[80]. Bardellone, Taino, Bottesella, Butirone, Petracco, Passerino, Scarpetta, Carnevario, Cane e Mastino: poi Garzapane, Pandimiglio, Tornaquinci, Belbello, Menabò, Megliodeglialtri, Bracacurta, Soffiainpugno, Rubacastello, Animanigra, Buccadecane, Bellebono, Bragadelana, Nosaverta, Tantidanari, Basciacomari, Tettalasini, Bencivenne, Mezzovillano, Assainavemo, Seccamerenda, Segalorzo, Benintese, Ranacotta, Scannabecco, Mangiatroja, Brusamonega, Cavazocco, Codeporco, Coalunga, Ristoradanno, Datusdiabolo, Capodasino, Cagatossico, Cagainos, Mattosavio, Malfilioccio, Moscaincervello, Passamontagne, Castracani, Tosabue, Calzavegia, Cavalcasela, Guido Ajutamicristo, ecc. Anche case principali conservarono i nomi di Malaspina, Pelavicini, Maltraversi, Malatesta, Cavalcabò, Gambacurta...

[81]. Anichino di Bongardo dissero i nostri il capitano di Baumgarten; di Awcwood fecero Giovanni Acuto, e di Hohenstein Ovestagno. Reciprocamente i nostri Arrighetti fiorentini furono in Francia trasformati in Riquetti; i Giacomotti in Jaquemot, ecc.

[82]. Muratori, Ant. Ital., diss. XVI.

[83]. Subrogatum (come prefetto d’Amalfi) Ursum Marini comitis de Pantaleone comite filium Canucci Marci post sex menses quoque ejecerunt Successit Ursus Cabastensis, Joannes Salvus, Romani Vitalis filius. Pansa, St. della Repubblica d’Amalfi, I, 33.

[84]. Orderico Vitale, cap. 3, dice che Rodolphus, quintus frater, clericus cognominatus est, quia peritia litterarum, aliarumque rerum apprime imbutus est. Clericus pure chiamavasi it segretario, onde l’epitafio di Guglielmo Ambiense (ap. Moreri) Clericus angelici fuit hic regis Ludovici: dal che il clerc rimasto ai Francesi per indicare lo scrivano. Una cronaca milanese, nei Rer. ital. Script., III. 60, dice che Stefano da Vimercato fuit in sæculo valde honorabilis clericus. E Giovan Villani, IV. 3: E’ fu molto chierico in scrittura. Per avverso, Matteo Villani, III. 60, scrive: Il Comune fu ingannato da’ suoi medesimi ambasciatori, de’ quali niuno si potè incolpare, che erano secolari e uomini che non sapeano quello che i titoli de’ giudici portassero.

[85]. La contessa Matilde aveva moltissimi servi, e ne donò a varie chiese; nominatamente al canonico di Mantova regalò quelli che possedeva alla Volta; e l’atto del 1079 (ap. Fiorentini, Documenti concernenti Matilde, pag. 122) porta i nomi di parecchi, dove notiamo jugales cum filiis et cum peculiis eorum, e concede ad essi canonici quod faciant de jam dictis servis et ancillis, seu de peculiis quicquid voluerint. In testamento poi ordinò fosser liberati innumerevoli servi, come attesta Donnizone:

Innumerosque suos famulos jubet hæc hera cunctos

Ingenuos, vitæ post ipsius fore finem.

[86]. Cronaca Bolognese, 1283. Comune Bononiæ fecit fumantes comitatus, et emit omnes servos et ancillas ab omnibus civitatis Bononiæ, pro pretio unius stari frumenti pro quolibet qui habeat boves, et unius quartarolæ pro quolibet de zappa. — C. F. Rumhor, Ursprung Besitzlosigkeit der Colonen des innerern Toskana. Amburgo 1830.

[87]. Cum libertas, qua cujusque voluntas non ex alieno sed ex proprio dependit arbitrio, jure naturali multipliciter decoretur, qua etiam civitates et popoli ab oppressionibus defenduntur, et ipsorum jura tuentur et augentur in melius, volentes ipsam et ejus species non solum manutenere sed etiam augmentare, per dominos priores artium civitatis Florentiæ etc. et alios sapientes et bonos viros ad hoc habito... provisum ordinatum exstitit salubriter, et firmatum, quod nullus, undecumque sit et cujusque conditionis dignitatis vel status existat, possit, audeat vel præsumat per se vel per alium tacite vel expresse emere, vel aliquo alio titulo, jure, modo vel causa adquirere in perpetuum vel ad tempus aliquos fideles, colonnos perpetuos vel conditionales, adscriptitios vel censitos, vel aliquos alios cujuscumque conditionis existant, vel aliqua alia jura, scilicet angharia vel proangharia, vel quævis alia contra libertatem personæ et conditionem personæ alicujus in civitate, vel comitatu, vel districtu Florentiæ etc. Osservatore fiorentino, tom. IV.