L’anfiteatro Flavio fu e sarà sempre l’oggetto di universale ammirazione, ed uno dei più fecondi nuclei di serî studî ed accurate ricerche. Poeti e storici, architetti ed archeologi, numismatici ed epigrafisti gareggiarono per descriverlo ed illustrarlo; tutti, con vero amore ed entusiasmo, offrirono alla venerabile mole dei Flavî il contributo del loro ingegno. E come appunto il Fontana[1147], il Marangoni[1148], il Nibby[1149], il Tocco[1150], il Gori[1151], ecc., parlarono del Colosseo in una maniera più o meno completa; il Lipsio[1152], il Maffei[1153], il Barthelémy[1154], l’Alonio[1155], il Canina[1156], ecc., lo descrissero ora considerandolo isolatamente, ora confrontandolo con altri anfiteatri; come, dico, il Marini[1157], il Fea[1158] l’Uggeri[1159], lo Hübner[1160], il Mommsen[1161], il Lanciani[1162], ecc., pubblicarono pregevoli monografie illustrando respettivamente il podio, i sedili, gli scavi, le epigrafi, ecc.; e come, finalmente il Morcelli[1163] trattò delle tessere e degli spettacoli; il Donaldson[1164] delle medaglie, e Mons. Lugari procurò rivendicare ai Martiri l’arena dell’Anfiteatro Flavio[1165]; così non mancarono studiosi i quali prendessero ad esaminare la flora e le piante, che in tempi men remoti spontaneamente nascevano e vegetavano sull’arena, sui semidiruti gradi e sulle fatiscenti pareti dell’abbandonato Anfiteatro.

L’anno 1815 un botanico romano[1166] pubblicava uno studio sulle 260 specie di piante che allora ricoprivano l’Anfiteatro[1167]. Più tardi, nel 1873, il ch. Richard Deakin[1168] pubblicava un’opera ancor più completa sulla «Flora of the Colosseum», facendola ascendere a 420 specie di piante.

Ed ora, perchè questo nostro lavoro riesca più completo che sia possibile crediamo opportuno occuparci anche noi di quel pittoresco ammanto di verdura fatto togliere nel 1871 dal comm. Pietro Rosa[1169] e seguendo la scorta del suddetto Prof. R. Deakin, passiamo senz’altro ad indicare quelle piante che già costituirono la FLORA DEL COLOSSEO.

La Flora del Colosseo.

ORD. NAT.
GENERE SPECIE
I.
Ranunculaceae
Clematis, Linn. Clematite Ital. C. Flammula, Linn.
Anemone, Linn. Anemone Ital. A. Hortensis, Linn.
Ranunculus, Linn. Ranuncolo Ital. R. repens, Linn.
Delphinum, Linn. Speronella Ital. D. peregrinum, Linn.
II.
Malvaceae (Iuss.)
Malva, Linn. Malva Ital. M. Sylvestris, Linn.
Malva, Linn. Malva Ital. M. Rotundifolia, Linn.
III.
Crassulaceae (De Cand.)
Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. cepaea, Linn.
Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. gallioides, All.
Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. album, Linn.
Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. acre, Linn.
Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. reflexum, Linn.
Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. anopetalum, De Cand.
Umbilicus, De Cand. Scodellina o erba bellica U. pendulinus, De Cand.
IV.
Rosaceae (Iuss.)
Prunus, Linn. Ciriegia Ital. P. avium, Linn.
Pyrus, Linn. Pero Ital. P. communis, Linn.
Geum, Linn. Erba benedetta Ital. G. urbanum, Linn.
Potentilla, Linn. Cinquefoglio Ital. P. recta, Linn.
Potentilla, Linn. Cinquefoglio Ital. P. reptans, Linn.
Fragaria, Linn. Fragole Ital. F. vesca, Linn.
Rubus, Linn. Rogo Ital. R. corylifolius, Smith.
Poterium, Linn. Pimpinella Ital. P. sanguisorbia, Linn.
Agrimonia, Linn. Agrimonia Ital. A. eupatoria, Linn.
Rosa, Linn. Rosa Ital. R. sempervirens, Linn.
V.
Vitaceae (Lind.)
Vitis, Linn. Vite Ital. V. vinifera, Linn.
VI.
Celastrineae (R. Browil)
Euonymus, Linn. Fusano Ital. E. europaeus, Linn.
VII.
Paronychieae (St. Hil.)
Polycarpon, Linn. Correggiola Ital. P. tetraphillum, Linn.
