Provincia da Beira.

1 Quasi no coraçaõ do Reino está situada esta Provincia, e com a extensaõ de trinta e quatro leguas desde Punhete até Villa-Nova do Porto; e se contarmos de Buarcos até Val de la mula, saõ trinta e seis, e de Punhete até a foz do Agueda saõ quarenta e cinco, e da foz do Douro até Rosmaninhal fazem cincoenta e huma. Por esta demarcaçaõ, que o Abbade de Pera tem por certa, e exacta, vem a ter esta Provincia de circumferencia duzentas leguas pouco mais, ou menos, com o que torce para costear a Estremadura; porém commummente se lhe dá trinta e seis leguas de comprido, e outro tanto de largo, e assim fórma huma figura quasi quadrada, tendo algumas entradas em Alentejo, e Estremadura Lusitana.

2 Confina pelo Oriente com a Estremadura Castelhana, e Leoneza, e parte da Provincia de Tras os Montes, cujos limites continúa pelo Norte com os da Regiaõ de Entre Douro, e Minho. Pelo Occidente recebe as aguas do Oceano, e pelo Meyo Dia confina com a Estremadura de Portugal, e Alentejo. Chama-se Beira, ou porque seus primeiros habitadores se chamavaõ Berones, como diz Fr. Bernardo de Brito,[167] ou porque respeitando-se a sua situaçaõ, por ser toda cercada de agua dos rios Douro, Tejo, Coa, e Oceano, significa o mesmo que Margem, Borda, ou Beira.[168] Joaõ Salgado diz, que o seu verdadeiro nome he Vera, que se converteo em Beira.

3 Reparte-se em duas largas porções de terra: huma, que se diffunde desde a Serra da Estrella até o rio Tejo, e se diz Beira baixa: outra, que desde a mesma Serra se espalha até o rio Douro, e desde a Cidade de Coimbra até a do Porto, que aqui se diz Beiramar, e no restante Beira alta.[169] Esta dilatada extensaõ de terreno grangeou a esta Provincia o honroso titulo de Principado, que desde o anno de 1734 anda nos netos primogenitos dos Monarcas Portuguezes.[170]

4 He terra muy fertil de centeyo, milho, castanha, vinho, gados, caças, e gostosos peixes, produzindo a amenidade deste Paiz toda a diversidade de saborosissimas frutas, especialmente os celebrados verdeaes de Inverno, ajudando muito para esta abundancia a grande copia de aguas de fontes, e rios, sendo os mais nomeados os seguintes: Agueda, Alva, Alfusqueiro, Aravil, Arda, Balsamaõ, Berosa, Ceira, Coa, Daõ, Dansos, Douro, Elja, Freixiandas, Lomba, Lorveo, Marnel, Mondego, Paiva, Ponsul, Ramalhoso, Sardaõ, Soberbo, Tourões, Tripeiro, Veroza, Vouga, Xudruro, Zezere.

5 Tem produzido esta Provincia homens famosissimos. Daqui foy ElRey Wamba, e o valeroso Viriato, posto que Entre Douro e Minho contenda sobre a naturalidade deste segundo; porque diz o Gerudense, que os Soldados, que aquelle insigne Capitaõ trazia comsigo, eraõ Duriminios. Os mais daquelles celebrados aventureiros, que foraõ a Inglaterra em defensa das doze Damas motejadas de feyas, daqui eraõ naturaes, como tambem o foraõ oito Reys Portuguezes, dous Sanchos, tres Affonsos, D. Pedro, D. Fernando, e D. Duarte; e por naõ se gloriar só do nascimento, honra-se naõ pouco de ser conservatorio de tres corpos veneraveis, e Regios, como he o delRey D. Affonso Henriques, da Rainha Santa Isabel, e de D. Sancho I, e tambem do delRey D. Rodrigo, ultimo Rey Godo.

