Sant’Agostino, Et potui illud dicere cum tracto vobis: sæpe enim et verba non latina dico ut vos intelligatis (Enarr. in Psalm., 123, 8). Sic enim potius loquamur; melius est reprehendant nos grammatici, quam non intelligant populi (In Ps., 138, 20. 8).
[93]. È a vedere con che ginnasiale compunzione David Runkenio (Prefazione al lessico latino-belgico di G. Sheller. Leida 1789) si lagni dello stile di Tertulliano: Fecit hic quod ante eum arbitror fecisse neminem. Etenim, cum in aliorum vel summa infantia appareat tamen voluntas et conatus bene loquendi, hic, nescio qua ingenii perversitate, cum melioribus loqui noluit, et sibimet ipse linguam finxit, duram, horridam, Latinisque inauditam, ut non mirum sit per eum unum plura monstra in linguam latinam, quam per omnes scriptores semibarbaros esse invecta. Ecce tibi indicem atrum paucorum e multis verborum qua viris doctis non puduit in lexica recepisse: Accendo pro lanista, captatela pro captatio, diminoro pro diminuo, extremissimus, inuxorius, irremissibilis, libidinosus gloriæ, pro cupidus gloriæ, linguatus, multinubentia pro polygamia, multirorantia, noscibilis, nolentia, nullificamen pro contemptus, obsoleto pro obsoletum reddo, olentia pro odor, pigrissimus, postumo pro posterior sum, polentator, recapitulo, renidentia, speciatus, templatim, temporalitas, virginor, visualitas pro facultas videndi, viriosus pro viribus præstans.
[94]. Historiographus, psalmographus, antecantamentum, suppedaneum, mundipotens, semijejunus, justificare, glorificare, congaudere e simili; multilaudus, multiscius, multivira e simili; disunire, abbreviare, exambire, compatior, compeccator, confœderatus, superintendens, multimodus, urbicremus, ventriloquus, unigenitus, deificus, ludivagus, parvipendulus, oviparus, blandificus, docticanus, inaccessibilis, incarnatio.
[95]. Accessibilitas, calamitas, almitas, antistatus, christianitas, deitas, infinitas, negotiositas, nescientia, nimietas, populositas, possibilitas, secabilitas, summitas, supremitas, ternitas, uniformitas, visibilitas, ecc. Indi adjacentia, allodium, cambium, mansum, benefactor, epistolarius, disciplina corporalis per supplizio, farinarium per mulino, incultio per oratio inculta.
[96]. Abecedarius, affectuosus, bestialis, caminatus, carnalis, clericalis, coævus, coætaneus, complex, disciplinatus, doctrinalis, dulciosus, æquanimus, flectibilis, incessabilis, incitator, interitus (perditus), labilis, localis, magistralis, momentaneus, noscibilis, ottatus, partibilis, passibilis, populosus, præfatus passivamente, primordialis, proficuus, pusillanimus, sensatus, sensualis, spiritualis, superbeatus, vassionalis.
[97]. Annullare, aptificare, assecurare, augmentare, calculare, captivare, cassare, certiorare, coinfantiare, confortare, contrariare, decimare, deteriorare, deviare, excommunicare, exorbitare, familiarescere, fœderare, fructificare, humiliare, intimare, jejunare, justificare, latinizare, meliorare, mensurare, minorare, propalare, rationare, repatriare, salvare, sequestrare, subjugare, tenebrare, unire, ecc. Dai quali si trassero moltissimi avverbj in iter, oltre medio per mediocriter, e contra per e contrario, quoquam per unquam, non utique per neutiquam, efficaciter per certe, taliter qualiter, ubi per quo, ecc.
[98]. Potremmo aggiungere confœderatio, crassedo, creamen, cruciatio, devotamentum, dubietas, dulcitudo, effamen, erratus, exercitamentum, expectamen, favum, honorificentia, humiliatio, gratiositas, indages, infortunitas, interpolamentum, interpretator, interpretamentum, malitas, malum (pomo albero), missa e remissa per missio e remissio, nigredo, noscentia, oramen per oratio, otiositas, pascuarium per pascuum, peccator-trix, peccamen, præconiatio per præconium, profunditas, rationale per ratio, refrigerium, rescula e recula (cosetta), regimentum, scrutinium, sensualitas, signaculum, speculatio e speculamen, vindicium per vindicta, vitupero per vituperator, unio, ecc. E gli aggettivi abominabilis, accessibilis, addititius, æternalis, anxiatus, astreans per astricus, coactius, cœlicus, concupiscibilis, congruus, cordax per cordatus, creabilis, despicabilis, divinalis, dubiosus e dubitativus, fallibilis, illustris, infernalis, infirmis, meridialis, multiplicus, mundialis, notorius, pagensis, participalis, peculiaris, prædicatorius, sapientialis, scholaris, somnolentus, temporaneus per temporalis, urbanicianus, vigilax, ecc.
[99]. La lunga dimostrazione che noi abbiamo qui fatta sembra superflua al Diez, poichè dice: «Le lingue romanze hanno la principale fonte dal latino; non già dal classico usato dagli autori, ma dal popolare. Che questo si usasse accanto al latino classico s’è avuto cura di dimostrarlo con testimonianza anche di antichi; ma non che fosse bisogno di prove, s’avrebbe, al contrario, il diritto di chiederne per sostenere il contrario, giacchè sarebbe un’eccezione alla regola». Vedasi pure il suo Etymologisches Wörterbuch der romanischen Sprache. Bonn 1853.
[100]. Hisperica famina, tom. V. p. 483.
[101]. Leggonsi a caratteri greci in un codice latino di Urbicio, scrittore d’arte militare sullo scorcio del V secolo; donde li copiò il Fabretti, v. 390.