VIII.
Carophilleae (Iuss.)
Sileneae
Tunica, Scop. Tunica Ital. T. saxifraga, Scop.
Dianthus, Linn. Garofano Ital. D. profifer, Linn.
Silene, Linn. Garofano Ital. S. inflata, Smith.
Silene, Linn. Garofano Ital. S. gallica, Linn.
Silene, Linn. Garofano Ital. S. quinquevulnera, Linn.
Silene, Linn. Garofano Ital. S. armeria, Linn.
Silene, Linn. Garofano Ital. S. italica, Pers.
Alsineae
Sagina, Linn. S. procumbens, Linn.
Sagina, Linn. S. Apetala, Linn.
Alsine, Wahl. Alsine Ital.
Alsine, Wahl. Alsine Ital. A. rubra, Wahl.
Alsine, Wahl. Alsine Ital. A. tenuifolia, Wahl.
Arenaria, Linn. Arenaria Ital. A. serpyllifolia, Linn.
Stellaria, Linn. Stellaria Ital. S. media, Whiter
Cerastium, Linn. Cerazia Ital. C. vulgatum, Linn.
Cerastium, Linn. Cerazia Ital. C. campanulatum, Vir.
Cerastium, Linn. Cerazia Ital. C. viscosum, Linn.
Mochringia, Linn. M. trinervia, Clair.
IX.
Lineae (De Cand.)
Linum, Linn. Lino Ital. L. strictum, Linn.
Linum, Linn. Lino Ital. L. catharticum, Linn.
X.
Cruciferae (Iuss.)
Cherianthus, Linn. Leucoio Ital. C. cheiri, Linn.
Arabis, Linn. A. hirsuta, Brown.
Cardamine, Linn. Cardamino Ital. C. hirsuta, Linn.
Cardamine, Linn. C. impatiens, Linn.
Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. officinalis, Scop.
Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. policeratium, Linn.
Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. irio, Linn.
Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. Thalianum, Gand
Diplotaxis, De Cand. D. tenuifolia, De Cand.
Diplotaxis, De Cand. D. verna, Linn.
Diplotaxis, De Cand. D. muralis, Linn.
Iberis, Linn. Iberide Ital. I. pinnata, Linn.
Lepidium, Linn. Lepidio Ital. L. granifolium, Linn.
Capsella, De Cand. Borsa di pastore Ital. C. bursa pastoris, De Cand.
Senebriera, Poir S. coronopus, Poir
Biscutella, Linn. B. hispida, De Cand.
Bunias, Linn. Bunnio Ital. B. erocago, Linn.
XI.
Cystineae (A. Brogn.)
Cystinus, Linn. Imbrentina Ital. C. hypocistus, Linn.
XII.
Geraniaceae (Iuss.)
Geranium, Linn. Geranio Ital. G. molle, Linn.
Geranium, Linn. Geranio Ital. G. robertianum, Linn.
Geranium, Linn. Geranio Ital. G. rotundifolium, Linn.
Geranium, Linn. Geranio Ital. G. dissectum, Linn.
Erodium, Linn. E. cicutarium, L. Herit.
Erodium, Linn. E. moscatum, Sm.
Erodium, Linn. E. romanum, Willd.
Erodium, Linn. E. melacoides, Willd.
XIII.
Rutaceae (Iuss.)
Ruta, Linn. Ruta Ital. R. bracteosa, De Cand.
XIV.
Oxalideae (De Cand.)
Oxalis, Linn. Alleluia Ital. O. Corniculata, Linn.
XV.
Saxifrageae (Linn.)
Saxifraga, Linn. Sassifraga Ital. S. granulata, Linn.
Saxifraga, Linn. Sassifraga Ital. S. tridactylites, Linn.
XVI.
Hypericineae (De Cand.)
Hypericum, Linn. Pilatro Ital. H. perforatum, Linn.
XVII.
Papaveraceae (Iuss.)
Papaver, Linn. Papavero Ital. P. rhaeas, Linn.
Papaver, Linn. Papavero Ital. P. dubium, Linn.
Chelidonium, Linn. Celidonia Ital. C. mayus, Linn.
XVIII.
Capparideae (Iuss.)
Capparis, Linn. Capperi Ital. C. spinosa, Linn.
XIX.
Cistineae (Dunal)
Helianthemum, Tourn. H. gattatum
Cistus, Linn. Cistio Ital. C. salvifolius, Linn.
