Comarcas da Provincia da Beira.

I.Coimbra Correiçaõ consta de1 Cidade.Coimbra.
32 Villas.Alvaiazere, Ançã, Anciaõ, Arganil, Avó, Bobadella, Botaõ, Buarcos, Cantanhede, Carvalho, Celavisa,Cernache, Santa Comba-Daõ, Coja, Santa Christina, Esgueira, Fadeira, Fajaõ, Goes, Mira, Mirandado Corvo, Pena-Cova, Pereira, Podentes, Pombalinho, Pombeiro, Rabaçal, Redondos, Tentugal, Vacariça,Villanova de Anços, Villanova de Monçarros.
1 Cidade.Aveiro.
II. Esgueira Provedoria consta de26 Villas.Aguieira, Anadia, Angeja, Assequins, Avelãs de caminho,Avelãs de cima, Bemposta, Brunhido, Eixo, Estarreja, Ferreiros, Ilhávo, S. Lourenço do Bairro, Oiz da Ribeira, Oliveira do Bairro,Paos, Prestimo, Recardães, Sangalhos, Segadães, Serem, Sousa, Trofa, Villarinho do Bairro, Vagos, Vouga.
1 Concelho.Fermedo.
1 Couto.Esteve.
III. Viseu Correiçaõ consta de1 Cidade.Viseu.
22 Villas.Alva, Banho, Candosa, Coja, Enfias, Ferreira d’Aves, Lagares, Mortagoa, Nogueira, Oliveira do Conde, Oliveirade Frades, Oliveira do Hospital, Penalva d’Alva, Perselada, Reriz, Sabugosa, Sandomil, Santa Comba-Daõ, S. Pedro do Sul, Taboa, Trapa, Tondela.
30 Concelhos.Azere, Azurara, Barreiro, Besteiros, Canas de Sabugosa, Canas de Senhorim, Currellos,Folhadal, Foz de Piodaõ, Gafanhaõ, Guardaõ, Gulfar S. Joaõ de Areas, S. Joaõ do Monte, Lafões, Mões, Mouraz,Ovoa, Penalva do Castello, Pinheiro de Azere, Povolide, Ranhados, Sataõ, Senhorim, Sever, Silvares, Sinde, Tavares, Treixedo, Villacova de Subavó.
2 Coutos.Maceiradaõ, Moimenta.
IV. Feira Ouvidoria consta de5 Villas.Cambra, Castanheira, Feira, Ovar, Pereira de Susaõ.
V. Lamego Correiçaõ consta de1 Cidade.Lamego.
32 Villas.Arcos, Armamar, Arouca, Barcos, Britiande, Castello, Castrodairo, Chavães,S. Cosmado, Fantello, Fragoas, Goujim, Granja do Tedo, Lalim, Lazarim, Leomil, Longa, Lumiares, Moimenta da Beira, Mondim,Nagosa, Parada do Bispo, Passó, Pendilho, Sande, Taboaço, Tarouca, Valdigem, Varzea da serra, Veanha, Villacova, Villaseca.
20 Concelhos.Alvarenga, Aregos, Barqueiros Cabril, Caria, Couto da Ermida, S. Christovaõ da Nogueira, Ferreiros, S. Martinho de Mouros, Mossaõ,Paiva, Parada de Ester, Pera e Peva, Pezo da Regoa, Pinheiro, Rezende, Sanfins, Sinfaes, Teixeira, Tendaes.
VI. Pinhel Correiçaõ consta de54 Villas.Aguiar, Alfaiates, Algodres, Almeida, Almendra, Castanheira, Casteiçaõ, Castello bom, Castello melhor, Castello mendo, Castello-Rodrigo,Cedavim, Cinco Villas, Ervedosa, Escalhaõ, Figueiró da Granja, Fonte Arcada, Fornos, Guilheiro, Horta, S. Joaõ da Pesqueira, Lamegal, Langroiva, Marialva,Matança, Meda, Moreira, Muxagata, Nemaõ, Paradella, Paredes, Penaverde, Penedono, Penella, Pinhel, Ponto, Povoa, Ranhados,Reigada, Sernancelhe, Sindim, Soutelo, Souto, Tavora, Touça, Trancoso, Trovões, Valença do Douro, Val de coelha, Vallongo, Vargeas, Veloso, Villanova de Foscoa, Villar mayor.
1 Concelho.Carapito.
VII. Guarda Correiçaõ consta de1 Cidade.Guarda.
29 Villas.Açores, Alvoco da Serra,Baraçal, Cabra, Castro verde, Cea, Celorico, Codeceiro Covilhã, Folgosinho, Forno-Telheiro, Gouvea, Jarmello, Lagos, Linhares,Loriga, Lourosa, Manteigas Santa Marinha, Mello, Mesquitella, Midões, Oliveirinha, Seixo, S. Romaõ, Torrozello, Vallazim, Valhelhas, Villacova.
1 Couto.Mosteiro.
VIII. Castello-Branco Correiçaõ consta de22 Villas.Alpedrinha, Atalaya, Belmonte, Bemposta, Castello-Branco, Castelo novo, Idanha nova, Idanha velha, Monsanto, Penagarcia, Penamacor,Proença a velha, Rosmaninhal, Sabugal, Salvaterra do Estremo, Sarzedas, Segura, Sortelha, Touro, S. Vicente, Villa velha do Rodaõ, Zibreira.
IX. Montemor o velho Ouvidoria consta de5 Villas.Louriçal, Louzã, Montemor o velho, Penella, Serpins.

