EXĒDO, edis vel es, edit vel est, ēdi, ēsum, edere vel esse, a. Manger, dévorer; ronger, miner. Syn. Consumo, conficio, corrodo. Usus: Ægrituto lacerat, exedit animum, planeque conficit. Mœrores animum exedunt, conficiuntque curis.
EXĔDRA, æ, f. Salle de réunion, de conversation. Syn. Locus, ubi sedes multæ paratæ. Usus: Offendi eum sedentem in exedra. Tamen illa moveor exedra.
EXEMPLAR, āris, n. Original, exemple, modèle. Syn. Exemplum, imago, species ad imitandum proposita. Usus: Homo exemplar antiquæ religionis. Fabricator magni operis perfectissimum sibi exemplar proponat, in illud intueatur, ne ab illo deficiat; ut illud sequatur, exprimat, curet, si præclarum opus efficere velit. Cf. [Exemplum].
EXEMPLUM, i, n. Exemple, type, modèle. Syn. Exemplar, imago, factum, documentum, specimen, clarissimis monumentis testata consignataque antiquitas. Epith. Acerbum, brevissimum, domesticum, facile ac pervulgatum, generatum, æternum, illustre, insigne, laudabile, præstans, novum, maximum, pessimum, perditum, perniciosum, perspicuum, præclarissimum, rarum, recens, superius, vetus. Aliena, antiqua, gloriosa, grandiora, gravissima, honesta, innumerabilia, majora, maxima, mirabilia, notiora, oratoria, optima, perpauca, perspicua, grandi vitio prædita, plena dignitatis et antiquitatis, plurima, præsentia atque viva, tot, tanta ac tam nova, vetera. Phras. 1. Cato exemplum innocentiæ, virtutis, etc., Caton fut un modèle d’innocence, de vertu, etc. Specimen, documentum fuit virtutis; quem sibi omnes documento sumant; imitatione exprimant, in cujus vitam, ut in speculum, omnes intueantur. Cato viri præstantis simulacrum; specimen honestatis; documentum virtutis posteritati. 2. (Exemplum bonum dare, seu ædificare alios, Vulg.), donner le bon exemple, édifier. Documentum, in documentum, documento esse aliis; exemplum præbere, relinquere aliis antiquæ virtutis; exempla edere virtutum, in quæ posteritas omnis respiciat; exemplo esse ad virtutem; virtutis exempla non vulgaria prodere; exemplo ad virtutem, prælucere aliis; præclari exempli facem præferre; disciplinæ esse aliis; documenta dare virtutis singularis. Exemplum esse salubre juventuti; exemplo ad virtutem præire cæteris; exempli esse rectissimi; hominem esse, in quo multa adhuc antiquæ pietatis vestigia remanserint. Cf. [Ædificatio], [Ædifico]. 3. Multa exempla exstant inconstantis fortunæ, nous avons bien des preuves de l’inconstance de la fortune. Documenta humanorum casuum proferri multa possunt; nobilia maxime sortis mortalium exempla spectantur plurima; nova identidem, inauditaque rebus humanis aperiuntur exempla; humanorum casuum exemplis abundamus; multi sunt, qui exemplo suo, ac exitio humanum genus doceant fortunæ inconstantiam. 4. Exemplum sumere, prendre un exemple. Exemplum capere, sumere; documentum capere; documento sibi habere; exempla sibi ab aliis petere; imitatione alterius se erudire; inspicere, tanquam in speculum, in mores aliorum; studio sibi habere, ad aliorum exemplum sese componere; mores ex moribus fingere; ante oculos sibi constituere aliquem, ejusque exemplum ad imitandum sibi proponere; imitatione exprimere. 5. Malo exemplo esse, être un mauvais exemple. Ætati maxime lubricæ et incertæ exempla nequitiæ præbere, offensionem præbere; periculosam exempli imitationem reliquis prodere, pessimo exemplo alios corrumpere, perniciem creare exemplo suo; exemplum perniciosum prodere; vitia sua in civitatem infundere; exempto aliis nocere. Cf. [Scandalum]. 6. Exemplum statuere in improbis, faire un exemple pour effrayer les méchants. In posterum documentum statuere, ne quis, etc.; insigne documentum mortalibus dare vindicis scelerum justitiæ; exemplum edere, prodere, constituere in improbos. Usus: 1. Refertur ad supplicium, et animadversionem, exemple, punition exemplaire. Severitatis, exemplum edere, prodere, statuere. 2. Ad litteras, copie, modèle. Exemplo eodem duas epistolas scribere, dare, écrire deux lettres d’après la même formule, (eadem forma, Vulg.). Epistolæ exemplum mittere, envoyer une copie d’une lettre, (Vulg. Copiam epistolæ). 3. Sua peculiari significatione. Exemplum rem ornatiorem reddit. Exempla clara et illustria a summis viris petam, ut ego sim liberis meis nobilitatis initium, et virtutis exemplum. Vitiosi principes, quod non solum vitia concipiant ipsi, sed ea etiam infundant in civitatem, plus exemplo, quam peccato nocent. Exemplum capere, expetere ab antiquitate. Exemplum prodere. Exemplo non probabili factum est. Quod exemplo sit, jure sit. Res in exemplum ibit, la chose servira d’exemple. Cf. [Imitor].