XX.
Resediaceae (De Cand.)
Reseda, Linn. Reseda Ital. R. alba, Linn.
Reseda, Linn. Reseda Ital. R. phituma, Linn.
XXI.
Terebinthaceae (De Cand.)
Pistacia, Linn. Lentischio Ital. P. Terebinthus, Linn.
Pistacia, Linn. Lentischio Ital. P. Lentiscus, Linn.
XXII.
Violaceae (Lind.)
Viola, Linn. Viola Ital. V. odorata, Linn.
Viola, Linn. Viola Ital. V. canina Linn.
XXIII.
Fumariaceae (De Cand.)
Fumaria, Linn. Fummosturno Ital. F. capreolata, Linn.
Fumaria, Linn. Fummosturno Ital. F. officinalis, Linn.
Fumaria, Linn. Fummosturno Ital. F. parviflora, Linn.
XXIV.
Poligaleae (Iuss.)
Poligala, Linn. Poligala Ital. P. monspeliaca, Linn.
XXV.
Leguminoseae (Iuss.)
Loteae, De Cand.
Spartium, De Cand. Sparzio Ital. S. junceum, Linn.
Cytisus, De Cand. Citiso Ital. C. laburnum, Linn.
Anthyllis, De Cand. Antillide Ital. A. vulneraria, Linn.
Onosis, De Cand. Onomide Ital. O. spinosa, Linn.
Onosis, De Cand. Onomide Ital. O. arvensis, Linn.
Melilotus, Linn. Meliloto Ital. M. italica, All.
Melilotus, Linn. Meliloto Ital. M. indica, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. pratensis, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. ocroleucum, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. stellatum, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. scabrum, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. arvensis, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. repens, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. nigresicus, Vivian.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. hybridum, Savi
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. procumbens, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. filiforme, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. tomentosum, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. resupinatum, Linn.
Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. subterraneum, Linn.
Lotus, Linn. Mullaghera Ital. L. corniculatus, Linn.
Lotus, Linn. Mullaghera Ital. L. ornithopodiodes, Linn.
Trigonella, Linn. Fienogreco Ital. T. corniculata, Linn.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. lupulina, Linn.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. orbicularis, Allel.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. minima, Linn.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. maculata, Sibth.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. denticulata, Willd.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. terebellum, Willd.
Medicago, Linn. Medica Ital. M. tribuloide, Lam.
Viceae, De Cand.
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. onobrychoides, Linn.
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. cracca, Linn.
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. gracilis, Lois
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. uniflora
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. sativa, Linn.
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. angustifolia, Sibth.
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. lutea, Linn.
Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. hybrida, Linn.
Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. aphaca, Linn.
Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. sativa, Linn.
Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. pratensis, Linn.
Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. sylvestris, Linn.
XXVI.
Umbelliferae (Iuss.)
Hedysareae, De Cand.
Scorpiurus, Linn. Scorpioides Ital. S. subvillosa, Linn.
Coronella, Linn. Coronilla Ital. C. varia
Ornithopus, Linn. Piede d’uccello Ital. O. scorpioides, Linn.
Securigera, De Cand. S. coronilla, De Cand.
Sanicula, Linn. Sanicula Ital. S. Europaea, Linn.
Eryngium, Linn. Eringo Ital. E. campestris, Linn.
Agopodium, Linn. Podagraria Ital. O. podagraria, Linn.
Bupleurum, Linn. Bupleuro Ital. B. aristotatum, Bartb.
Bupleurum, Linn. Bupleuro Ital. B. odontites, Linn.
Bupleurum, Linn. Bupleuro Ital. B. rotundifolia, Linn.
Oenanthe, Linn. Enante Ital. Oe. peucedanifolia, Poll.
Foeniculum, Hoffm. Finocchiella Ital. F. vulgare, Gartn.
Ferula, Linn. Ferula Ital. F. communis, Linn.
Daucus, Linn. Carota Ital. D. muricatus, Linn.
Caucalis, Linn. Caucali Ital. C. daucoides, Linn.
Torilis, Adanson T. infesta, Spreng.
Torilis, Adanson T. nodosa, Gartn.
Scandix, Linn. Cefolio Ital. S. Pecten-Veneris, Linn.
Cheraphillum, Linn. C. Temulentum, Linn.
Smyrnium, Linn. Macerone Ital. S. olosatrum, Linn.
XXVII.
Ramneae (Iuss.)
Ramnus, Linn. Ramio Ital. R. alternatus, Linn.
