[341] Tiberio Gracco, ap. A. Gellio, x. 5.
[342] Cicerone, in Verrem, i. 65; ii. 13; iii. 6; v. 21 e 22.
[343] Cicerone andando proconsole in Cilicia, scrive al suo fratello (Ad fam. iii. 8): Romæ composui edictum; nihil addidi, nisi quod publicani me rogarunt, ut de tuo edicto totidem verbis transferrem in meum. Diligentissime scriptum caput est quod pertinet ad minuendos sumtus civitatum, quo in capite sunt quædam nova, salutaria civitatibus, quibus ego magnopere delector. E più ampiamente ad Attico (vi. 1): Breve autem edictum est, propter hanc meam διαίρεσιν, quod duobus generibus edicendum putavi: quorum unum est provinciale, in quo est de rationibus civitatum, de ære alieno, de usura, de syngraphis; in eodem omnia de publicanis: alterum, quod sine edicto satis commodo transigi non potest, de hereditatum possessionibus, de bonis possidendis, vendendis, magistris faciundis, quæ ex edicto et postulari et fieri solent: tertium de reliquo jure dicundo ἅγραφον reliqui. Dixi, me de eo genere mea decreta ad edicta urbana accommodaturum...
[344] Nos vero justissimi homines, qui transalpinas gentes oleam et vineam serere non sinimus, quo pluris sint nostra oliveta, nostræque vineæ; quod cum faciamus, prudenter facere dicimur, juste non dicimur. Cicerone, De rep.
[345] Imperium ex justissimo et optimo crudele intollerandumque factum.
[346] Lib. xviii. 18.
[347] Cicerone, in Verrem, ii. 75.
[348] Nelle note al discorso per Fontejo trovato in Vaticano, Niebuhr prova che i Romani tenevano i libri a scrittura doppia, anche pei conti dei questori; onde non fu invenzione dei Lombardi: crede usassero anche le lettere di cambio, operazione espressa col verbo campsare. Le lettere di Cicerone al fratello Quinto e più quelle ad Attico ci offrono molte notizie intorno a siffatta materia, da nessun Latino trattata di proposito. Sulla quale vedansi pure
Sigonio, De antiquo jure provinciarum, nel Thesaurus antiq. di Grevio, vol. xi.
Burmann, Vectigalia populi romani.