1. Es sass in Ungerlande
Ein konick so wol bekant,
Der was Etzel genande;
Sein gleichen (man) nydert fant:
An reichtum und an milde
Was im kein konick gleich;
Zwelf konicklich kron und schilde
Dinten dem konick reich.
2. Er hat zwelf konickreich freye,
Dye waren im underthan,
Zwelf hertzog auch do peye,
Dreyszt grafen wolgethan,
Manck riter und auch knechte,
Darzu manck edelman;
Der konig was milt und gerechte:
Sein gleich man nydert fant.
3. Konick Artus was auch reiche,
Wol zu derselben zait,
Er was Etzel nit gleiche;
Auf aller erden weit
Dorft niemant wider in thune,
Er hat sein leib verlorn;
Der konig hilt frid, gleit schune,
Was seyner lant do worn.
4. Konick Etzel lies mit schalle
Beruffen ein wirtschafft,
Die konig und fursten alle,
Die heten adels kraft,
Und auch alle die recken,
Die waren in seynem lant,
Ein zil liesz er in stecken,
Nach ydem er do sant.
5. Dasz er gen hof solt komen,
Wol mil der frawen sein,
Das mocht im wol gefrumen
Gegen dem konig rein;
«Und auch die gewaschte kinder,
Pey firtzehen jaren wol,
Dye las nimant dohinder;
Der konig die haben sol.»
6. Er speist sunst alle tage
Drew taussent menschen wol;
Nach armen that er frage,
Die musten sein gar vol.
Auch speist die konigine
Mit irer speisz so rein
Arm frawen must man pringen,
Der must vierhundert seyn.
7. Itlicher kong da nome
Die werden frawen sein;
Und mit den fursten kome,
Manch furstin und greffein:
Die komen alsampt dare
Zu Etzel dem kong gut;
Ir zukunft freut in gare,
Er wurt gar hoch gemut.
8. Er entpfing die kong am ersten,
Darnach die fursten gut,
Die frawen allermersten,
Als man zu hoffe thut.
Der kong selzt sich zu tische
Wol mit den recken fein,
Man pracht wilpret und fische,
Mocht nit zu teuer sein,
9. Kein tor mit was beschlossen,
Und nye beschlossen wart:
«Man sol mirs offen lassen;»
Sprach Etzel der konig zart
«Wan ich hab doch kein feinde
Auf aller welte preit:
Die tor mir fast auf leinde;
Er darf nimant gelait.»

III
TRADITIONS HONGROISES

PRÉFACE DE L'OUVRAGE DE L'ÉVÊQUE CHARTUICIUS INTITULÉ
CRONICA HUNGARORUM.

E CODICE WARSAVIENSI SÆCULI XIII.

Domino suo Colomano regi excellentissimo, Chartuicius episcopus spirituale ministerium Dei benignitate adeptus, post huius uite terminum illud euge precatur sempiternum. Aggredior nunc opus serenissime rex jussu tuo mihi demandatum, a quo hactenus ingenioli mei impericia abhorruit, ob id presertim quod Priscianus grammaticus mihi olim sat bene perspectus et cognitus, procul a me digressus, iam decrepito mihi, tanquam caligine quadam septus faciem exhibet obscurissimam. Sed cum alia ex parte dignitatis tue attenderem autoritatem, uicit tandem anxie mentis dubitacionem omnem uirtutum omnium lux et gemma obediencia, cuius forti presidio fretus, tametsi mihi uires cernerem haud quaquam suppetere, operis inchoandi fiduciam suscepi. Cum sint autem plerumque inuidie obnoxie, que bona animi fiducia geruntur, supplex oro regiam sublimitatem tuam, uti opusculi huius suscipere ne gravetur patrocinium, nec offendatur parum commoda diccione aut ordinis et rerum gestarum confusione. Quod si occurrat quidpiam, quod fedam habeat offensionem, malim codicem ignibus absumi, quam livoris materiam cuipiam offerri. Et quia bona omnia ad nos ex diuina misericordia proficiscuntur, ipsius munere sic libet opusculum presens auspicari.