Paliurus, Tourn. Paliuro Ital. P. aculeatus, Tourn.
XXVIII.
Arailaeae (Iuss.)
Hedera, Linn. Edera Ital. H. Helix, Linn.
XXIX.
Onograriae (Iuss.)
Circaea, Linn. Circea Ital. C. Lutetiana, Linn.
Epilobium, Linn. Epilobio Ital. E. hirsutum, Linn.
Epilobium, Linn. Epilobio Ital. E. montanum, Linn.
XXX.
Valerianeae (De Cand.)
Cantranthus, De Cand. C. ruber, De Cand.
Valerianella, Moerich. V. Carinata, Loisel
XXXI.
Compositae (Iuss.)
1.º Conymbifereae
Tussilago, Linn. Tossilaggine Ital. T. farfara, Linn.
Erigeron, Linn. E. canadensis, Linn.
Senecio, Linn. Erba calderina Ital. S. vulgaris, Linn.
Inula, Linn. Enula Ital. I. odora, Linn.
Inula, Linn. Enula Ital. I. conyza, De Cand.
Inula, Linn. Enula Ital. I. sordida, De Cand.
Solidago, Linn. Verga d’oro Ital. S. virgaurea, Linn.
Pulicaria, Linn. P. dysenterica, Cass.
Bellis, Linn. Margheritina Ital. B. perennis, Linn.
Bellis, Linn. Margheritina Ital. B. sylvestris, Cyrill.
Bellium, Linn. B. minutum, Linn.
Crhysanthemum, Linn. Crisantemo Ital. C. leucanthemum, Linn.
Matricaria, Linn. Matricaria Ital. M. chamomile, Linn.
Anthemis, Linn. La Camomilla Ital. A. cotula, Linn.
Anthemis, Linn. La Camomilla Ital. A. mixta, Linn.
Anthemis, Linn. La Camomilla Ital. A. tinctoria, Linn.
Bidens, Linn. Bidente Ital. B. tripartita, Linn.
Achillea, Linn. Achillea Ital. A. agaratum, Linn.
Eupatorium, Linn. Eupatorio Ital. E. cannabium, Linn.
Chrysocoma, Linn. Criso-coma Ital. C. Linosyris, Linn.
Artemisia, Linn. Assenzio Ital. A. vulgaris, Linn.
Artemisia, Linn. Assenzio Ital. A. argentea, Willd.
Filago, Linn. Filago Ital. F. gallica, Linn.
Filago, Linn. Filago Ital. F. minima, Fries.
Filago, Linn. Filago Ital. F. germanica, Linn.
Calendula, Linn. Calendula Ital. C. arvensis, Linn.
2.º Cynarocephaleae
Carlina, Linn. Carlina Ital. C. corymbosa, Linn.
Cardus, Linn. Cardo Ital. C. pycnocephalus, Iacq.
Cardus, Linn. Cardo Ital. C. leocrographus, Linn.
Cardus, Linn. Cardo Ital. C. marianus, Linn.
Lappa, Tourn. Lappone Ital. L. mayor, Gart.
Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. nigra, Linn.
Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. cyanus, Linn.
Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. calcitrapa, Linn.
Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. solstitialis, Linn.
3.º Cichoraceae
Hypochaeris, Linn. H. radicata, Linn.
Chondrilla, Linn. C. jucca, Linn.
Picus, Linn. P. hieracioides, Linn.
Taraxacum Juss. Dente di leone o soffione T. officinalis, Wigg.
Taraxacum Juss. T. dens leonis (Flora Rom.)
Taraxacum Juss. T. hirta, De Cand.
Cichorium, Linn. Cicoria Ital. C. intybus, Linn.
Lactuca, Linn. Lattuga Ital. L. muralis, De Cand.
Lactuca, Linn. Lattuga Ital. L. saligna, Linn.
Lactuca, Linn. Lattuga Ital. L. scariola, Linn.
Sonchus, Linn. S. oleraceus, Linn.
Sonchus, Linn. S. tenerrimus, Linn.
Crepis, Linn. C. biennis, Linn.
Crepis, Linn. C. pulcher, Linn.
Hieracium, Linn. Feracia Ital. H. murorum, Linn.
Hieracium, Linn. Feracia Ital. H. Nestleri, Vill.
Hieracium, Linn. Feracia Ital. H. Pilosella, Linn.
Lapsana, Linn. Lampsana Ital. L. communis, Linn.
