De Profess., cap. 22.
[151]. Ai primi, ventiquattro razioni giornaliere, agli altri metà soltanto. L'uso di fissare gli stipendj per razione era generale, e il fisco le ricomprava secondo un prezzo determinato. L'assegno suddetto è per le scuole municipali: nelle imperiali di Treveri i retori hanno trenta profende, venti un grammatico latino, dodici un greco.
[152]. Basti, a mostrarne la importanza, il titolo de' capitoli: I. præfatio; II. cur genio, et quomodo sacrificetur; III. genius quid sit, et unde dicatur; IV. variæ opiniones veterum philosophorum de generatione; V. de semine hominis, et quibus e partibus exeat; VI. quid primum in infante formetur, et quomodo alatur in utero etc.; VII. de temporibus quibus partus solent esse ad nascendum maturi, deque numero septenario; VIII. rationes Chaldæorum de tempore partus; idem de zodiaco et de conspectibus; IX. opinio Pythagoræ de conformatione partus; X. de musica, ejusque regulis; XI. ratio Pythagoræ de conformatione partus confirmata; XII. de laudibus musicæ, ejusque virtute; item de spatio cœli, terræque ambitu, siderumque distantia; XIII. distinctiones ætatum hominis secundum opiniones multorum, deque annis climatericis; XIV. de diversorum hominum clarorum tempore mortis; XV. de tempore et de ævo; XVI. seculum quid sit ex diversorum definitione; XVII. Romanorum sæculum quale sit; XVIII. de ludorum sæcularium institutione eorumque celebratione usque ad imp. Septimium et M. Aurelium Antoninum; XIX. de anno magno secundum diversorum opiniones, item de diversis aliis annis, de olympiadibus, de lustris et agonibus capitolinis; XX. de annis vertentibus diversarum nationum; XXI. de anno vertente Romanorum, deque illius varia correctione, de mensibus et diebus intercalariis, de diebus singulorum mensium, de annis julianis; XXII. de historico temporis intervallo, deque adelo et mystica, de annis Augustorum et ægyptiacis; XXIII. de mensibus naturalibus et civilibus, et nominum rationibus; XXIV. de diebus, et varia dierum apud diversas nationes observatione; idem de solariis et horariis; XXV. de dierum romanorum diversis partibus, deque eorum propriis nominibus.
[153]. Così conchiude: Hæc ut miles quondam et græcus, a principatu Cæsaris Nervæ exorsus, adusque Valentis interitum, pro virium explicavi mensura, numquam, ut arbitror, sciens silentio ausus corrumpere vel mendacio. Scribant reliqua potiores ætate, doctrinisque florentes. Quos id, si libuerit, aggressuros, procudere linguas ad majores moneo stylos. Aveva in idea l'impero di Teodosio Magno.
[154]. Per Valentiniano, quando s'associò Valente all'impero, intona: Si qua in te cognatas cælitum potestates hujusmodi esset æquatio, paribus cum sole luminibus globus sororis arderet; nec radiis fratris obnoxia, precarium raperet luna fulgorem: iisdem curriculis utrumque sidus emergeret, pari exortu diem germana renovaret, per easdem cæli lineas laberetur, nec menstruo pigra discursu aut in senescendo varias mulctaret effigies, aut in renascendo parvas pateretur ætates. Ecce formam beneficii tui astra nesciunt æmulari: illis nihil est in mundana luce consimile, vobis totum est in orbe commune.
Pel ponte costruito sul Reno dall'imperatore stesso: Eat nunc carminis auctor inlustris, et pro clade popularium Xantum fingat iratum, armatas cadaveribus undas scriptor decorus educat; nescivit flumina posse frenari. Tantumne valuit rivus iliacus, ut in auxilium Vulcani flamma peteretur? Profundus didicit, quid parvus evaserit? Defensio ipsa cælestium tuo operi non meretur æquari. Fluvium incendisse vindicia est, calcasse victoria.
[155]. Per l'eleganza della forma scegliamo questo:
ARA PYTHIA.
VIDES UT ARA STEM DICATA PYTHIO
FABRE POLITA VATIS ARTE MUSICA
SIC PULCHRA SACRATISSIMA GENS PHOEBO DECENS
HIS APTA TEMPLIS QUI LITANT VATUM CHORI
TOT COMPTA SERTIS ET CAMOENÆ FLORIBUS
HELICONII LOCANDA LUCIS CARMINUM
NON CAUTE DURA ME POLIVIT ARTIFEX
EXCISA NON SUM RUPE MONTIS ALBIDI
LUNA E NITENTE NEC PARI DE VERTICE
NON CÆSA DURO NEC COACTA SPICULO
ARCTARE PRIMOS EMINENTES ANGULOS
ET MOX SECUNDOS PROPAGARE LATIUS
EOSQUE CAUTE SINGULOS SUBDUCERE
GRADU MINUTO PER RECURVAS LINEAS
NORMATA UBIQUE SIC DEINDE REGULA
UT ORA QUADRE SIT RIGENTE LIMITE
VEL INDE AD IMUM FUSA RURSUM LINEA
TENDATUR ARTE LATIOR PER ORDINEM
ME METRA PANGUNT DE CAMOENARUM MODIS
MUTATO NUMQUAM NUMERO DUMTAXAT PEDUM
QUÆ DOCTA SERVAT DUM PRÆCEPTIS REGULA
ELEMENTA CRESCUNT ET DECRESCUNT CARMINUM
HAS PHOEBE SUPPLEX DANS METRORUM IMAGINES
TEMPLIS CHORISQUE LÆTUS INTERSIT SACRIS.
[156]. N'abbiamo già esempj ne' classici, come in Marziale:
Rumpitur invidia quidam, dulcissime Juli,