[242]. La decadenza del sistema dei mansi e la loro decomposizione, manifesta nel secolo IX (cfr. Schupfer Il diritto privato cit. II. pagine 81-92) non mi pare abbia influito sul frazionamento delle pievi. Lo attesta chiaramente il secondo concilio pavese dell'855 che si esprime così (ed. Pertz, nei «Mon. Germ. Hist. Leges I. pag. 432 cap. 11): In sacris canonibus praefixum est, ut decimae juxta episcopi dispositionem distribuantur. Quidam autem laici, qui vel in propriis vel in beneficiis suas habent basilicas, contempta episcopi dispositione, non ad ecclesias ubi baptismum et praedicationem et manus impositionem et alia Christi sacramenta percipiunt, decimas suas dant, set vel propriis basilicis, vel suis clericis pro suo libitu tribuunt.

[243]. S. Pier Damiano in un bellissimo passo di una sua lettera del 1076 al marchese Goffredo (Ep. VII. 13) dice che la marchesa Willa aveva nel comitato aretino villam novem quidem mansionibus EX ANTIQUO MORE distinctam, quae postmodum JUXTA MODERNAM CONSUETUDINEM in plurimos est divisa.

[244]. Mon. Germ. Hist. Leges II. ed. Boretius. Capit. Reg. Franc. I. 1. n. 45. Divisio regnorum. 806. febr. 6. pag. 128. n. 4.

[245]. Cfr. il lessico del Forcellini a q. v.

[246]. Molendinum edificatum sub urbem huius civitatis Parme, in Affò I. Storia di Parma, vol. I Parma 1792, n. 57 pag. 839 a 935.

Sub urbe Regio in via publica ipsius loci. Cod. dipl. lang. (Porro) n. 672 a 963.

[247]. Cod. Dipl. Lang. (Porro) n. 39.

[248]. Ughelli2. Italia sacra. Venezia, 1720, V. col. 705.

[249]. Memorie e Documenti per servire all'istoria del ducato di Lucca. Vol. V, parte II, n. 832, pag. 506.

[250]. Memorie e Documenti per servire alla storia del ducato di Lucca. IV (Barsoochini) p. II. 2.