Zacintha, Tourn. Z. verrucosa, Gart.
XXXII.
Dipsaceae (De Cand.)
Knautia, Linn. K. arvensis, Coult
Scabiosa, Linn. Scabbiosa Ital. S. columbaria, Linn.
XXXIII.
Cucurbitaceae (Iuss.)
Bryonia, Linn. Brionia Ital. B. dioica, Iacq.
Momordica, Linn. Momordica Ital. M. elaterium, Linn.
XXXIV.
Campanulaceae (Iuss.)
Campanula, Linn. Campanella Ital. C. rotundifolia, Linn.
Wahlenbercia, Schrad. W. erinus, Link.
Wahlenbercia, Schrad. W. hederacea, Reich.
Wahlenbercia, Schrad. (Campanula hederacea, Linn.)
Iasione, Linn. I. montana, Linn.
Prismatocarpus, L’Heritier P. speculum, L’Herit.
XXXV.
Stellatae (Linn.)
Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. verum, Linn.
Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. cruciatum, With.
Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. mollugo, Linn.
Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. parisiense, Linn.
Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. anglicum, Linn.
Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. aparine, Linn.
Vaillantia, De Cand. V. muralis, Linn.
Rubia, Linn. Robbia Ital. R. tinctorum, Linn.
Sherardia, Linn. S. arvensis, Linn.
Asperula, Linn. Stellina odorosa A. odorata, Linn.
XXXVI.
Caprifoliaceae (Iuss.)
Sambucus, Linn. Sambuco Ital. S. Ebulus, Linn.
Viburnum, Linn. Tino V. tinus, Linn.
Lonicera, Linn. Madreselva Ital. L. caprifolium, Linn.
XXXVII.
Labiateae (Iuss.)
Lycopus, Linn. Licopo Ital. L. europaeus, Linn.
Lycopus, Linn. Licopo Ital. L. exaltatus, Linn.
Salvia, Linn. Salvia Ital. S. verbanica, Linn.
Salvia, Linn. Salvia Ital. S. clandestina, Linn.
Rosmarinus, Linn. Rosmarino Ital. R. officinalis, Linn.
Calminthia, Moench. Calaminta Ital. C. nepeta, Clar
Nepeta, Linn. Ellera terrestre Ital. N. glechoma, Benth.
Mentha, Linn. Menta Ital. M. rotundifolia, Linn.
Thymus, Linn. Popolino Ital. T. serpyllum, Linn.
Origanum, Linn. Maggiorana Ital. O. vulgare, Linn.
Saturneia, Linn. Santoreggia Ital. S. graeca, Linn.
Sideritis, Linn. S. romana, Linn.
Teucrium, Linn. Camedrio Ital. T. flavum, Linn.
Prunella, Linn. Brunella Ital. P. vulgaris, Linn.
Prunella, Linn. Brunella Ital. P. laciniata, Linn.
Prasium, Linn. P. majus, Linn.
Lamium, Linn. Milzadella Ital. L. vulgatum, Benth.
L. album, Benth.
L. maculatum, Benth.
Stachys, Linn. Stachi Ital. S. selvatica, Linn.
Ballota, Linn. Marrobia Ital. B. nigra, Linn.
Ballota, Linn. Marrobia Ital. B. alba, Linn.
XXXVIII.
Scrophulariaceae (Iuss.)
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. beccabunga, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. chamadrys, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. officinalis, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. arvensis, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. agrestis, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. polita, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. buxabaumii, Ten.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. hederifolia, Linn.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. cymbalaria, Bodard.
Veronica, Linn. Veronica Ital. V. acinifolia, Linn.
Rhinanthus, Linn. Cresta di gallo Ital. R. crista galli, Linn.
Euphrasia, Linn. Eufrasia Ital. E. seroscrotina, Lam.
Euphrasia, Linn. Eufrasia Ital. E. lutea, Linn.
Trixago, Link. T. latifolia, Reich.
Linaria, Iuss. Linaiola Ital. L. cymbalaria, Mill.
Linaria, Iuss. Linaiola Ital. L. vulgaris, Mill.
Antirrhinum, Linn. Bocca di leone Ital. A. majus, Linn.
Antirrhinum, Linn. Bocca di leone Ital. A. orontium, Linn.
Scrophularia, Linn. Scrofolaria Ital. S. peregrina, Linn.
XXXIX.
Oleaceae (Linn.)
Olea, Linn. Olivo Ital. O. europaea, Linn.
