9 Duzentas saõ as pontes de cantaria, a que estes rios obedecem, e as mais famosas a de Cavez muy larga, e muy alta, com cinco arcos de pedras taõ admiravelmente lavradas, que todas saõ de hum tamanho: a de Mondim com seis arcos: a de Amarante feita por diligencias de S. Gonçalo; e outras muitas. Contaõse-lhe seis portos de mar capazes de receber navios: Caminha, Viana, Esposende, Leça, Villa do Conde, Porto.
10 As Praças de armas cercadas, e acastelladas saõ dezaseis: Porto, S. Joaõ da Foz, Villa do Conde, Viana, Caminha, Villa-Nova, Valença, Lapela, Monçaõ, Melgaço, Castelo Lavoreiro, Lindozo, Nobrega, Lanhozo, Aguiar de Pena, Celorico de Basto; e pelo Certaõ tem: Braga, Guimarães, Ponte de Lima, e Barcellos, de todas as quaes se faz pleito, e omenagem. E segundo o calculo de Joaõ Salgado de Araujo,[161] tinha no anno de 1644 seis mil homens capazes de tomar armas. Mas pelo que toca ao militar, accrescento huma singularidade desta Provincia, e he, que pelos muitos rios menores, que comprehende, pontes delles, barcas dos mayores, e grande abundancia de bosques, sem duvida que causará huma grande difficuldade para se deixar penetrar de inimigos; e já estes embaraços remiraõ muitas vezes este Paiz da invasaõ dos Romanos, aos quaes lhe custou tempo, trabalho, e gente a sua conquista, quando tudo rendiaõ suas armas entaõ vitoriosas contra as mais nações do mundo todo.
11 Pelo que pertence ao estado Ecclesiastico, ha nesta Provincia duas Igrejas Cathedraes: Braga Arcebispado, e Porto Bispado. Cinco Collegiadas: Guimarães, Barcellos, Valença, Cedofeita, Viana. Paroquias, conforme o calculo de alguns Authores,[162] tem 1460, e de outros tem 1500.[163] Conventos, e Mosteiros de diversas Ordens mais de 150. De Ermidas, e Igrejas naõ Paroquiaes hum grande numero. Corpos de Santos, que venera, tem quatorze. Santos nacionaes tem grande quantidade: S. Damazo, S. Gonçalo de Amarante, S. Torcato, S. Pedro de Rates, S. Gerardo, S. Vitouro, S. Frutuoso, S. Martinho de Dume, S. Rozendo, Santa Senhorinha, Santa Suzana, o Irmaõ Pedro de Basto, e outros muitos, de que o Agiologio Lusitano faz memoria. De homens insignes já em letras, já em armas tem produzido, e produz numero grandissimo, de que nós, quando fallarmos das suas patrias particulares, nos lembraremos.
12 Naõ he para esquecer huma excellente gloria, que esta Provincia tem, qual he darse nella principio à vida Eremitica muitos annos antes que S. Paulo primeiro Ermitaõ a introduzisse no Reino; pois sendo S. Felix o que deu sepultura a S. Pedro de Rates, como consta das suas Lições, e que vivia nos desertos desta Provincia em hum alto monte de S. Miguel de Laundos, Abbadia da Villa de Esposende,[164] fica precedendo S. Felix a S. Paulo o que vay do anno 46, em que morreo S. Pedro de Rates, ao de 300 em que floreceo S. Paulo. A causa porém, que houve para chamar a S. Paulo primeiro Ermitaõ, veja-se no Agiologio Lusitano tom. 1.
13 Divide-se finalmente esta Provincia em seis Comarcas, que vem a ser: Guimarães, Braga, Porto, Viana, Barcellos, e Valença. Cada huma dellas tem varias povoações debaixo de sua jurisdiçaõ. Tudo desta Provincia resumio nestas duas estancias a Musa de hum engenho Hespanhol:
Es Entre Duero, y Miño la primera
Porcion del Reyno, en rios muy bañada,
Donde Braga magnanima prospéra
De los Brachatos hija sublimada.
Al Romano dificil, y guerrera:
A los de Porto altiva, y respetada:
De Augusto honor, Juridico Convento,
Corte Sueva, y Arçobispal assiento.
Del Duero ilustra el margen atractivo
Porto, que de Gatelo pueblo raro
Dandole a Portugal nombre preclaro.
