Ad horum operum, Dilectissimi, piam curam dies nos apostolicae invitat, in quo sanctarum Collectionum prima Collectio est prudenter a Patribus et utiliter ordinata; ut quia in hoc tempore gentilis quondam populus superstitiosius daemonibus serviebat, contra prophanas hostias impiorum, sacratissima a nobis nostrarum elemosinarium? celebraretur oblatio: quod, quia incrementis ecclesiae fructuosissimum fuit, placuit esse perpetuum. Unde hortamur sanctitatem vestram, ut per ecclesias regionum vestrarum quarta feria de facultatibus vestris quantum suadet possibilitas ac voluntas, expensas misericordiae conferatis, ut possitis illam beatitudinem promereri, in qua sine fine gaudebit, qui intelligit super egenum et pauperem.
[581]. Il capitolare di Mantova del 787 prescrive che la decima sia pagata alla presenza di almeno due testimoni ne ideo ibi juramentum aliquod faciendi necessitas contingat. (Cfr. M. G. H. Capitularia, I § 8, pag. 197).
E questo sistema di giuramento concorda pienamente con l'uso estesissimo del giuramento quale ci è unanimente dimostrato dalle fonti romane (Cfr. Dig. XII, 2, 3-I, 3, § 4 e 2, 4 e 5) e con quello attestatoci dai documenti posteriori. Il Tiraboschi, p. es., ha pubblicato un doc. del secolo X (Mem. Modenesi cit., I, cod. dipl. n. 117, pag. 142) che suona così: «Incipit nomina virorum hac mulierum qui pro dei timore et christi amore dederunt singuli denarios pro redemptione animarum suarum in luminaria ad illuminandum ecclesiam dei ut eorum animas illuminet deus in sanctum paradisum et ipsi omni anno Deo auxiliante hoc facere similiter promittunt».
E si possono citare anche altri esempi posteriori nei quali si vede sempre intervenire il giuramento. Cfr. anche lo statuto della Chiesa di Parma citato a pag. 1, n. 1 e a pag. 103-104.
[582]. Cfr. Cod. dipl. long. — Troya, — n. 216.
[583]. Cfr. pag. 200 nota e nota 3 di questa pagina.
[584]. Di decimas parla il capitolare fissato dal re Liutprando con i mercanti di Comacchio nel 730 (Cfr. Hartmann. Zur Wirtschaftsgeschichte Italiens in frühen Mittelalter. Analekten. Gotha. 1904, pag. 123-24); decime pagavano talvolta cittadini e vicini per il godimento degli antichissimi diritti d'uso (Cfr. Solmi A. Manuale cit., pag. 188) e la decima parte dei frutti della terra da loro lavorata corrispondevano numerosi lavoratori (Cfr. Cod. dipl. long. — Troya — n. 433, a. 721; n. 476, a. 729; n. 526, a. 740) così in occidente come in oriente (cfr. Zachariae V. Lingenthal. Geschichte des grieschisch-roemischen Rechts, Berlin, 1892, II, pag. 255-56 e n. 843).
[585]. S. Agostino. Comm. in Psalm. 146 (Opera omnia cit. VIII, pag. 698). Precidite ergo aliquid et deputate aliquid fixum, vel ex annuis fructibus vel ex quotidianis quaestibus vestris... Exime aliquam partem redituum tuorum. Decimas vis? decimas exime quamquam parum sit.
Id. Homil. 48, X, pag. 48. Maiores nostri copiis omnibus abundabant quia Deo decimas dabant et Caesari censum reddebant.
[586]. Capit, di Lestimes a. 743 (in «Mon. Germ. Hist.» Boretius. I, n. 11, pag. 28). — Statuimus quoque cum consilio servorum Dei et populi christiani propter imminentia bella et persecutiones ceterarum gentium quae in circuitu nostro sunt, ut sub precario et censu aliquam partem ecclesialis pecuniae in adiutorium exercitus nostri cum indulgentia Dei aliquanto tempore retineamus ea conditione, ut annis singulis de unaquaque casata solidus, idest duodecim denarii, ad ecclesiam vel monasterium reddatur; eo modo, ut si moriatur ille cui pecunia commodata fuit, ecclesia cum propria pecunia revestita sit. Et iterum si necessitas cogat ut princeps iubeat, precarium renovetur et rescribatur novum.