Provincia da Estremadura.

1 Esta Provincia se fórma de huma faxa de terra, que corre desde a boca do rio Mondego até o caudaloso Tejo, e continúa pela Comarca de Setubal até entestar com Santiago de Cacem. Comprehende em toda esta longitude, conforme huns, quarenta leguas; e segundo outros, trinta e tres. De largo huns lhe daõ dezoito, outros dezaseis[173] leguas na sua mayor largura; porém se lançarmos huma linha de Cascaes até a Pampilhosa, acharemos trinta e seis leguas de latitude. Pelo Occidente o mar Oceano a termina: pelo Meyo dia confina com o Alentejo a travez, e pelo Norte com a Beira.

2 He o clima desta Regiaõ o mais saudavel, e temperado de todo o Reino, porque a benignidade do Ceo faz aqui ser insensiveis aquellas estações do tempo, que gradualmente succedem humas às outras com mudança suave; e assim participando quasi sempre de ar puro, e Ceo sereno, produz nella a natureza com abundancia os frutos de todos os generos. Fertil he de azeites, bastando só a Villa de Santarem para prover o Reino, e suas Conquistas: fertil he de vinhos, e dos melhores, chamados de barra a barra, taõ estimados das nações Septentrionaes: fertil he de frutas, das quaes sómente a Villa de Collares todo o anno provê a Corte de Lisboa e se conduzem para outras muitas terras da Europa. De trigo, legumes, e hortaliças tem o que lhe basta. Cria caças de toda a especie, e das mais gostosas, porque comprehende as melhores coutadas do Reino. Peixe em abundancia, e saborosissimo; e finalmente sem exaggeraçaõ podemos dizer, que he a Provincia mais fertil, e farta de Portugal, concorrendo tambem as outras com os seus productos para mais a fertilizar, e enriquecer, tratando-a verdadeiramente como Rainha, pois existe no meyo do Reino coroada de todas.

3 Muito conduz para toda esta abundancia os seus famosos portos, especialmente o de Lisboa, por onde todos os annos entraõ as ricas frotas do Brasil, e em pouco mais tempo as preciosas mercadorias da Asia, e quasi todos os dias innumeraveis embarcações estrangeiras para commodidade do commercio, que he nesta Provincia o mayor de todo o Reino. Conduz tambem naõ pouco a grande copia de boas aguas de suas fontes, e rios, os quaes, segundo seu mayor nome, saõ estes: Aguas livres, Alcantara, Alferradede, Alfusqueiro, Aljés, Alpiaça, Alviella, Arunca, Barcarena, Bezelga, Broya, Cadavás, Cambra, Canha, Castelãos, Cera, Caranque, Chileiros, Crins, Esporaõ, Guardaõ, Lago, Lena, Liten, Liça, Liz, Montijo, Nabaõ, Pernes, Rezes, Sado, Sizandro, Tejo, Val de lobos, Unhaes, Zezere, a que podemos accrescentar por singularidade as virtuosas aguas das que chamamos Caldas, que nesta Provincia existem as de melhor fama.

4 Quanto ao estado Ecclesiastico, tem duas Igrejas Cathedraes: Lisboa, que logra a dignidade de Patriarcado; e Leiria a de Bispado. Numeraõ-se-lhe quatrocentas e sessenta e duas Paroquias, além de outras muitas Igrejas, que o naõ saõ. Tres insignes Collegiadas: Santa Maria Mayor em Lisboa, Nossa Senhora da Misericordia em Ourem, e Santa Maria da Alcaçova em Santarem, com outras, que o parecem, como na Igreja de Santo Antonio de Lisboa, Santo Antonio do Tojal, &c. Dous grandes Priorados das Ordens Militares: de Santiago em Palmella, de Christo em Thomar. Seis Templos Regios os mais insignes: Alcobaça, Batalha, Belém, Mafra, Thomar, S. Vicente de Fóra. Conventos, e Mosteiros mais de cento e setenta. Hum supremo Tribunal do Santo Officio. E finalmente he onde com mayor culto, asseyo, e grandeza se executaõ todas as festividades, funções Ecclesiasticas, e Officios Divinos, augmentando-se mais a devoçaõ com os prodigiosos Santuarios, que encerra cheyos de continuadas maravilhas.

5 As sciencias nos seus frenquentados Collegios, e Academias: as artes liberaes nas suas grandes, e opulentas fabricas: a politica, o trato, e a civilidade florecem nesta Regiaõ: até o idioma se pronuncía com mayor pureza, e cadencia do que nas outras Provincias; pois nella reside a Corte de Lisboa, que como Princeza de todas as do mundo, como lhe chamou o nosso Poeta, infunde qualidades para a melhor cultura, e perfeiçaõ. Finalmente

Es la quarta Provincia Estremadura,
Que contiene a Lisboa, donde cria,
Del claro lis beviendo la dulçura
Con Episcopal Baculo Leiria.
La Villa de Batalla se assegura
De Reyes Portuguezes urna umbria.
Santarem con portentos se corona,
Y de aver sido throno Real blasona.
Con gran juridicion Thomar se ofrece
Al dulce Naban, que sus campos baña.
Alenquer del Alano permanece
Fundacion en frutifera campaña.
Cintra del quinto Alonso patria crece.
Primera poblacion sale de España,
Setubal al mar grande dirigida
Morada de Tubal apetecida.

Comarcas da Provincia da Estremadura.