Guimarães Villa es noble, y primitivo
Solio de Reys Lusos. Tiene claro
Timbre Puente de Lima: altas bellezas
Viana, de partido ambas cabeças.
Comarcas da Provincia do Minho.
| I. Guimarães Correiçaõ consta de | 5 Villas. | Aguiar da Penha, Amarante,Canaveses, Guimarães,Povoa. |
| 19 Concelhos. | Atey, Cabeceiras de Basto, Celorico de Basto, Santa Cruz de Riba Tamega, Felgueiras, Gestaço, Gouveade Riba Tamega, Hermello, S. Joaõ de Rey, Lanhoso, Mondim, Montelongo, Ribeira de Pena, Ribeira de Soás, Roças, Serva, Vieira, Villaboa da Roda, Unhaõ. | |
| 14 Coutos. | Abbadim, Fonte Arcada, Mancelos, Moreira de Rey, Parada de Bouro, Pedraido,Pombeiro, Pousadela,Refoyos de Basto, Taboado, Tibães, Travanca, Tugas, Vimieiro. | |
| 4 Honras. | Cepães, Meinedo, Ovelha, Villacahiz. | |
| 1 Julgado. | Lagiosa. | |
| II. Viana Correiçaõ consta de | 7 Villas. | Arcos de Valdevez, Monçaõ, Ponte da Barca, Pontede Lima, Prado, Viana, Villanova de Cerveira. |
| 12 Concelhos. | Albergaria de Penella, Bouro, Coura, Entre Homem e Cávado, Geraz do Lima, Lindoso, Santa Martha doBouro, Santo Estevaõ da Faxa, Soajó, Souto de Rebordaõs, Villa Garcia, Pica de Regalados. | |
| 15 Coutos. | Aboim da Nobrega, Azevedo, Baldreu, Boilhosa, Bouro, Cervães ou Villar de Areas, S. Fins, Freiriz,Luzio, Manhente, Nogueira, Queimada, Sabariz, Souto, Rendufe. | |
| III. Barcellos Ouvidoria consta de | 7 Villas. | Barcellos, Castro Laboreiro, Esposende, Famelicaõ,Melgaço, Rates, Villa do Conde. |
| 3 Concelhos. | Larim, Portella das Cabras, Villachã. | |
| 5 Coutos. | Cornelã, Fragoso, Gondufe, Palmeira, Villar de Frades. | |
| 1 Julgado. | Vermoim. | |
| 1 Honra. | Fralães. | |
| IV. Valença Ouvidoria consta de | 3 Villas. | Caminha, Valença, Valadares. |
| 2 Coutos. | Feães, Paderne. | |
| V. Braga Ouvidoria consta de | 1 Cidade. | Braga. |
| 13 Coutos. | Arentim, Cabaços, Cambezes, Capareiros, Dornelas, Ervededo, Feitosa, Goivães,Moure, Pedralva, Provesende, Pulha, Ribatua. | |
| VI. Porto Correiçaõ consta de | 1 Cidade. | Porto. |
| 3 Villas. | Melres, Povoa de Varzim, Villanova. | |
| 13 Concelhos. | Aguiar de Sousa, Avintes, Bayaõ, Bemviver, Gaya, Gondomar, Lousada, Maya, Penafiel de Sousa, Penaguiaõ,Portocarreiro, Refoyos de Ribadave, Soalhães. | |
| 7 Coutos. | Ansede, Entre ambos os rios, Ferreira, Meinedo, Paço de Sousa, Pendorada, Villaboa de Quires. | |
| 6 Behetr. e Honras. | Baltar, Barbosa, Frasaõ, Gallegos, Louredo, Sabrosa. |
Provincia de Tras os Montes.
1 A Segunda Regiaõ, ou Provincia do Reino, he chamada Tras os Montes, porque do Reino de Galiza até o Douro de Norte a Sul atravessaõ huns montes muy altos, que parece estaõ cercando a Provincia do Minho, como fazem os Alpes a Italia; e saõ de tanta eminencia estes montes, que em muitas partes tem huma legua de subida aspera, como se experimenta nas serranias do Gerez, e altura do Maraõ; e assim havendo respeito ao Minho, fica esta Provincia além daquelles montes, que lhe deraõ o nome.