[258]. Per la leggenda qui accennata vedi più oltre, al c. VI.
[259]. V. 171-90.
[260]. Massmann, Op. cit., v. III, p. 410.
[261]. I Mirabilia così lo affermano: «In medio cantari est pinea aerea, quae fuit coopertorium cum signo aereo et deaurato super statuam Cibeles matris deorum, in foramine Pantheon, in quam pineam subterranea fistula plumbea subministrabat aquam ex forma Sabbatina, quae toto tempore piena praebebat aquam per foramina nucum omnibus indigentibus ea, et per subterraneam fistulam quaedam pare fluebat ad balneum imperatoria juxta aguliam». Lo stesso dice press'a poco la Graphia. Nei Mirabilia di tempo posteriore è detto: «In fastigio Pantheon, id est sanctae Marie Rotundae, stabat pinea aerea, quae nunc est ante portam sancti Petri, quae tota cooperta fuit tabulis aereis et deauratis, ita quod a longe quasi mons aureus videbatur, cuius pulchritudo adhuc in parte cernitur». L'Anonimo Magliabecchiano dice che la pigna fu rovesciata da una bufera, Giovanni Cavallino che fu rovesciata da un fulmine. In origine essa ornava il fastigio del Mausoleo di Adriano; il suo diametro è molto minore di quello dell'apertura che avrebbe dovuto coprire. Nel c. XXXI, v. 88 dell'Inferno Dante ricorda la pina di San Pietro in Roma.
[262]. Paolo Diacono, Hist. Langob., l. V, c. II, 13.
[263]. De bello gothico, I, 22.
[264]. Ap. Pertz, Script., t. III, p. 776.
[265]. Muellenhof, Zeugnisse und Excurse sur deutschen heldensage, nella Zeitschrift für deutsches Alterthum dell'Haupt, V. XII, p. 319-20. Nella Chronica regia s. Pantaleonis (Annales Colonienses maximi) ad a. 1001 si dice: «Validissima turris Adriani imperatoris, quae et Theodorici tyranni fuit fabrica, quae sine ulla laesionis iniuria contra omnem impulsionis machinam durare videtur in saeculo». Eccardo Uraugiense ad a. 1083: «Castellum Crescentii quod vulgo domus Theoderici appellatur».
[266]. A proposito di templi Ranulfo Higden nota, e questa volta, come pare, di sua propria autorità: «Hic advertendum est quod in Roma tria tantum templa fuerunt quae flamines habuerunt, id est pontifices idolorum, sic dicti quasi filamines a filo quod ligabant sibi in capite, quando non poterant prae calvitate diebus festivis pileum deferre. Nam in templo Jovis ministrabat flamen dialis, quia Jupiter vocabatur Diespiter, id eat diei pater. Item in templo Martis fuit flamen Quirinalis, nam Romulus dicebatur Quirinus».
[267]. Submissales.