[518]. Vedi San-Marte, Op. cit., pp. 423 sgg. Descrizioni dell'isola si hanno, per esempio, nella Bataille Loquifer e in una delle rame dell'Ogier.

[519]. Ecco le parole stesse di Gervasio, le quali, date le fiorettature di cui si dilettava, troppo più del bisogno, l'autore, difficilmente, e con danno del senso, si potrebbero tradurre alla lettera: «In Sicilia est mons Aetna, cujus exustu sulphurea fiunt incendia, in cujus confinio est civitas Catanensis, in qua gloriosissimi corporis B. Agathae virginis ac martyris thesaurus ostenditur, suo beneficio civitatem illam servans ab incendio. Hunc autem montem vulgares Mongibel appellant. In hujus deserto narrant indigenae Arturum Magnum nostris temporibus apparuisse. Cum enim uno aliquo die custos palefredi episcopi Catanensis commissum sibi equum depulveraret, subito impetu lascivae pinguedinis equus exiliens ac in propriam se recipiens libertatem, fugit. Ab inseguente ministro per montis ardua praecipitiaque quaesitus nec inventus, timore pedissequo succrescente, circa montis opaca perquiritur. Quid plura? arctissima semita sed plana est inventa; puer in spatiosissimam planitiem jucundam omnibusque deliciis plenam venit, ibique in palatio miro opere constructo reperit Arturum in strato regii apparatus recubantem. Cumque ab advena et peregrino causam sui adventus percontaretur, agnita causa itineris, statim palefridum episcopi facit adduci, ipsumque praesuli reddendum, ministro commendat, adjiciens, se illic antiquitus in bello, cum Modredo nepote suo et Childerico duce Saxonum pridem commisso, vulneribus quotannis recrudescentibus, saucium diu mansisse, quinimo, ut ab indigenis accepi, xenia sua ad antistitem illum destinavit, quae a multis visa et a pluribus fabulosa novitate admirata sunt». Otia imperialia, secunda decisio, ap. Leibnitz, Scriptores rerum brunsvicensium, t. I, p. 921; Liebrecht, Des Gervasius von Tilbury Otia imperialia, Hannover, 1856, pp. 12-13. A questo racconto accennò G. Paris in un suo scritto intitolato La Sicile dans la littérature française, in Romania, t. V, p. 110, e lo ricordò di nuovo il Pitrè, Le tradizioni cavalleresche popolari in Sicilia, in Romania, t. XIII, p. 391.

[520]. Per la vita di Gervasio vedi la prefazione del Leibnitz nel volume citato; Wright, Biographia britannica literaria, parte 2ª, Londra, 1846, pp. 283-90; Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter, Berlino, 4ª ediz., 1877-8, vol. II, p. 375.

[521]. Pagg. 921-2: «Sed et in sylvis Britanniae majoris aut minoris consimilia contigisse referuntur, narrantibus nemorum custodibus, quos forestarios, quasi indaginum ac vivariorum ferinorum aut regiorum nemorum, vulgus nominat, se alternis diebus circa horam meridianam et in primo noctium conticinio sub plenilunio luna lucente, saepissime videre militum copiam venantium et canuum et cornuum strepitum, qui sciscitantibus, se de societate et familia Arturi esse dicunt». È questa la leggenda del wilde Jäger, della mesnie Hellequin ecc., sparsa pressochè per tutta Europa, e nella quale compariscono, oltre Artù, anche Teodorico, Carlo Magno ed altri. In Iscozia essa era ancor viva nella seconda metà del secolo scorso, ed è forse tuttavia.

[522]. Pag. 937.

[523]. «Eo tempore quo Henricus imperator subiugavit sibi Syciliam, in Ecclesia Palernensi quidam erat Decanus, natione ut puto Theutonicus. Hic cum die quadam suum qui optimus erat perdidisset palefredum, servum suum ad diversa loca misit ad investigandum illum. Cui homo senex occurens, ait: Quo vadis, aut quid quaeris? Dicente illo, equum domini mei quaero; subiunxit homo: Ego novi ubi sit. Et ubi est? inquit. Respondit: In monte Gyber; ibi eum habet dominus meus Rex Arcturus. Idem mons flammas evomit sicut Vulcanus. Stupente servo ad verba illius, subiunxit: Dic domino tuo ut ad dies quatuordecim illuc veniat ad curiam eius sollemnem. Quod si ei dicere omiseris, graviter punieris. Reversus servus, quae audivit domino suo exposuit cum timore tamen. Decanus ad curiam Arcturi se invitatum audiens et irridens, infirmatus die praefixa mortuus est». Dialogus miraculorum, ediz. Strange, Colonia, Bonn e Bruxelles, 1851, dist. XII, cap. 12. Il racconto di Cesario fu noto a Ottavio Gaetani, siracusano (1566-1620), che lo ricorda nella sua Isagoge ad historiam siculam illustrandam, cap. XII, ap. Graevius, Thesaurus antiquitatum Siciliae, t. II, col. 52.

[524]. Kaufmann, Caesarius von Heisterbach, Ein Beitrag zur Kulturgeschichte des zwölften und dreizehnten Jahrhunderts, Colonia, 1850, p. 46.

[525]. Brunetto Latini scrive (Li Livre dou Tresor, ediz. Chabaille, Parigi, 1863, p. 64): mont Gibel, qui tozjors giete feu ecc.

[526]. Per errore, nel testo: prope civitatem Cathenam.

[527]. Parole aggiunte in margine nel manoscritto.