EXENTĔRO, as, avi, atum, are, a. Ôter les intestins; vider la bourse, dévaliser. Usus: Seni marsupium exenteravit.
EXĒO, is, īvi, vel ii, ĭtum, ire, n. Sortir de, s’en aller de. Syn. Egredior, prodeo, progredior, pedem effero; foras me do, procedo, excedo, emergo, erumpo, emano, mano, evolo, evado, orior, nascor. Adv. Commodius, similiter, tuto. Phras. Repente domo exivit, il sortit tout à coup de la maison. Se domo proripuit; pedem limine extulit; domo se ejecit; in publicum processit; e domesticis tenebris emersit; ex latebris erupit; portis egressus est; extra ædes, vel ex ædibus se dedit, movit; duxit, eduxit se foras; foras se proruit; ex ædibus se penetravit. Cf. [Prodeo]. Usus: Exire legatum in provinciam. Consideratum nihil ex tuo ore exit. Exire urbe, patria, de navi, ex patriciis. Exiit de potestate mentis, il est devenu fou.
EX ĔO, De là, de ce que. Syn. Inde, ideo, idcirco, ea re, quia. Usus: Si quid in me est, ex eo est, quia. Ex eo, quod multa committeret, sæpe in judicium vocabatur.
EXERCĔO, es, cŭi, ĭtum, ere, a. Exercer, pratiquer; travailler. Syn. Colo, excolo, exercitatione utor, versor in aliqua arte, consuetudinem atque exercitationem capio, artem facio. Adv. Acerrime, familiariter, nimium, scienter, vehementer, vehementissime, latine, studiose, studiosissime. Phras. 1. Demosthenes se exercendo clarus orator evasit, Démosthène par l’exercice devint un brillant orateur. Meditando, quasi ludicra exercitatione prædiscendo inclaruit; dum industrius est ac diligens in exercitationibus, dum in quotidianis commentationibus multum operæ ponit, ad summam laudem pervenit; exercitatione usuque discendi, consuetudine, agitatione mentis, litterarum tractatione assidua tantus orator evasit. 2. Munus suum egregie exercet, il s’acquitte parfaitement de son emploi. Munus præclare gerit; munere suo magna cum laude fungitur; personam suam, partes suas egregie sustinet; eo in munere pro dignitate elaborat. Cf. [Munus], [Fungor]. Usus: 1. Exercere memoriam, vocem, vires, corpus. Quotidianis se commentationibus exercere. Armis exerceri. In arte se studiose exercere. 2. Affligo, tourmenter. Fortuna variis illum casibus exercet. Me litteræ tuæ, me fatum reipublicæ valde exercent. 3. Affectibus malis tribuitur, poursuivre, persécuter. Iracundiam in victos, inimicitias cum civibus, crudelitatem suam cum aliquo exercere. 4. Ago, facio, factito, tracto, exercer, pratiquer. Exercere jus civile. Vectigalia exercere et exigere. Judicium, quæstionem exercere. Exercere, facere piraticam, argentariam, medicinam.
EXERCĬTĀTĬO, ōnis, f. Action de s’exercer, exercice; usage, pratique. Syn. Usus, tractatio, actio, meditatio, commentatio, consuetudo, industria, agitatio, curriculum, studium. Epith. Acerbior, bona, campestris, communis, domestica, egregia, elegans, facilis, forensis, honesta, laboriosa, ludicra, magna, major, maxima, multa, non inutilis, parva, magna, perfecta, plurima, popularis, propria, pene puerilis, quotidiana. Accuratæ, crebræ atque magnæ, laboriosæ, maximæ, modicæ, oratoriæ, rhetoricæ, subitæ. Usus: Ingenii, corporis exercitatio. Consuetudo, exercitatio et intelligendi acuit prudentiam, et eloquendi incitat celeritatem. Nec medici, nec imperatores, nec oratores, quamvis artis præcepta perceperint, quidquam sine usu et exercitatione, magna laude dignum consequi possunt. Exercitatione scelerum assuefieri.
EXERCĬTĀTUS, a, um, Exercé à, habile dans. Syn. Versatus, exercitatione præditus. )( Rudis. Usus: Homo in Dialecticis, Arithmeticis, in rebus maximis gerendis probe exercitatus. In maritimis rebus exercitatissimus.