Phillyrea, Linn. Ph. media, Linn.
Ligustrum, Linn. Ligustro Ital. L. vulgare, Linn.
XL.
Plantagineae (Iuss.)
Plantago, Linn. Petacciuola Ital. P. major, Linn.
Plantago, Linn. P. lanceolatum, Linn.
Plantago, Linn. P. psyllium, Linn.
XLI.
Verbenaceae (Iuss.)
Verbena, Linn. Verbena Ital. V. officinalis, Linn.
XLII.
Orobancheae (Iuss.)
Orobanche, Linn. Orobanche Ital. O. minor, Sutt.
Orobanche, Linn. Orobanche Ital. O. ramosa, Linn.
XLIII.
Acantaceae (Iuss.)
Acanthus, Linn. Acanto Ital. A. mollis, Linn.
XLIV.
Borragineae (Iuss.)
Echium, Linn. Echio Ital. E. vulgare, Linn.
Echium, Linn. Echio Ital. E. italicum, Linn.
Cerinthe, Linn. Cerinte Ital. C. aspera, Roth.
Heliotropium, Linn. Eliotropio Ital. H. europaeum, Linn.
Lithospermum, Linn. L. arvensis, Linn.
Lithospermum, Linn. L. purpureo-coeruleum, Linn.
Symphytum, Linn. Consolida Ital. S. tuberosum, Linn.
Borrago Borragine Ital. B. officinalis, Linn.
Myosotis Orecchio di topo Ital. M. arvensis, Hoffm.
Cynoglossum Cinoglossa Ital. C. pictum, Ail.
Anchusa Ancusa Ital. A. italica, Retz.
XLV.
Primulaceae (Vent.)
Anagallis, Linn. Mordigallina Ital. A. arvensis, Linn.
Anagallis, Linn. Mordigallina Ital. A. coerulea, Linn.
Cyclamen, Linn. Pan porcino Ital. C. hederifolium, Willd.
Cyclamen, Linn. Pan porcino Ital. C. europaeum, Linn.
Cyclamen, Linn. Pan porcino Ital. C. neapolitanum, Ten.
XLVI.
Convolvulaceae (Iuss.)
Convolvulus, Linn. Il vilucchio Ital. C. arvensis, Linn.
Convolvulus, Linn. Il vilucchio Ital. C. sepium, Linn.
XLVII.
Selaneae (Iuss.)
Hyoscyamus, Linn. Giusquiamo Ital. H. albus, Linn.
Verbascum, Linn. Tasso-barbasso Ital. V. sinuatum, Linn.
Verbascum, Linn. Tasso-barbasso Ital. V. blattaria, Linn.
Solanum, Linn. Solatro-nero Ital. S. dulcamara, Linn.
Solanum, Linn. Solatro-nero Ital. S. nigrum, Linn.
Solanum, Linn. Solatro-nero Ital. S. villosum, Lam.
XLVIII.
Gentianeae (Iuss.)
Chilora, Linn. Ch. perfoliata, Lam.
Erythraea, Ren. Centaurea Minore E. centaurium, Pers.
Erythraea, Ren. E. lutea, Bertol.
XLIX.
Ericaceae (Desv.)
Arbutus, Linn. Corbezzolo Ital. A. unedo, Linn.
Erica, Linn. Scopa Ital. E. arborea, Linn.
L.
Amaranthaceae (Iuss.)
Amaranthus, Linn. Amaranto Ital. A. clitum, Linn.
Amaranthus, Linn. Amaranto Ital. A. retroflexum, Linn.
LI.
Santalaceae (Browon)
Osiris, Linn. O. alba, Linn.
LII.
Euphoribiaceae (Iuss.)
Euphorbia Euforbia Ital. E. peplus, Linn.
Euphorbia Euforbia Ital. E. chamaesyae, Linn.
Euphorbia Euforbia Ital. E. helioscopia, Linn.
Euphorbia Euforbia Ital. E. exigua, Linn.
Mercurialis Mercorella Ital. M. perennis, Linn.
Mercurialis Mercorella Ital. M. annua, Linn.
LIII.
Poligoneae (Iuss.)
Rumex, Linn. Acetosa Ital. R. pulcher, Linn.
Rumex, Linn. Acetosa Ital. R. acetosella, Linn.
Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. Persicaria, Linn.
Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. mite, Sckrank.
Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. aviculare, Linn.
Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. dumetorum, Linn.
LIV.
Urticaceae (Iuss.)
