[101]. L. X, 30, ap. Martene et Durand, Amplissima collectio, t. III, col. 341.

[102]. Itinerarium, edito dal Mehus, Firenze, 1742, pag. 21-2.

[103]. De varietate fortunae libri quatuor, Parigi, 1723.

[104]. Cf. Burckhardt, Die Cultur der Renaissance in Italien, (3ª ed., Lipsia, 1877-8, vol. I, parte 3ª, c. 2, p. 224-33) e Voigt, Die Wiederbelebung des classischen Alterthums, 2ª ed., Berlino, 1880-1, vol. I, p. 268 segg. Gianantonio Campano, il poeta di Pio II, descrive molto al vivo, in una epistola a Matteo Ubaldo, lo stato miserando delle rovine di Roma. Non sarà fuor di proposito riportarla qui per intero, sebbene un po' lunga: «Campanus Matteo Ubaldo suo salutem. — Magna me libido incesserat videndi Romam, cum propter rerum antiquarum magnitudinem, quam adhuc extare cogitabam, qualem plurimi rerum scriptores posteritatis memoriae mandaverunt, tum ut summum Pontificem, quem antea numquam conspexeram, adorandi et mea expiandi gratia convenirem. Sed o utinam numquam accessissem! Omnia etenim longe aliter evenere quam fueram opinatus. Primum magnitudinem vidi nullam. Urbs magna sui parte diruta, multisque in locis funditus deleta, vim mihi lachrimarum excussit. Quadrati enim lapides antiquis litteris incisi jacentes ubique conculcantur. Edificiorum reliquiae paucissimae, et quas vetustas ex omni parte exedere non potuit. Columnae passim occurrunt eximiae magnitudinis, longe lateque disjectae, quaedam pro aliquo impetu confractae vel consumptae vetustate. Gens ipsa barbaris multo quam Romanis similior, aspectu foeda, sermone varia, disciplinis inperita, cultu agrestis rusticaque videtur. Nec mirum: quae ex omni parte orbis terrarum in eum locum tamquam in vivarium servile confluxerit. Nam, si ad cives respicias, paucissimi sunt qui specimen illud priscae nobilitatis retineant. Nam gloriam et splendorem militarem, magnitudinem imperii, severitatem morum, integritatem vitae, tamquam vetera et aliena despicientes, in luxum, mollitiem, egestatem, insolentiam, atque in effractam libidinem proruperunt. Dignitas omnis in sacerdotibus, quos aut claritudo generis in eum gradum, aut virtus eximia provexit. Hi sunt qui Romam esse faciunt qualem, non Romuli fortitudo, sed Numae Pompilii sanctitas fecisse fertur. Sed nec omnes sacerdotes esse possunt. Exteros servorum turbam judicandam putes: quorum alios coquos, alios fartores, alios lenones, alios scurras nebulonesque censeas. Hi sunt qui arcem obtinent capitolinam. Hi Catulorum, Scipionum, Caesarum domos habitantes, clarissimas illorum statuas atque imagines pedore, vinolentia, fumo, culina, et omni denique spurca, coenosa foeditate deturpant, obscurant, delent. Quis animo tam duro, tam ferrea mente, ut illa clarissima gesta recensens, summos atque repetens honores, a populo, a Senatu, ab exercito decretos, maximas atque amplissimas cogitans dignitates, non eorum miseram vitam, et fortunae imbecillitatem damnare accusareque cogantur, cum videant in tantam spurcitiem, tantum squalorem et foeditatem clarissimas eorum imagines obduxisse, domos illustrissimorum hominum, ducum, imperatorum, a sicariis, coquis, lenonibus possideri, titulos earum, aut fumo culinarum obscuratos et foedissimarum rerum pedore funditus esse delelos, aut partim contemptu deletos, partim negligentia et vetustate consumptos?» Sebbene la distruzione degli antichi monumenti fosse cotidiana e continua, pur tuttavia sembra estera stata opinione di taluno che Roma non potesse essere interamente disfatta per le mani degli uomini. Nelle note marginali che accompagnano la tavola icnografica del Cod. Vaticano 1960 (XIII sec.), pubblicata prima assai imperfettamente dall'Hoefler (Die teutschen Päpste, vol. I), poi dal De Rossi (Piante icnografiche, ecc., tav. I), ai leggono, secondo la trascrizione dello stesso De Rossi, le seguenti parole: «Roma suos cineres vidit sub duce Breno, incendium suum oruit sub Alarico et minore filio Galaonis regis Britanie. Successivos atque cotidianos ruinarum destructus deplorat et more senis decrepiti vix potest alieno baculo sustentari: nil habens honorabilis vetustatis praeter antiquatam lapidum congeriem et vestigia ruinosa. Ex gestis beati Benedicti antistiti Canusie, dum Roma per Totilam destrue(re)tur ait: Roma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus coruscis et turbinibus ac terremotu fatigata marcescet in semetipsa».

[105]. Epist. de reb. famil., l. VI, 2.

[106]. Cf. Comparetti, Virgilio nel medio evo, Livorno, 1872, vol. II, p. 66-7.

[107]. Parecchi Itinerarii Romani ci sono rimasti del medio evo. Negli Annales Stadenses (ap. Pertz, Scriptores, t. XXVI, p. 335-8) uno ce n'ha che muove dalla città di Stadio (Stade, nel ducato di Brema). Vi si dice, tra l'altro, che il tempo migliore per andare a Roma era «circa medium Augustum, quia tunc per temperatus est, viae siccae sunt, aque non abundant, dies longi satis ad ambulandum».

[108]. Raynald, Annales ecclesiastici ad a. 1300. Cf. Dante, Inferno, c. XVIII, v. 28-33. Si fu in quella occasione che Giovanni Villani, considerando che Firenze «era nel suo montare e a seguire grandi cose disposta, siccome Roma nel suo calare», concepì il pensiero di scrivere la Cronaca (Ist. Fior., l. VIII, c. 36).

[109]. Daniel, Thesaurus hymnologicus, vol. IV, p. 96.

[110]. V. l'Ordo Romanus di Benedetto, canonico, pubblicato dal Mabillon nel vol. II dell'Iter italicum.