Queste mozioni d'affetti erano il forte di Marco Tullio; e quando fra molti componessero un'arringa, sempre a lui lasciavano la perorazione e il patetico.

254. Ac nimirum rei militaris virtus præstat ceteris omnibus. Hæc nomen populo romano, hæc huic urbi æternam gloriam peperit, hæc orbem terrarum parere huic imperio coegit; omnes urbanæ res, omnia hæc nostra præclara studia, et hæc forensis laus et industria latent in tutela ac præsidio bellicæ virtutis... Qui potest dubitare, quin ad consulatum adipiscendum, multo plus afferat dignitatis rei militaris, quam juris civilis gloria? Pro Murena.

Ogniqualvolta però cito un'opinione di Cicerone, son quasi sicuro di trovare la precisa opposta in altri suoi scritti, tanto egli è indeterminato e vago. Il capo 21 De officiis prova longe fortius esse in rebus civilibus excellere, quam in bellicis.

255. Cicero, pro Rabirio.256. Lo stesso, pro Lucio Sylla.257. Philip., II. 9; V. 6; Ad Quirites posi reditum. — Lapidationes persæpe vidimus; non ita sæpe, sed nimium tamen sæpe gladios. Pro Sextio, 36. Cum quis audiat nullum facinus, nullam audaciam, nullam vim in judicium vocari . . . è l'argomento dell'esordio pro Cælio. E nella perorazione: Oro obtestorque vos, ut qua in civitate Sextus Clodius absolutus sit, quem vos per biennium aut ministrum seditionis aut ducem vidistis . . . in ea civitate ne patiamini illum absolutum muliebri gratia, Marcum Cælium libidini muliebri condemnatum . . .258. Nostris vitiis, non casu aliquo, rempublicam verbo retinemus, re ipsa jampridem amisimus. De rep., V. 1.259. Quid nunc vobis faciendum est, studiis militaribus apud juventutem obsoletis? Cicerone, pro Fontejo, 18.260. Καὶ πιλόν τις ἐπὶ δόρατος ἔφερε, σύμβολον ὲπενθερώσεος. Appiano, II. 109, ove descrive pure Bruto col pugnale nella destra, la toga avvolta alla sinistra: τὰ ἱμάτια ταῖς λαιαῖς, ὥσπερ ἀσπίδας περιπλεξὰμενοι, καὶ τὰ ξίφη μετὰ τοῦ αἴματος ἔχοντες, ἐβοηδρόμουν βασιλέα καὶ τύραννον ἀνελεῖν.261. Illa concionalis hirudo ærarii, misera ac jejuna plebecula. Ad Attico, I. 16.262. Meministi me clamare, illo ipso primo capitolino die, senatum in Capitolium a prætoribus vocari? Dii immortales! quæ tum opera effici potuerunt, lætantibus omnibus bonis, etiam sat bonis, fractis latronibus. Ivi, XIV. 10.263. In summo publico luctu, exterarum gentium multitudo circulatim suo quæque more lamentata est, præcipueque Judæi, qui etiam noctibus continuis bustum frequentarunt. Svetonio, in Cesare, 84.264. Sallustio, dall'epistola di Cassio Parmense.265. Pro Marcello, passim.266. Quam vellem ad illas pulcherrimas epulas me idibus martii invitassent! Reliquiarum nihil haberent; at nunc his tantum negotii est, ut vestrum illud divinum in rempublicam beneficium nonnullam habeat querelam. Epistola a Trebonio, X. 28. E a Cassio, XII. 4: Vellem idibus martii me ad cœnam invitasses; reliquiarum nihil fuisset. Eppure altrove protesta che allora era amico di Antonio: ego Antonii inveteratam sine ulla offensione amicitiam retinere sane volo. Ad fam., XVI. 23. Cui quidem ego semper amicus fui, antequam illum intellexi, non modo aperte, sed etiam libenter cum republica bellum gerere. Ivi, XI. 5.267. Quid mihi attulerit ista domini mutatio præter lætitiam quam oculis cepi, justo interitu tyranni? Ad Attico, XIV. 14. L'approva nel libro De officiis, e più spesso nelle Filippiche: Noster est Brutus, semperque noster, cum sua excellentissima virtute reipublicæ natus, tum fato quodam paterni maternique generis et nominis. X. 6. Est Deorum immortalium beneficio et munere datum reipublicæ Brutorum genus et nomen, ad libertatem populi romani vel constituendam vel recuperandam. IV. 3. Omnis voluntas Bruti, omnis cogitatio, tota mens, auctoritatem senatus, libertatem populi romani intuetur; hæc habet proposita, hæc tueri vult. X. 11. Reddite prius nobis Brutum, lumen et decus civitatis; qui ita conservandus est, ut id signum, quod, de cœlo delapsum, Vestæ custodia continetur; quo salvo, salvi sumus futuri. XI. 10. Animadverti dici jam a quibusdam, exornari etiam nimium a me Brutum, nimium Cassium ornari. Quos ego orno? nempe eos, qui ipsi sunt ornamenta reipublicæ. XVI. 14.268. Philipp. V. 8.269. In varie lettere ad Attico, nella raccolta ciceroniana.270. Cicerone, Philipp. V. 9.271. Incensi omnes rapimur ad libertatem recuperandam: non potest illius auctoritate tantus senatus populique romani ardor extingui; odimus, irati pugnamus; extorqueri de manibus arma non possunt; receptui signum aut revocationem a bello audire non possumus; speramus optima; pati vel difficillima malumus quam servire. Philipp. XIII. 7.272. Appiano, IV. 8.273. Ella non piangeva, sinchè visto un quadro che rappresentava il congedo di Ettore da Andromaca, non potè frenar le lacrime. Allora Cilio amico di Bruto recitò que' versi d'Omero: Or mi resti tu solo, Ettore caro,

Tu padre mio, tu madre, tu fratello,

Tu florido marito.

Al che Bruto rispose: — Ma io non posso aggiungere quegli altri:

Or ti rincasa, e a' tuoi lavori intendi,

Alla spola, al pennecchio;

giacchè, se la natural debolezza impedisce a Porzia di sopportar le fatiche della guerra, ha l'anima salda ed operosa quanto e più di qualunque fra noi».