[85]. Riezler, op. cit., pag. 215 e segg. Labanca, op. cit., pag. 148 e segg. Friedberg, De finium inter Ecclesiam et civitem regundorum judicio, pag. 71 e segg.

[86]. I Catari si dicevano così dal greco catharos puro, perchè essi soli si reputavano mondi dal commercio col cattivo spirito. Hahn, Geschichte der Ketzer im Mittelalter, Stuttgart 1845, I, pag. 50; Schmidt, Histoire des Cathares, Paris 1849, II, 276.

[87]. Disputatio inter Catholicum et Patarinum in Martène et Durand, Thesaurus, V, 1706: Deum creasse omnia concedo. Intellige bona, sed mala et vana et transitoria et visibilia ipse non fecit, sed minor creator Lucifer. Vedi Ebrardus in Gretser, XII, 11, 136. Ermengardus, ivi, pag. 223.

[88]. Rainero Sacconi, Summa de Catharis et Leonistis in Duplessis, Collectio judiciorum, pag. 48 a: Communes opiniones omnium Catharorum sunt istae videlicet quod Diabolus fecit hoc mundum; pag. 52 a, De opinionibus Balasinanza: Item quod utrunque principium sive uterque Deus creavit suos angelos, et quod iste mundus est formatus et creatus a malo Deo.

[89]. Summa, pag. 52 b: Johannes de Lugio dicit quod omnes creaturae sunt ab aeterno bonae cum Deo bono, et malae cum Deo malo; pag. 53 b: Deus vult et potest omnia bona sed impeditur haec Dei voluntas et potentia ab hoste suo.

[90]. Summa, pag. 54 b, Sequitur de propriis opinionibus Catharorum de Concorrezio: Deus ex nihilo creavit angelos et quatuor elementa ... diabolus de licentia Dei formavit omnia visibilia. Lo stesso Rainero ci fornisce preziose notizie sulle varie sette catare, in ispecialità italiane. I più rigidi erano chiamati, senza dubbio dal luogo di origine del Catarismo, Albanenses. I quali alla lor volta divisi sunt in duas partes: Hujus partis (quella che si teneva stretta all'antica tradizione) caput est Balasinansa Veronensis eorum episcopus; alterius vero partis (la più esagerata) est Johannes de Lugio Bergamensis (pag. 51 b-52 a). Da queste due parti che costituivano i dualisti rigorosi, si debbono distinguere i dualisti temperati, dei quali alcuni si chiamavano da Concorrezo [non dalla modenese Correggio, nè dalla dalmata Gorizia, come crede lo Schmidt (op. cit., II, 285), ma da Concorrezo in Lombardia, circondario di Monza]; altri dicevansi Bagnolensi o Bajolensi [da Bagnolo nel Milanese]. Summa, pag. 51 b: illi autem de Concorrezo diffusi sunt fere per totam Lombardiam; Baiolensi Mantuae, Brixiae, Bergami et in comitatu mediolanensi. Alla frazione più temperata appartengono gli Slavi Bogomil, o amici di Dio come spiega Gieseler in Schmidt loc. cit.

[91]. Anche Giovanni di Lugio credeva quod omnes (?) animae liberabuntur in fine a poena et culpa (Summa, pag. 54 b).

[92]. Bonacursus in D'Achery, Spicilegium, I, 208: Sententia tamen omnium est illa elementa diabolum divisisse.

[93]. Moneta, Adversus Catharos, Roma 1743, pag. 105: illi enim Cathari, qui duo ponunt principia dicunt populum Dei constare ex tribus, scilicet corpore, animo et spiritu praesidente utrique. Questa antica opinione che si riadduce alle distinzioni platonico-aristoteliche delle parti dell'anima era stata accettata dai Padri, come Giustino Taziano ecc. Vedremo che la Gnosi sapea distinguere nell'uomo due anime, la buona e la cattiva. Lo stesso affermano i Manichei. (Gieseler Kirchengeschichte, I, 306).

[94]. Moneta, 105 B: Sciendum est, quod per spiritum intelligunt isti Heretici Angelos, de quibus legitur «Qui facit angelos suos spiritus (Paul. ad Hebr. I, 7)».