Secondo il mio pensiero, al tempo langobardo le terre comuni si distinguevano in terre comuni di diritto privato e terre comuni di diritto pubblico e queste ultime potevano essere comuni rispetto al comitatus (cfr. doc. citato dal Leicht Studi cit., I, pag. 51) rispetto alla città, rispetto al locus, rispetto al vicus, rispetto al concilium e rispetto ad un determinato gruppo gentilizio. Queste ultime soltanto propendo a ritenere col Besta (Nuovi appunti di storia giuridica sui documenti lucchesi cit.) che sieno sorte all'epoca e per opera dei Langobardi e costituiscano le famose fiwaide.
[445]. Dallari G. Intorno all'evoluzione della proprietà in «Riv. ital. di sociologia», a. XIII. fase. 1, pag. 17 e segg.
[446]. a. 1178. Johannes causidicus, assessor domini Archiepiscopi, precipit per eius parabolam ut de cetero ipse Johannes eiusque successores utatur de vigano seu communi prenominati loci sive sit tensatum sive non, sicut alius vicinus de ipso loco utitur ipso communi et vigano.
Cfr. Puricelli, loc. cit. pag. 1003.
[447]. a. 1189, marzo 7. dederunt... omnia sedimina cum hedifitiis eorum campos, vineas, silvas, buscos, zerbos, communiantias seu viganalia, atque omnes res cultas et incultas...
Cfr. Frisi A. F. Memorie storiche di Monza e sua corte. Milano, 1794, to. II, Codice diplomatico, n. 78, pag. 73-74.
[448]. Cfr. Lattes A. Il dir. consuetudinario delle città lombarde cit. pag. 32 e segg.
[449]. Cfr. Statuti di Milano (vol. II, carte 159t-160). Aliquae Communantiae, Vicanalia, vel Pascua, vel Bona aliqua immobilia vel Jura aquarum Civitatis et Ducatus Mediolani, vel alicuius Universitatis, quae etiam praesentibus Statutis ligetur, non possint ab aliqua singulari persona vel Universitate vendi, alienari, nec obligari... Et si fructus vel redditus dictarum Vicanalium, vel Communantiarum, vel Pascuum vel Bonorum ipsius Universitatis, venderentur, vel compartirentur, detur sua pars cuilibet habenti facere in eis. (Dal Berlan, loc. cit., pag. 153).
[450]. a. 1094. 8 dec. sunt tam campis quam pratis, pascuis, vineis et silvis seu stellariis cum areis earum cultis et incultis, divisis et indivisis, usibus aquarum aquarumque ductibus seu cum vicanalibus atque conciliis atque ecclesiis et capellis et rebus una cum omnibus condiciis et redditibus et honoribus ad iam dictas res.
Vignati C. Cod. dipl. laudense cit. I, n. 49, pag. 77.