[173] Nella copia per la Censura e nella stampa lo ribattezzò Ambrogio. (Ed.)
[174] È un brano del capitolo VII del tomo I della seconda minuta. (Ed.)
[175] Fin qui il brano è tolto dal foglio che il Manzoni numerò prima 90, poi 92, e che nella nuova numerazione a matita è il 68-69. Questo foglio appartiene al tomo primo della prima minuta. Il brano che segue è tolto dal foglio 91, numerato recentemente 66-67. (Ed.)
[176] Il Manzoni notò in margine: «Dolore speciale: la contemplazione della perversità d'una mente simile alla nostra: idea predominante in chi è afflitto dal suo simile». (Ed.)
[177] Si legge in margine del foglio già ricordato, che il Manzoni numerò prima 90, poi 92. (Ed.)
[178] Si legge nel capitolo VIII del tomo I della seconda minuta. In realtà è la terza stesura. (Ed.)
[179] Le parole tra parentesi quadre, in carattere corsivo, son quelle della vecchia edizione originale, che mutò. (Ed.)
[180] Il prof. Giovanni Negri [Sui Promessi Sposi di Alessandro Manzoni, commenti critici, estetici e biblici; premessovi uno studio su l'opinione del Manzoni e quella del Fogazzaro intorno all'amore, Milano, Scuola tip. Salesiana, 1903; part. I, pp. 149-157] fa alcune osservazioni intorno a questo «Addio», piene di finezza e d'acume. (Ed.)
[181] L'autografo di questo brano forma il fascicolo secondo de' Fogli staccati dai Promessi Sposi. Il M. lo tolse via dal tomo II della seconda minuta, dove occupava il foglio 75 (già 93) e i fogli successivi 76-86. (Ed.)
[182] Ecco nel loro «bel latino» i passi del Ripamonti che riguardano l'Innominato: «Memorabo casum unius, qui procerum urbis quum haud sane ultimus esset, rura sibi urbem fecerat, ac magnitudine facinorum, iudicia, iudicesque et fasces ipsos imperiumque contemnebat. Posito in extremis provinciae finibus domicilio, solutam quandam ac sui iuris vitam agebat, receptator exulum et exul aliquandiu ipse, postea redux, eousque progressus, ut externi principis uxorem, cum ad maritum sponsa deduceretur, raperet sibique haberet, ac iusto denique matrimonio iungeret et nuptias illas innuptas celebrari nostra aetas vidit. Domus erat illa velut cruenta officina mandatorum, capite damnati servi et capitum obtruncatores: non coquo, non aquariolo cessare licitum erat: pueris imbutae sanguine manus: et facili in Cenomanos, Bergomatesve transitu, tanto magis contumax adversus edicta maiestatemque imperii huius familia tota erat. Herus ipse cum solum aliquando, nescio, qua de causa vertere statuisset, adeo modeste id, adeoque occultus, trepidusve fecit, ut per mediani urbem cum suis canibus haud sine tubae etiam sonitu transveheretur, regiaeque ipsi obequitaret, ac Regio Gubernatori dicenda convitia portae custodibus in transitu mandaret. De hoc homine fama erat, tanquam domitis etiam adversus Ecclesiae leges et mysteria fraenis, in praecipitia penitus ac derupta abiret. Sicut ingenia eiusmodi sunt, nunquam id obiisse mysterium aiebant, ut peccata confiteretur. Voluit iste accedere ad Cardinalem, cum haud procul terribili domicilio, visitationis ordine, incessuque constitisset. Facile benigneque admittitur. Duas amplius horas in colloquio retentus est. Quae dicta fuerint haud sane comperimus, quia neque Cardinalem interrogare quisquam nostrum super ea re auderet, neque alter ille quicquam est effatus. Tanta certe mutatio repente facta est animi et vitae morumque illius, ut mirifica et magna et nova res ad colloquii virtutem et efficaciam haud dubie referretur: opusque Cardinalis id familia tota illa gladiatorum agnosceret, ac, velut erepta sibi stipe, detestaretur. Etiam alia per utramque provinciam locis opportunis dispersa familia quam truculenti nutus et patratae vel patrandae caedes alebant, mansuefacto hero, duceque sensere damnum. Simul pleriqui procerum urbis multa et occulta consiliorum atrocium funestarumque rerum societate cum eo coniuncti postea quam ea quae communicata et inchoata facinora habebant, relinqui ab eo deserique senserunt, intellexere simul, id quod erat, diversa itinera vitae ingressum neque tantae rei mutationisque authorem ignoravere. Et externorum quoque Principum nonnulli, quibus particeps et minister alicuius saepe magnae caedis ex longinquo ipse fuerat, sive qui auxilia et ministros ei saepe miserant, cito sensere mutationem. Sed causam anxii exquirebant, donec hanc etiam pertulit fama et nuntiavit. Ego sicut augendae rei causa nihil ex vano attulisse velim: ita ne his quidem demere fidem debeo, quae comperta habemus. Vidi paulo post eum virum in cruda adhuc viridique senecta, nihil ex pristina ferocia retinentem praeter vestigia et notas, quarum argumento natura unumquemque nostrum insiti vitii rerum facit. Et has tamen ipsas recens assumpta mansuetudo castigabat scilicet atque inflectebat, ut quasi magno verbere victam et domitam esse naturam appareret». Cfr. Iosephi Ripamonti, canonici scalensis, chronistae urbis Mediolani, Historiae patriae decadis V libri VI. Mediolani, ex regio Palatio, apud Jo. Baptistam et Julium Caesarem Malatestam, regios typographos, senza anno; pp. 308-311.