[423]. Cfr. Delle antichità longobardico-milanesi illustrate con dissertazioni dai monaci della congregazione cisterciese di Lombardia, Milano, 1793, vol. III, diss. XXV, pag. 1 e segg.
[424]. La maggior quantità di notizie si può spigolare dal Liber pontificalis di Agnello su cui vedi Lanzoni F. Il Liber pontificalis ravennate in «Rivista di Sc. Storiche» diretta da R. Maiocchi, VI, aprile-giugno 1909 e le Note marginali al «Liber pontificalis» di Agnello R. di A. Testi-Rasponi nel Vol. XXVI, 1909, XXVII, 1910, e I della 4. serie 1911 degli «Atti e Memorie della R. Dep. di St. Patr. per la Romagna».
[425]. Cfr. Pastè C. R. Rito eusebiano in «Archivio Soc. Vercellese di St. e d'Arte», Vol. II, 1910 e segg.
[426]. Cfr. Uccelli G. B. Della badia fiorentina, Firenze, 1858; Davidsohn Storia cit., I, pag. 56 e segg.; II, pag. 1104 e Forschungen, I, pag. 19 e la bolla di papa Lucio al capitolo fiorentino (ed. Ughelli loc. cit., to. II, col. 495, a. 1144); e, sopratutto, Mores et consuetudines ecclesiae florentinae, ed. D. Moreni Firenze, 1794.
[427]. Cfr. l'Ordo officiorum ecclesiae senensis ab Oderico eiusdem ecclesie canonico a. MCCXIII compositus, ed. G. C. Trombelli, Bologna, 1766.
[428]. Cfr. la bolla di Anastasio IV.º del 1153 (ed. Ughelli loc. cit., III, col. 395); e, sopratutto Matthei A. Ecclesiae pisanae historia, Lucca, 1768.
[429]. Ecco la parte principale della bolla con cui Gelasio II.º nel 1118 conferma gli antichi usi della chiesa di Lucca (ed. Ughelli loc. cit., I, col. 819). Petitiones vestras clementer admittimus et vobis antiquas ecclesiae matricis consuetudines confirmamus; ut videlicet unctiones infirmorum et sepolturae civitatis propriae ad matricem ecclesiam pertinentes et officium et participatio beneficii funerum ad alias ecclesias pertinentium vobis nulla clericorum calliditate, aut laicorum quorumlibet substrahatur: electiones priorum et collationes clericorum in aliena ecclesia infra urbem vel extra in suburbiis sine consensu episcopi et priorum, qui locopositi nominantur, matricis ecclesiae non fiant. Et nulla episcopatus vestri praeter eorum consensum alicui subiiciatur ecclesiae, neque publica et majora negotia aliqua sibi ecclesiarum ipsis invitis arripiat, aut publicas poenitentias tribuat: nec sententias et interdictum matricis ecclesie tentet infringere: nulla etiam vestri episcopatus persona sine consensu episcopi vel priorum qui locopositi nominantur, matricis ecclesiae excomunicetur et quod ab episcopo ligatum fuerit a nemine irritum duci tentetur. Sane civitatis vestrae clerici et qui in suburbiis sunt, solitas obedientias videlicet in litaniis, in processionibus comunibus, in festivitatibus et stationibus majoris ecclesiae eidem impendant ecclesiae, ut vobiscum adsint. Porro in quintae feriae nocte ante pascha nulla ecclesia secundum morem vestrae ecclesiae campanas sonet, neque in sabbato sancto cereum benedicat, sed ad baptismum praedicti clerici, prout consuetum est veniant. Nulla praeterea ecclesiarum missas solemnes celebret in festivitate B. Martini, et S. Reguli et in secunda feria paschae et in processionibus quadragesimae donec stationis solvatur conventus. Nullus etiam clericorum officium vivorum aut mortuorum ad matricem ecclesiam pertinens facere vel celebrare praesumat.
[430]. Cfr. i documenti editi dall'Ughelli loc. cit., III, col. 282 e segg.
[431]. Cfr. Id. ibid., II, col. 194 e segg. ed anche Campi loc. cit., passim.
[432]. Cfr. Statuta ecclesiae parmensis ed. Barbieri L. nei «Mon. Hist. ad prov. parm. et plac. pertinentia», Parma, 1866.