[441]. Schupfer F. Diritto privato cit., II, pag. 54 e Leicht P. S. Studi cit., I, pag. 37-88.
[442]. Praeterea in locis, quae sunt de districtu, illud obtinet quod viganalia per consensum dominorum et vicinorum debent dividi vel vendi; quod alias fieri non potest, nisi dominorum omnium et vicinorum consensu Communia taliter inter dominos et vicinos dividuntur ut medietas terrarum omnium vel pretii illarum omnium viganalium vel fructuum, si forte vendantur, ad dominum cuius est totum districtum, iure nostrae civitatis, assignatur; alterius vero medietatis partem accipit pro parte terrarum, quas in ipso loco habet. Si vero totum districtum non habet, sed partem, secundum partem sui districti, iure districti, de praedictis viganalibus partem conseguitur, et de alio quod remanet, pro numero terrarum ut dictum est.
Cfr. Berlan F. Le due edizioni milanese e torinese delle consuetudini di Milano cit. rubr. XXIV, pag. 254.
L'edizione del Berlan è la migliore: cfr. Lattes A. Il dir. consuetud. cit., pag. 33, nota 95.
[443]. Per un'applicazione di questo concetto cfr. Leicht P. S. Ricerche sulla responsabilità del Comune in caso di danno, Udine, 1904.
[444]. Anche il Mayer (Ital. Verfassungsg. cit., Vol. I, pag. 281 e segg.) ritiene che fino dal tempo langobardo esistano e si differenzino comunalia e vicanalia e che i primi sieno i beni su cui gli abitanti della città vantavano diritti di uso di natura pubblica, indipendenti da qualsiasi rapporto di diritto privato; mentre i vicanalia sarebbero delle terre gravate di oneri a favore di altre terre in quanto ne costituivano delle pertinenze, rimaste indivise fra i vari fondi per volontà dei proprietarî. I comunalia furono rivendicati in proprietà dai comunisti cittadini assai presto; i vicanalia giunsero ad essere dei comunalia attraverso ad uno stadio intermedio, nel quale i vicini riuscirono abusivamente a carpire un diritto di condominio ai domini.
Prima di tutto non è esatto parlare di comunalia solo a proposito della città. Senza punto entrare a discutere l'opinione del Mayer sulla natura giuridica dei beni comuni cittadini, si può osservare che le consuetudini milanesi, che costituiscono il testo su cui s'impernia la sua asserzione, parlano di comunalia a proposito di locus. E il locus, a detta del Mayer stesso, non è affatto la città. Ma anche ammettendo che la parola ne abbia tradito il pensiero, la sua opinione non è fondata perchè manca di un'indagine indispensabile per poter giungere alla conclusione che egli sostiene. Bisognava, cioè, dimostrare che i domini di cui parlano le Consuetudini Milanesi sono dei domini di diritto privato, dei semplici proprietarî e non dei titolari di facoltà giurisdizionali. E questo non lo ha fatto: nè lo poteva fare. A togliere ogni dubbio a questo riguardo ed a dimostrare il carattere giurisdizionale che contraddistingue questi domini, non c'è niente di meglio che riportare alcuni passi della rubrica de oneribus et districtis et conditionibus, che è proprio quella stessa in cui è contenuta la disposizione concernente i vicanalia e che dal titolo stesso dimostra la natura pubblica del diritto signorile.
«Amplius si eiusdem loci plures sint domini licet inter ipsos districtabilium praesumatur facta divisio, unus, etiam invitis coeteris socijs quanquam minimam partem in eo loco districti habent omnes districtabiles compellere potest, ut Castrum reficiant, et murum et fossatum et portinarium ponant ad guajtam, et sgieraguajtam, et fossatum circa Castrum et Villam, et portas, et clavaturas ferreas et in Villa, et Castro, et in eo incastellent quia tale onus utpote individuum ab hominibus districtalibus fieri debet et per quemlibet dominorum posse postulari Sapientes nostra Civitatis crediderunt.
Porro, quod est notabilius, nostra Consuetudine obtentum invenitur, ut si plures dominorum suos districtabiles tam in Castro quam in Villa ab omni onere districti liberaverint, alter, qui eos non liberavit, potest eos cogere tam suos quam ab aliis dominis liberatos ad reficiendum castrum. Sed, et quod est mirabilius, si omnes domini qui suos districtabiles divisim possidebant eos liberaverint ab omni onere districti licet nullos dominorum illum quem liberavit possit ad reficiendum castrum compellere, tamen poterit ab altero dominorum liberatus coartari ad reficiendum quod per nostram consuetudine obtinet. Ut si plures domini suos districtabiles ab omni onere districti liberaverunt, alter qui eos non liberavit poterit cogere eos tam suos quam ab alijs dominis liberatos ad pondera stateras et mensuras recipiendas per eum seu ab eo quia hoc jus, et reficiendi castrum in communi remansisse creditur, nisi vel regionibus Castrum inter dominos, et refetio eiusdem in divisione venerit quod raro accidit».
Esistevano, senza dubbio, dei domini per diritto privato; ma sicuramente non erano questi, che godevano di facoltà pubbliche di tale natura.