6 Manoel de Faria mal affecto porém à gente desta Regiaõ, com injurioso conceito critíca absolutamente a todos os nacionaes della de pedintes, e de pouco asseados.[171] O defeito particular de alguns individuos naõ deve ser motivo para deteriorar a opiniaõ commua de huma Provincia inteira. Eu bem sey que já Fr. Bernardo de Brito,[172] tratando dos antigos habitadores da Serra da Estrella, chamados Herminios, diz, que eraõ homens asperos, e duros de condiçaõ, indomitos pelas armas, muy rusticos no traje, e modo de vestir, amigos de roubar o alheyo, e pouco fieis no que tratavaõ; porém a cultura dos tempos, e a mesma experiencia tem mostrado quanto se deve desvanecer este conceito, pois o que vemos hoje nos seus naturaes, principalmente nos da primeira esfera, he hum animo valente, e brioso, amigos de buscar honras, e fortuna, ou pela carreira das letras, ou das armas, em que tem feito progressos de grande credito para todo o Reino.

7 Continuando a descrever suas grandezas, incluem-se nesta Provincia cinco Cidades; quatro com Bispo: Coimbra, Viseu, Lamego, Guarda; e Aveiro modernamente erecta em Cidade, que o naõ tem. Divide-se em nove Comarcas: de quatro saõ cabeças as quatro Cidades; e das cinco he: Castello-Branco, inhel, Esgueira, Montemór o velho, e Feira. Tem duzentas e trinta e quatro Villas, das quaes cincoenta e oito saõ acastelladas, além das cinco Cidades. As que confinaõ com Castella saõ estas: Castello-Branco, que no anno de 1704 foy accommettida de Castelhanos, e fica opposta à Villa de Herrera: Rosmaninhal, Segura, Salvaterra da Beira, que todas tres se oppoem à Villa de Alcantara, Praça de armas de Castella: Penagarcia, Idanha a velha, Monsanto defensavel por natureza, Proença, Belmonte, Penamacor, Sabugal, Sortelha, Alfayates, Villar-Mayor, Castello Mendo, Castello Bom, Almeida, Pinhel, Castello Rodrigo.

8 Tem mais de sete mil homens, que podem tomar armas: ha nesta Provincia a mayor porçaõ das Comendas deste Reino: sustenta mais de quarenta e quatro Conventos de Religiosos de varias Ordens, e vinte e tres de Religiosas: muitas Igrejas com Coro, em que se reza o Officio Divino: innumeraveis Abbadias, e Ermidas. Huma das singularidades, de que se póde gloriar, he comprehender as duas mais admiraveis officinas da virtude, e letras, que tem o Reino, quaes saõ Bussaco, e a Universidade de Coimbra, donde tem sahido Varões portentosos na santidade, e nas sciencias. Comprehendemos tudo succintamente nas seguintes estancias:

Es Beira, la tercera Region, que ostenta
De Viriato el nombre formidable,
Donde Coimbra Episcopal se assienta
De Mondego en la orilla deleitable.
Produxo siete Reyes opulenta
Grande en lo noble en letras admirable:
Yaze Obispal Viseu en gran llanura
Del infeliz Rodrigo sepultura.
Lamego, Episcopal sale gallarda,
Aveiro en territorio es abundante.
Sobre peñascos asperos la Guarda
Con Iglesia Pastoral luze brillante.
Sin Mitra Idaña, solo el timbre guarda,
Que de Wamba adquiriò patria elegante;
Mas poblacion la nueva Idaña tiene,
Que en el sitio cercano se contiene.
Castello-Branco entre otras cobra fama:
Tentugal por la fuente, que ay en ella,
Montemayor de Brigo obra se acclama,
Fuerte Almeida, que en armas tiene estrella.
Celorico el laurel de Apolo enrama:
Por sus Duques Lafões, y Avero es bella:
Cobillan goza celebre fortuna
De la Cava fatal illustre cuna.