Parietaria, Linn. Erba vetriuola Ital. P. officinalis, Linn.
Urtica, Linn. Ortica Ital. U. pillulifera, Linn.
Urtica, Linn. Ortica Ital. U. ureus, Linn.
Urtica, Linn. Ortica Ital. U. dioica, Linn.
Urtica, Linn. Ortica Ital. U. membranacea, Wild.
Ulmus, Linn. Olmo Ital. U. campestris, Linn.
Ficus, Linn. Fico selvatico Ital. F. carica, Linn.
LV.
Chenopodiaceae (Lind.)
Chenopodium, Linn. C. polysmermum, Linn.
Chenopodium, Linn. C. ambrosioides, Linn.
Chenopodium, Linn. C. vulvaria, Linn.
Chenopodium, Linn. C. album, Linn.
Chenopodium, Linn. C. muralis, Linn.
Chenopodium, Linn. C. hybridum, Linn.
Atriplex, Linn. Bietolone Ital. A. patula, Linn.
LVI.
Ambrosiaceae (Link.)
Xanthium, Link. X. spinosum, Linn.
Xanthium, Link. X. strumarium, Linn.
LVII.
Phitolaceae (Brown.)
Phitolacea, Linn. Pianta lacea Ital. P. decandra, Linn.
LVIII.
Orchideae (Iuss.)
Orchis, Linn. O. pyramidalis, Linn.
Orchis, Linn. O. papilionacea, Linn.
Ophrys, Linn. O. arinifera, Huds.
LIX.
Irideae (Iuss.)
Crocus, Linn. C. minimus, Red.
Triconema, Ker. T. columna, R.
LX.
Amaryllideae (Browin)
Narcissus, Linn. Narciso N. poeticus, Linn.
LXI.
Liliaceae (Linn.)
Muscaria, Tourn. Il giacinto Ital. M. racemosum, Mill.
Muscaria, Tourn. Il giacinto Ital. M. comosum, Mill.
Allium, Linn. Aglio Ital. A. ampeloprasum, Linn.
Allium, Linn. Aglio Ital. A. roseum, Linn.
Allium, Linn. Aglio Ital. A. vineale, Linn.
Allium, Linn. Aglio Ital. A. subhirsutum, Linn.
Allium, Linn. Aglio Ital. A. album
Ornithogalum, Linn. Latte di gallina Ital. O. umbellatum, Linn.
Ornithogalum, Linn. Latte di gallina Ital. O. narbonense, Linn.
Asphodelus, Linn. Asfodelo Ital. A. fistolosus, Linn.
Asparagus, Linn. Sparagio Ital. A. acutifolia, Linn.
Ruscus, Linn. Pungitopo Ital. R. aculeatus, Linn.
Smilax, Linn. Smilace Ital. S. aspera, Linn.
LXII.
Cyperus (Linn.)
Cyperus, Linn. C. longus, Linn.
Cyperus, Linn. C. fuscus, Linn.
Carex, Linn. C. depauperata, Linn.
LXIII.
Gramineae (Iuss.)
1.º Phalarideae
Anthroxantum, Linn. A. odoratum, Linn.
Phalaris, Linn. Falari Ital. Ph. aquatica, Linn.
Phalaris, Linn. Falari Ital. Ph. paradoxa, Linn.
2.º Phleineae
Alopecurus, Linn. Alepecuro Ital. A. agrestis, Linn.
Alopecurus, Linn. Alepecuro Ital. A. utriculatus, Linn.
Phleum, All. Ph. michelii, All.
3.º Agrostideae
Agrostis, With. A. vulgaris, With.
Piptatherum, Beau P. multiflorum, Beau
4.º Avenineae
Lagurus, Linn. L. ovatus, Linn.
Koeleria, Pers. K. pheoides, Pers.
Koeleria, Pers. K. cristata, Pers.
Avena Avena Ital. A. sterilis, Linn.
Avena Avena Ital. A. fatua, Linn.
Avena Avena Ital. A. hirsuta, Linn.
Avena Avena Ital. A. caryophylia, Wigg.
Avena Avena Ital. (avia caryophylla — Flor. Rom.)
5.º Festucineae
Briza, Linn. Briza Ital. B. maxima, Linn.
Briza, Linn. Briza Ital. B. media, Linn.
Briza, Linn. Briza Ital. B. minor, Linn.
Melica, Linn. Meliga Ital. M. pyramidalis, Roem.
Poa, Linn. Poa Ital. P. bulbosa, Linn.