PREFACIO AUTORIS.

Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum. Huius patris datum optimum, post passionem et gloriosam resurrectionem et ascensionem domini nostri Iesu Christi, omnes regiones proueniens, qui omnes homines uult salvos fieri, ad orientalem Hungarorum regionem usque defusum est, quos Iesus Christus, qui est deus optimus, non in propria regione, in aliena que Sclaviania nominatur, post multos labores et erumnas ad fidem catholicam mirabili sua prouidencia uocare dignatus est.

*
* *

(1) De Aquila rege. Cum autem rex eorum qui Aquila proprio nomine nuncupabatur, esset locupletatus argento et auro et gemmis, hominorumque animalium uolucrum ac bestiarum siluestrium maxima multitudine, ita ut delicie mundi ex omni parte ei affluerent, exaltatum est et elauatum est cor eius, et decreuit in animo suo ut omnia regna terrarum et omnes naciones consurgeret et suo imperio subiugaret. Exit edictum ab ipso ut omnes naciones super quas timor eius erat ad bellum ualidum parati et armati congregarentur. Quod cum convenissent et innumerabiles campos onerassent, elegit acies de uiris strenuissimis et ad bella promptissimis, a nemine consilium disquirens, ne quis sibi ob pigriciam, uel amore possessionum, uel dolore uxoris aut puerorum suorum dissuaderet, sed cum probitate cordis sui et corporis constancia consilium iniens, contra Lithuam acies mouit, quos statim oppressit et omnem terram uastavit. Quibus subiectis Scuciam, ubi sanctus Brandanus requiescit, intrauit, et sue potentie suppeditauit. Inde uero Daciam ingrediens cum ipsis conflictum habuit, quibus terga uertentibus multos occidit, reliquos suæ dominacioni subdidit. Congregatis autem carinis in Dacia mare ascendit, et ubi fluuius qui Rhenus dicitur mare intrat, per Rhenum exectis remis Theutoniam ingressus est, et ad Coloniam ciuitatem egregiam ueniens tentoria fixit.

(2) De occisione xi uirginum millium. Mox illi contra occurrunt xi millia uirginum, uisitatis liminibus sanctorum apostolorum Petri et Pauli de Uerona ueniencium. Quas cum uidissent perterriti sunt custodes, et celeriter nunciant regi, quia nondum aliquis perturbauerat, postquam Allemaniam intrauerat. Rex et acies subito territi contra uirgines Christi exierunt, et eas cedere ceperunt. Cum autem fere omnes cese fuissent, et rex ipse ad uirginem christianam Ursulam appropinquasset, et eam intuitus fuisset, et quod uirgo non uir esset cognouisset, dixit ad eam: O si ad nostram regiam magnificentiam tam tua nobilis uirginitas nuncium direxisset, et nobis tuum gloriosum aduentum significasset, nunquam nostrum militum ferocitas tuas acies occidisset. Unde quia hoc per ignoranciam factum est, noli de tuis collegis tristari, sed magis consolari, quia mihi copulaberis et regina omnium regnorum eris. Cui respondens beata Ursula dixit: inique canis ferox et audax. Ego regi Cesari copulata sum, te autem qui est draco iniquus uorans christianos ut diabulum despicio. Quod cum uituperatum coram exercitu suo se cognouisset, rex iratus uehementer decollari eam percepit cum reliquis uirginibus suis. Una autem cui nomen erat Cordula, inter funera uiua latitabat. Cum autem media nox esset descendit Iesus Christus cum luce clara et angelis canentibus, et deportauit animam sancte Ursule et animas sanctarum uirginum ad regna celorum. Quod cum uidisset sancta Cordula lacrymari cepit amarissime, quod sodales suas dereliquisset. Mane autem facto statim surrexit, et per funa deambulare cepit. Quod cum uidisset quidam paganus, gladio caput ejus amputauit.