[383.] Bartolomeo Caranza, arcivescovo di Toledo, che vedremo vittima dell'inquisizione spagnuola, così discorreva delle Bibbie in vulgare. «Prima che le eresie di Lutero sbucassero dall'inferno, non so che in nessun paese siasi proibita la Bibbia in vulgare; se ne fecero versioni in Ispagna, d'ordine del re cattolico al tempo che Ebrei e Mori poteano viver tra' Cristiani, governandosi a leggi proprie. Cacciati che gli Ebrei furono di Spagna, i presidi alla religione s'avvidero che alcuni convertiti istruivano i figliuoli nel giudaismo, avezzandoli alle cerimonie mosaiche mediante queste Bibbie vulgari, che poi si stamparono a Ferrara in Italia. Per questo motivo giustissimo proibironle in Ispagna: pure si fece eccezione ai collegi, ai monasteri, a persone superiori al sospetto, dandosi loro licenza di tenerle e leggerle». Segue narrando tali proibizioni in altri paesi, e conchiude: «In Ispagna, dove, per grazia di Dio, si dura immuni dalla zizzania, si vietò ogni traduzione vulgare della Bibbia per toglier occasione ai forestieri di trattar delle loro quistioni con persone semplici e illetterate, e anche perchè si ha pruova di casi particolari e di errori, che rampollavano in Ispagna, nati dall'aver letto qualche passo scritturale senza capirlo. Così sta il fatto, e per ciò si proibirono le Bibbie volgarizzate». Commenti al Catechismo cristiano.

[384.] Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus, tamquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi non escam, nondum enim poteatis: sed nec nunc quidem potestis, adhuc enim, carnales estis. I ad Corinthios III. 1, 2.

[385.] Basta citar ad esempio alcune vedute proprie di sant'Agostino sulla Grazia e sul peccato originale che non furono mai adottate dalla Chiesa come dottrina universale.

[386.] Sant'Epifanio descrive le più turpi sporcizie de' Gnostici, tali che neppur in latino oseremmo produrle. Asserisce che uxores habuerunt communes.... impudica fœminarum et virorum contractatio nota fuit ejusdem professionis in religione.... Synaxim ipsam turpitudine multiplicis coitus polluerunt, comedentes ac contingentes tum humanas carnes, tum immunditias.... Vir quidem concedens alteri uxorem, Surge, dixit, fac dilectionem cum fratre... Voluptatis gratia tantum, non generationis coierunt: hanc enim aversati sunt... Si quæ prægnans facta fuit mulier, detractum fœtum in mortario pistillo contuderunt, et admixto melle ac pipere et aliis quibusdam aromatis ac unguentis ad avertendam nauseam, sic congregati omnes porcorum et canum horum sodales participes facti sunt pueri contusi... Animam dixerunt esse virtutem menstrui sanguinis et genitalis seminis; quam colligentes et edentes, sive carnes, sive olera, sive panem, sive aliud quod vorarent, gratificare se creaturas dixerunt, animam ab omnibus colligentes, et ad cælestia secum transferentes. Animam enim et in animalibus et in plantis et in hominibus eandem esse docuerunt... Exarsere etiam in seipsos, viri in viros, fœminæ in fœminas..... (Hæres. XXVI). Eusebio di Cesarea asserisce che usavano anche l'arte magica: magicas Simonis præstigias non clam ut ille, sed palam ac publice tradendas esse censebant.

[387.] Koch, Sanctio pragmatica Germaniæ illustrata. Cap. ii, § 45.

[388.] A Piacenza un frate fanatico annunziò, nel 1420, che da tre anni era nato l'anticristo in Babilonia, col che costernò i cittadini, finchè lo confutò il vescovo Alessio da Seregno.

[389.] Prato, Cronaca di Milano.

[390.] Jacobi Sadoleti cardinalis, De Christiana Ecclesia, Ad Johannem Salviatum cardinalem.

... Majores nostri sapientissimi homines, optimis illis temporibus, quibus ecclesiastica vigebat disciplina, quæ nunc tota pæne nobis e manibus elapsa est, tales eligebant et consacrabant sacerdotes, quos doctrina vitaque eximios, egregie et posse et velle intelligerent docere populum publice, habere conciones, præcipere plebibus quæ facienda cuique essent.., Solis tum presbyteris et sacerdotibus Dei hæc concionandi et dicendi provincia in templis et sacris locis erat demandata; reliquis omnibus de populo, etiam ex ea vita quam monasticam vocamus, quamvis doctis et prudentibus ab hoc omni munere penitus exclusis.

[391.] Bellarmino, Concio XXVIII in dom. Lætare.