Елена Прекрасная опять напоила его крепким зельем и спрашивает: "Скажи, милый, где твоя мудрость?" -- "У быка в рогах". Она приказала вызолотить быку рога. На другой день Иван купеческий сын, воротясь с охоты, увидал быка и спрашивает: "Что это значит? Зачем рога вызолочены?" -- "А затем, -- отвечает Елена Прекрасная, -- что тут твоя сила и мудрость скрываются". -- "Ах, как же ты глупа! Разве может моя сила и мудрость быть в рогах?" Елена Прекрасная напоила мужа крепким зельем и безотвязно стала его выспрашивать: "Скажи, милый, где твоя мудрость, где твоя сила?" Иван купеческий сын выдал ей тайну: "Моя сила и мудрость вот в этой рубашке". После того опьянел и уснул; Елена Прекрасная сняла с него рубашку, изрубила его в мелкие куски и приказала выбросить в чистое поле, а сама стала жить с Змеем Горынычем.
Трое суток лежало тело Ивана купеческого сына по чисту полю разбросано; уж вороны слетелись клевать его. На ту пору пролетали мимо орел, сокол и воробей, увидали мертвого брата и решились помочь ему. Тотчас бросился сокол вниз, убил с налету вороненка и сказал старому ворону: "Принеси скорее мертвой и живой воды!" Ворон полетел и принес мертвой и живой воды. Орел, сокол и воробей сложили тело Ивана купеческого сына, спрыснули сперва мертвою водою, а потом живою. Иван купеческий сын встал, поблагодарил их; они дали ему золотой перстень. Только что Иван купеческий сын надел перстень на руку, как тотчас оборотился конем и побежал на двор Елены Прекрасной. Змей Горыныч узнал его, приказал поймать этого коня, поставить в конюшню и на другой день поутру отрубить ему голову.
При Елене Прекрасной была служанка; жаль ей стало такого славного коня, пошла в конюшню, сама горько плачет и приговаривает: "Ах, бедный конь, тебя завтра казнить будут". Провещал ей конь человеческим голосом: "Приходи завтра, красная девица, на место казни, и как брызгнет кровь моя наземь -- заступи ее своей ножкою; после собери эту кровь вместе с землею и разбросай кругом дворца". Поутру повели коня казнить; отрубили ему голову, кровь брызгнула -- красная девица заступила ее своей ножкою, а после собрала вместе с землею и разбросала кругом дворца; в тот же день выросли кругом дворца славные садовые деревья. Змей Горыныч отдал приказ вырубить эти деревья и сжечь все до единого. Служанка заплакала и пошла в сад в последний раз погулять-полюбоваться. Провещало ей одно дерево человеческим голосом: "Послушай, красная девица! Как станут сад рубить, ты возьми одну щепочку и брось в озеро". Она так и сделала, бросила щепочку в озеро -- щепочка оборотилась золотым селезнем и поплыла по воде.
Пришел на то озеро Змей Горыныч -- вздумал поохотничать, увидал золотого селезня. "Дай, -- думает, -- живьем поймаю!" Снял с себя чудесную рубашку, что Ивану купеческому сыну воробей подарил, и бросился в озеро. А селезень все дальше, дальше, завел Змея Горыныча вглубь, вспорхнул -- и на берег, оборотился добрым молодцем, надел рубашку и убил змея. После того пришел Иван купеческий сын во дворец, Елену Прекрасную расстрелял, а на ее служанке женился и стал с нею жить-поживать, добра наживать.
Волшебное зеркальце
No 210 [123]
Быў сабе круль з крулевай і мелі адну дачку вельмі харошую. После ў караля жонка ўмерла, і ён ажаніўся з другою, харошчаю[124], як была першая; але дачка ад першей жонкі за яё харошчая. Аднаго разу жонка караля падышла да люстра[125] і пытаецца: "Люстро, люстро! Чы харошая я?" -- "Ты харошая, але твая пасербіца[126] яшчэ харошчая!" -- адказало[127] люстро. Тая крулева казала лакею весці пасербіцу на спацыр[128], там яё забіць і прынесці на тарэлцы серца. Лакей зараз павёў кралеўну на спацыр, сказаў ёй ўсё, што казала крулева, і намейсцо[129] каралеўны забіў сабаку, выняў серца і, палажыўшы на тарэлцу, аднёс да крулевай; а кралеўне сказаў, каб яна ішла, куды сабе хочэ.
Крулева вельмі была рада, што страціла сваю пасербіцу, ад сабе харошчую; а кралеўна, разстаўшыся з лакеем, пашла туды, куды панясуць очы. Ідзе яна дак ідзе -- аж у лесе стаіць палац[130], аж там у ўсіх пакоях папрыбірано і нікога няма. Яна хадзіла па том палацы, хадзіла, аж прыязджаюць дванаццаць мужчын; а тые мужчыны былі дванаццаць братоў каралевічаў, каторые жылі ў летнім палацы. Хадзілі яны па ўсіх пакоях, аж у адном у самам астатнем знашлі панну. Разглядзеўшы яё, кажды з ней захацеў жаніцца; але як не маглі пагадзіцца[131], то узялі яё сабе за сястру і вельмі уважалі.
Тая крулева была пэўная[132], што пасербіцы няма; але аднаго раза, прэз цякавосць[133], падышла да люстра і запыталася: "Люстро, люстро! Чы харошая я?" -- "Ты харошая, але твая пасербіца яшчэ харошчая -- у дванаццаці братоў каралевічаў". Крулева казала прывясці да сабе бабу-чараўніцу і, даўшы ёй многа грошэй, сказала: "Глядзі ты мне, кабы пасербіцы маёй ў тры дні не было!" -- "Добра!" -- сказала чараўніца, перабралася за крамарку[134] і пашла. Прыходзіць да таго палацу, гдзе жыла кралеўна, аж там нікога боле не застала -- толькі адну кралеўну, сядзеўшую пад акном. Кралеўна, ўбачыўшы бабу, казала зараз яё да сабе прывесці і стала разпытвацца: аткуль яна? "Я хаджу па свеце, каб што-небудзь зарабіць; я крамарка і маю да продання іголкі, шпількі, персцёнкі і другія тавары". -- "Ну, пакажы!" -- сказала кралеўна. Тая баба зачала паказваць персцёнкі, і кралеўна адзін упадабала[135], заплаціла болей -- колькі баба хацела, і адправіла яё. Доўго перабірала кралеўна той персцёнак, а после ўлажыла на палец. Як ўлажыла, так зрабілася нежывою.
Папрыязджалі браты з палявання[136] і зараз пабеглі вітацца[137] з сястрою. Входзяць у яё пакой -- аж яна ляжыць нежывая. Плакалі браты, плакалі, а после зачалі разбіраць, как улажыць другое адзене[138]; толькі што яны зачалі разбіраць, аж адзін зняў персцёнак; як зняў персцёнак, дак кралеўна ажыла і, ўстаўшы, сказала: "Як я смачно спала!" -- "Ты ня спала, але была нежывая; цябе нехта ачараваў", -- сказалі брацця. "Гэта, мусібыць[139], баба, ў каторай я купіла персцёнак, мяне ачаравала". Браты, на другі дзень выезджаючы, прыказалі, каб нікога да палацу не ўпущаць.