In Dei nomine. Regnante domno nostro Desiderio rege, et filio ejus domno nostro Adelchi rege, anno regni eorum quintodecimo et tertiodecimo, quinto idus mensis januarii, per indictionem decimam. Manifestum est mihi Racchulo clerico, filio quondam Baruccioli, abitatori ad ecclesiam sancti Elari tibi dicitur ad Crucem, quia per hanc cartulam offero me ipso Deo et tibi ecclesiæ beatæ sanctæ Mariæ sitæ in sexto, ubi Rachiprandus presbyta rector esse videtur, una cum omnibus rebus meis tam.... casa abitationis meæ, cum fundamento, curte vel aliis ædificiis meis simul et hortis (vineis), pratis, pascuis, sylvis, virgareis, olivetis, castanetis, cultis rebus, vel... moventibus una cum casis massariciis, vel aldionales, ubique... tibi prædictæ ecclesiæ in integrum. Excepto omni... omnes, quos in mea reverso esse potestatem: nam aliis omnibus suprascriptis rebus volo ut cunctis diebus sit in potestatem suprascriptæ Dei ecclesiæ, una cum omnibus rebus meis movilibus vel immovilibus in præfinito. Et qua a me neque ab heredibus meis aliquando præsens hac cartula offersionis meæ posse disrumpi, sed omni... in prædicto ordine in ipsa Dei ecclesia firmiter permaneat. Et pro confirmatione Rachiprandum clericum scribere rogavi. Actum Luca.
[330]. Al vescovo di Padova, nella Marca Trevisana spettava la giurisdizione di un distretto (pieve di sacco) appartenente al dominio (saccus) del re; tutto diviso fra livellarj (uomini di sacco), che pagavano un censo al fisco reale, potevano anche vendere le terre, ma non a grandi vassalli o potenti, per non turbare i diritti regali del vescovo. Gennari, Ann. della città di Padova.
Livello forse si disse dal libello che consegnavasi all'investito.
[331]. Quia Tuscis consuetudo est ut, accepto ab Ecclesia libello, in contumaciam convertantur contra Ecclesiam, ita ut vix unquam constitutum reddant censum; precipimus, modisque omnibus jubemus, ut nullus episcopus vel canonicus (di Arezzo) libellum aut aliquod scriptum alicui homini faciant, nisi laborantibus, qui fructum terræ Ecclesiæ, reddant sine molestia vel contradictione. Antiq. M. Æ. III.
Nel 962 il vescovo di Genova, assecondando la domanda loro, ad alcune persone concedeva porzioni dei beni della chiesa a mezzeria, con obbligo di piantar vigne ed alberi fruttiferi il meglio che potranno; e di quel che seminano, il primo anno daran di nove moggia uno, il secondo di otto uno, il terzo e i successivi di sette uno: dell'uva, de' fichi, degli ulivi per dieci anni non daranno nulla, ma ogn'anno un pollo ciascuno, poi dopo dieci anni la metà del vino, de' fichi, dell'olio, oltre un'imposta detta scatico. Monum. hist. patr., Liber Jurium, p. 7.
[332]. Walprando, vescovo di Lucca, dovendo muovere all'esercito con re Astolfo il 754, fa testamento, lasciando a chiese ed ospedali: Servos autem meos vel ancillas, volo ut liveri omnes esse debeant, et a juspatronato absoluti, sicut illi homines qui ex NOBILE GENERE procreati et nati esse videntur. Mem. Lucchesi, vol. IV. doc. 46.
Nel 778 Peredeo, vescovo pure di Lucca, in testamento libera anch'egli i servi: Post decessu meo omnes liberi et a juspatronato absoluti cunctis diebus debeant permanere sicut illi homines qui de NOBILIBUS ROMANIS procreati et nati esse inveniuntur. Simili modo servos vel ancillas, quas domna genitrix mea Sundrada se vivens liberos demisit, IN EO ORDINE liberi permaneant, sicut supra institui (doc. 86).
Nel 789 Celso chierico: Homines meos omnes masculos et feminas pro anima mea liberos dimittere debeatis circa sacrum altare, et per absolutionis chartulas a juspatronato absoluti (doc. 107).
Talvolta, per fare più inattaccabile l'emancipazione, vi si adopravano le formole del diritto barbarico, del romano e dell'ecclesiastico, come nel prezioso documento bergamasco del 1083, ove il conte Alberto emancipa alcuni servi, sicut illi qui in quadrubio et in quarta manu traditis (formula romana) et amond factis (che è longobardo), vel sicut illis qui per manus sacerdotis circa sacro altare ad liberis dimittendi deducti fiunt, pro anime mee mercede; et concedo a vobis graciam libertatis vestre omne conquistum vestrum tam quod nunc abeatis, aut in antea aquistare potueritis.
[333]. Nel testamento di prete Lupo e del cherico Ansperto nell'800, che lasciano i loro beni alla basilica di Sant'Alessandro di Bergamo, leggiamo: In ea vero ratione, ut familias nostras ad nos pertinentes, servos et ancillas, aldiones et aldianes de personas suas omnes liberis arimannis amundis absolutis permaneant ab omni conditione servitutis et juspatronatus sit ad eos concesso, civesque romani sint, et habeant potestatem testandi et anulo portandi, et ad nullum hominem habeant reprehensionem, et defensionem habeant ad quem voluerint. Tantum est ut illis pertinentibus nostris qui resedet in massaricio foris domocultile, si voluerit ipsis vel eorum heredes in ipsis rebus habitare, habeat potestatem ibidem resedendo, ed debeat tam ipsis vel eorum heredes per omni anno circuli dare ad suprascripta basilica de predictis rebus quinque modia grano, medietate grosso et medietate menuto, et vino medietate: et si in ipsis rebus resedere non voluerint, vadant ubi voluerint in libertatem suam; tantum unusquique per caput ponat super arca sancti Alexandri denaria quatuor tam masculis seu et feminis... Lupo, op. cit., I. 627.