Poa, Linn. Poa Ital. P. trivialis, Linn.
Poa, Linn. Poa Ital. P. compressa, Linn.
Poa, Linn. Poa Ital. P. annua, Linn.
Eragrostis, Beau E. pilosa, Beau
(Poa pilosa, Linn.)
Cynosurus, Linn. C. cristatus, Linn.
Cynosurus, Linn. C. echinatus, Linn.
Dactylis D. glomerata, Linn.
Bromus B. racemosus, Linn.
Bromus B. mollis, Linn.
Bromus B. arvensis, Linn.
Bromus B. aspera, Murr.
Bromus B. sterilis, Linn.
Bromus B. madritensis, Linn.
Bromus B. maximus, Deff.
Festuca, Linn. Festuca Ital. F. rigida, Linn.
Festuca, Linn. Festuca Ital. F. myurus, Linn.
Festuca, Linn. Festuca Ital. (F. myurus minor, Flor. rom.)
Festuca, Linn. Festuca Ital. F. pseudo-myurus, Soyer.
Festuca, Linn. Festuca Ital. F. romana, Deak.
Festuca, Linn. Festuca Ital. F. ovina, Linn.
Festuca, Linn. Festuca Ital. F. segetum, Savi.
6.º Hordenieae
Elymus, Linn. E. europaeus, Linn.
Hordeum, Linn. Orzo Ital. H. murinum, Linn.
Hordeum, Linn. Orzo Ital. H. pratense, Hudo.
Gaudinia, Beau Gaudinia Ital. G. frugalis, Beau
Triticum, Linn. Grano Ital. T. villosum, March.
Triticum, Linn. Grano Ital. T. repens, Linn.
Brachypodium, Beau B. sylvaticum, Beau
Brachypodium, Beau B. distachyon, Boem.
Brachypodium, Beau (Bromus distachyon, Flor. rom.)
Aegilops, Linn. Egilope Ital. Ae. ovata, Linn.
Lolium, Linn. Loglierella Ital. L. perenne, Linn.
Lolium, Linn. Loglierella Ital. L. multiflora, Linn.
7.º Paniceae
Tragus, Desfont. T. racemosus, Desf.
Setaria, Beau S. vetticellata, Beau
Setaria, Beau S. viridis, Beau
8.º Clorideae
Cynodon, Rich. C. dactylon, Pers.
LXIV.
Filices
Polypodium, Linn. Polipodio Ital. P. vulgare, Linn.
Adiantum, Linn. Capelvenere Ital. A. capillus veneris, Linn.
Asplenium, Linn. Asplenio Ital. A. trichomanes, Linn.
LXV.
Iuncaceae
Iuncus, Linn. Giunco I. Bufonius, Linn.
LXVI.
Arauceae
Arum, Linn. Gigaro Ital. A. italicum, Mill.

II. ISCRIZIONI E FRAMMENTI EPIGRAFICI.

Riputiamo far cosa grata ed utile al lettore dedicando quest’appendice alle iscrizioni e frammenti epigrafici rinvenuti nei varî scavi praticati nell’Anfiteatro Flavio; e già pubblicate nel C. I. L. VI, dallo Hübner[1170], dal Lanciani[1171], e più recentemente da Cristiano Huelsen[1172].

Fra i frammenti che siamo per trascrivere ve ne sono parecchi che ricordano personaggi illustri appartenenti all’ordine senatorio, ed il nome di clarissimi viri, i quali, come è noto, avean diritto di sedere in posti determinati.

Ma prima di trascriverli, mi sia lecito fare osservare che queste iscrizioni si dividono in due gruppi cronologici; e che il primo di essi appartiene ad un periodo anteriore alla rovina del vetusto podio, e quindi all’iscrizione che ricorda i restauri di Valentiniano. Ignoriamo il tempo preciso in cui ebbe principio l’uso di graffiare i nomi del titolare di ciascun locus e che costituiscono il secondo gruppo; ma la paleografia delle iscrizioni più antiche, incise sull’orlo dei massi della cornice, al difuori della ringhiera, indica che possan esse appartenere agli inizi del secolo IV.

«Il primo gruppo è inciso su massi, i quali recano dall’altra faccia la nota iscrizione di Valentiano. Dominano in quello le sigle indicanti gruppi di più chiarissimi personaggi, il che indica essersi incominciato a segnare non tanto il posto individuale, quanto quello delle famiglie.