231. Lo mette in bocca a Cotta. Omnes mortales sic habent, externas commoditates a Diis se habere; virtutem autem nemo unquam acceptam Deo retulit. Num quis quod bonus vir esset, gratias Diis egit nunquam? De nat. Deorum. E Orazio, ep. I. 18: Hæc satis est orare Jovem quæ ponit et aufert;
Det vitam, det opes: æquum mi animum ipse parabo. Questo sottrarre a Giove la direzione delle coscienze trovasi pure nel devoto Tito Livio, che fa dire a Scipione ( XXXVI. 45): Romani ex iis, quæ in Deûm immortalium potestate erant, ea habemus quæ Dii dederunt; animos, qui nostræ mentis sunt, eosdem in omni fortuna gessimus gerimusque.
Pure dai poeti stessi potrebbero trarsi nobilissimi concetti della divinità, che mostrerebbero come la tradizione primitiva non fosse spenta; per esempio, il dio retributore anche delle azioni individuali è dipinto da Plauto nel prologo del Rudens:
Qui falsas lites, falsis testimoniis
Petunt, quique in jure abjurant pecuniam,
Eorum referimus nomina, exscripta ad Jovem.
Cotidie ille scit, quis hic quærat malum ...
Iterum ille eam rem judicatam judicat ...
Bonos in aliis tabulis exscriptos habet, ecc.
232. Mortem ærumnarum requiem esse; eam cuncta mortalium mala dissolvere; ultra, neque curæ neque gaudio locum esse. Sallustio, Catil., 49.233. Nat. hist., XVIII. 2.234. Jove tonante, fulgurante, comitia populi habere nefas. Cicerone, De divin., II. 18. — Servi, ancillæ, si quis eorum sub centone crepuit, quod ego non sensi, nullum mihi vitium facit: si cui ibidem servo aut ancillæ dormienti evenit, quod comitia prohibere solet, ne is quidem mihi vitium facite. Festo, ad V. prohibere.235. Quid gravius quam rem susceptam dirimi si unus augur alio die dixerit? Cicerone, De leg., II. 12.236. A Gellio, XIV. 9; Cicero, ad fam., IV. 13; S. Agostino, De civ. Dei, I. 3.237. Cicerone, De divin., II. 47-49.238. Plinio, II. 107.239. Grutero, Vet. inscript., p. 309.240. Plebei philosophi, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur. Tuscul., I. 22.241. Quid est igitur bonum? Si quid recte fit et honeste et cum virtute, id bene fieri vere dicitur; et quod rectum et honestum et cum virtute est, id solum opinor bonum. Paradox, I. È un paralogismo.242. Quæ in nostris rebus non satis honeste, in amicorum fide honestissime, ut etiam si qua fortuna acciderit ut minus juste amicorum voluntates adjuvandæ sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum sit de via, modo ne summa turpitudo sequatur. De amic., 16. 17.243. Ita sequi virtutem debemus, ut valetudinem non in postremis ponamus. — Temporibus assentiri sapientis est. — In navigando tempestati obsequi artis est.244. Pro Sextio, 68.245. Sæpissime et legi et audivi, nihil mali esse in morte, in qua si resideat sensus, immortalitas illa potius quam mors ducenda est: sin sit amissus, nulla videri miseria debeat quæ non sentiatur. Ad fam., V. 16. — Una ratio videtur, quidquid evenerit ferre moderate, præsertim cum omnium rerum mors sit extremum. Ivi, VI. 2. — Sed de illa . . . sors viderit, aut siquis est qui curet Deus. Ad Attico, IV. 10. — Poi in piena udienza ( pro Cluentio, 61) diceva: Si quid animi ac virtutis habuisset, mortem ducimur, ut existimemus illum apud inferos impiorum supplicia per ferre . . . Quæ si falsa sunt, id quod omnes intelligunt, quid ei tandem aliud mors eripuit præter sensum doloris? — Pro Rabirio dice il preciso opposto.246. De provinciis consularibus.247. Cicerone, De oratore, I. 52.248. De ambitu, del 179 av. C.; Cincia, del 175; Voconia, del 169; Sextinia, del 128.249. Lex de dolo malo. È noto l'aneddoto di Cajo Canio.250. Cicerone, ad Attico, I. 16; IV. 15. — Svetonio, in Cesare, 19.251. Cicerone, ad Attico, IV. 15.252. Cicerone, pro Cluentio. Egli riconosceva non l'iniquità, ma la falsità delle deposizioni estorte colla tortura: Illa tormenta gubernat dolor, moderatur natura cujusque tum animi, tum corporis, regit quæsitor, flectit libido, corrumpit spes, infirmat metus, ut in tot rerum angustiis nihil veritati loci relinquatur.253. Cicerone per Flacco dice: Huic misero puero vestro, ac liberorum vestrorum supplici, judices, hoc judicio vivendi præcepta dabitis... qui vos, quoniam est id ætatis, ut sensum jam percipere possit ex mœrore patrio, auxilium nondum patri ferre possit, orat, ne suum luctum patris lacrymis, patris mœrorem suo fletu augeatis; qui etiam me intuetur, me vultu appellat, meam quodammodo flens fidem implorat . . . Miseremini familiæ, judices; miseremini patris, miseremini filii; nomen clarissimum et fortissimum, vel generis vel vetustatis vel hominis causa, reipublicæ reservate. — Per Plancio: Quid enim possum aliud nisi mœrere? nisi flere? nisi te cum mea salute complecti? Huc exurge tamen quæso: retinebo et complectar, nec me solum deprecatorem fortunarum tuarum, sed comitem sociumque profitebor . . . Nolite, judices, per vos, per fortunas vestras, per liberos, inimicis meis . . . dare lætitiam . . . nolite animum meum debilitare cum luctu, tum etiam metu commutatæ vestræ voluntatis erga me . . . Plura ne dicam, tuæ me etiam lacrymæ impediunt, vestræque, judices, non solum meæ. — E per Milone: Quid restat, nisi ut orem obstesterque vos, judices, ut eam misericordiam tribuatis fortissimo viro, quam ipse non implorat, ego autem, repugnante hoc, et imploro et exposco? Nolite, si in nostro omnium fletu nullam lacrymam adspexistis Milonis, si vultum semper eumdem, si vocem, si orationem stabilem ac non mutatam videtis, hoc minus ei parcere.