Roma, 24 aprile 1900.

[3]. «How carefully the Moeso-Gothic language was considered and prepared for the expression of Scripture, becomes manifest to the philological student, when he examines those precious relics of the fourth century which bear the name of Ulphilas. Here we often meet the very words with which we are so familiar in our English Bible, but linked together by a flexional structure that finds no parallel short of Sanscrit. This is the oldest book we can go back to, as written in a language like our own. It has therefore a national interest for us; but apart from this it has a nobility and grandeur all its own, as it is one of the finest specimens of ancient language.» John Earle, The philology of the English tongue. Oxford, Clarendon Press, 1873. Oltre la traduzione di Ulfila avanzano alcuni altri frammenti in lingua gotica dopo la quale vien l'anglosassone per antichità di reliquie scritte, che però non risalgono di là dal secolo settimo.

[4]. Squillacium prima urbs Bruttiouem.... cuius laesiones cogimur plus dolere, dum patriotica nos probatur affectione contingere.

[5]. Prima del nostro tre Cassiodori fiorirono e presero parte con onore agli avvenimenti occorsi in Italia ai loro tempi, il bisavolo che difese la costa di Sicilia ed i Bruzzii dalle invasioni vandaliche; l'avo, Tribuno e Notaio sotto Valentiniano III, amico ad Ezio che andò ambasciatore ad Attila; il padre che servì Odoacre come Comes Privatorum Rerum, e Comes Sacrarum Largitionum, e poscia entrato ai servizi di Teodorico salì all'ufficio di Prefetto del Pretorio e all'onore del Patriziato. Si è molto discusso intorno al nome di Cassiodoro. Diversi eruditi, per lo più tedeschi, preferiscono la forma Cassiodorio, ma io inclino con Tommaso Hodgkin e per le ragioni indicate da lui alla forma comunemente in uso. Anche il Mommsen il quale parve per qualche tempo dell'altro avviso, è tornato alla forma Cassiodoro nella sua edizione delle Variae. V. Hodgkin, The Letters of Cassiodorus, London, Frowde, 1886, pag. 5. I migliori e più recenti studi su Cassiodoro pongono approssimativamente la data della sua nascita tra il 477 e il 481.

[6]. Cassiodorus Senator.... invenis adeo, dum patris Cassiodori patricii et praefecti praetorii consiliarius fieret et laudes Theodorichi regis Gothorum facundissime recitasset, ab eo quaestor est factus. Anecdoton Holderi, ap. Usener, pag. 4.

[7]. Intorno a questa severità di giudizio, T. Hodgkin (Op. cit., pag. 29) osserva argutamente: «When he [Mommsen] makes this unfortunate chronicle reflect suspicion on the other works of Cassiodorus and especially on the Gothic History, the german scholar seems to me to chastise the busy Minister more harshly than he deserves.» Questa cronaca è stata ripubblicata recentemente dal Mommsen tra le Chronica Minora in Mon. Germ. Hist. Auctorum Antiquissimorum, t. XI.

[8]. Originem gothicam historiam fecit esse romanam.

[9]. Variarum, IX, 25.

[10]. Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter, I, 70. Berlino, 1893-1894. Di questa opera magistrale mi sono giovato molto in queste prime pagine, e avrò frequente occasione di giovarmi in seguito.

[11]. «Vidit intrepidus quem timebat Imperium: facies illas terribiles et minaces fretus veritate despexit, nec dubitavit eius altercationibus obviare qui furore nescio quo raptatus mundi dominatum videbatur expetere. Invenit regem superbum sed reliquit placatum.... Erigebat constantia sua partes timentes, nec imbelles sunt crediti qui Legatis talibus videbantur armari. Pacem retulit desperatam.» Variarum, I, 4.