Księgi pierwsze
Pieśń I1
Intactis opulentior2
Byś3 wszystko złoto posiadł, które — powiadają —
Gdzieś daleko gryfowie i mrówki4 kopają5;
Byś pałace rozwodził6 nie tylko na ziemi,
Lecz i morza kamieńmi zabudował7 swemi;
Jesli8 dyjamentowe goździe9 Mus10 ma w ręku,
Któremi natwardszego umie pożyć11 sęku12,
Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,
Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi13.
Lepiej polnych Tatarów14 dawny zwyczaj niesie,
U których każdy swój dom wozi na kolesie15;
Lepszego rządu Gete grubi używają16,
Gdzie niwy17 nie mierzone18 wolne zboża dają19.
Tam niewinna20 macocha dziatek pierwszej żony,
Sirót nędznych21, przestrzega wczasu22 z każdej strony23;
Ani z wielkim posagiem męża rządzi24, ani
Nadzieje kładzie w gładkim25 miłosniku26 pani.
Wielki posag rodziców postępki uczciwe,
A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;
Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,
Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.
O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe
I domowe okrócić27 najazdy krwie28 chciwe,
Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany
I tymże na wysokich kolumnach pisany,
Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą29,
A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;
Ponieważ cnocie żywej30 my źli, nie życzemy31,
Aż gdy nam z oczu zniknie, toż32 jej żałujemy.
Co po tych skargach próznych, jesli na występy
Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy33?
Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,
Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?
Nie odstraszą zbytecznym34 ogniem zarażone
Kupca kraje chciwego ani przesadzone35
Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali36
Wszystek świat, jako wielki37, kołem objechali.
Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi
Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi
Mir dawno wypowiedział38, i cnocie, niedbały,
Poświęconej nie myśli dostępować skały39.
Albo my do spólnego skarbu40, gdzie życzliwa
Ludzka pochwała i głos pospolity41 wzywa,
Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,
Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości
Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie
I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie
Złej napierwsze początki żądze42 wykorzenić,
A dziełem pracowitszym pieszczotę43 odmienić.
Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy
Na dziki źwierz z oszczepem jachać44 niegotowy,
Lepiej kufla świadomy45 albo kart pisanych46,
Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.
Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,
Gotując niegodnemu spadek potomkowi:
I przybywa-ć mu47 rzkomo48, ale nie wiem czemu,
Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu49.
Pieśń II50
Serce roście patrząc51 na te czasy!
Mało przed tym52 gołe były lasy,
Śnieg na ziemi wysszej53 łokcia leżał54,
A po rzekach wóz nacięższy zbieżał55.
Teraz drzewa liście na sie wzięły,
Polne łąki pięknie zakwitnęły;
Lody zeszły, a po czystej wodzie
Idą statki i ciosane łodzie.
Teraz prawie56 świat sie wszystek śmieje,
Zboża wstały, wiatr zachodny wieje;
Ptacy sobie gniazda omyślają57,
A przede dniem śpiewać poczynają.
Ale to grunt wesela prawego58,
Kiedy człowiek sumnienia całego59
Ani czuje w sercu żadnej wady,
Przecz60 by sie miał wstydać swojej rady61.
Temu wina nie trzeba przylewać
Ani grać na lutni, ani śpiewać;
Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,
Bo sie czuje prawie na swobodzie62.
Ale kogo gryzie mól zakryty,
Nie idzie mu w smak obiad obfity;
Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,
Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.
Dobra myśli, której nie przywabi,
Choć kto ściany drogo ujedwabi,
Nie gardź moim chłodnikiem chróścianym63,
A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!
Pieśń III64
Dzbanie mój pisany65,
Dzbanie polewany,
Bądź płacz, bądź żarty, bądź gorące wojny,
Bądź miłość niesiesz albo sen spokojny,
Jakokolwiek66 zwano
Wino, co w cię lano,
Przymkni sie67 do nas a daj sie nachylić,
Chciałbym twym darem gości swych posilić.
I ten cię nie minie,
Choć kto mądrym słynie;
Pijali przedtym i filozofowie,
A przedsię68 mieli spełna69 rozum w głowie.
Ty zmiękczysz70 każdego,
Nastateczniejszego71;
Ty mądrych sprawy i tajemną radę72
Na świat wydawasz przez twą cichą zdradę.
Ty cieszysz nadzieją
Serca, które mdleją;
Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,
Że mu ani król, ani hetman srogi.
Trzymaj sie na mocy,
Bo cię całej nocy
Z rąk nie wypuścim, aż dzień, jako trzeba,
Gwiazdy rozpędzi co do jednej z nieba.
Pieśń IV73
Złota to strzała74 i krom wszego75 jadu była,
Którą mię niepochybna76 Miłość ugodziła.
Bo ja w swym miłowaniu troski nie najduję,
Owszem, radość na sercu niewymowną czuję.
Nie to niewola służyć, ale służyć temu,
Kto twych posług niewdzięczen, to sie nawiętszemu
Nieszczęściu równa; tobie dzięka bądź, Miłości,
Iżeś mię uchowała takowej żałości.
Ma to twarz twoja, panno wszech piękniejsza, w sobie,
Że człowiek rad i nierad musi służyć tobie.
Ale to zaś niosą twe święte obyczaje,
Że, by77 kto mógł być wolen, raczej ci sie daje.
Chciałbym tak być szczęśliwy i życzyłbym sobie,
Abych już tę na wieki łaskę znał po tobie78;
A bodaj ta wdzięczna79 twarz odmiany nie znała,
Byś dobrze i Sybillę laty przerównała80.
Pieśń V81
Kto ma swego chleba,
Ile człeku trzeba,
Może nic nie dbać o wielkie dochody,
O wsi, o miasta i wysokie grody.
To pan, zdaniem moim,
Kto przestał na swoim;
Kto więcej szuka, jawnie to znać daje
Sam na sie, że mu jeszcze nie dostaje82.
Siła83 posiadł włości,
Kto ujął chciwości84;
Trudniej to przyjdzie niż Turki zhołdować
Albo waleczne Tatary wojować.
Mocą wiele świata
Wziął za krótkie lata
Król macedoński85, lecz mu sie tak zdało,
Że nań samego świat był jeden mało.
Cóż pomoże zbroja
Albo władza twoja?
Serca nie zleczą żadne złotogłowy,
Żadny skarb troski nie wybije z głowy.
Więc śmierć nieużyta86
Ta za gardło chwyta
Bogate pany jako proste sługi,
Ani zborguje, byś wyciągnął długi87.
Lecz przedsię88 człowiecza
Wszystka o tym piecza89,
Aby ku złotu złota przybywało;
Bo, by nawięcej, łakomemu mało.
Wszystko to zostanie
Po twej śmierci, panie;
A coś ty zebrał przez ten czas łakomie,
To sie zostoi90, nie wiem w czyim domie.
Puści prędko nity93;
A winem, co sie ty frasujesz o nie,
Będzie zamaczał potomek twój konie.
Pieśń VI9495
Acz mię twa droga96, miła, barzo boli,
Nie chcę cię trzymać przeciw twojej woli;
Z mej strony bodaj wszystko dobre miała,
Kędy sie kolwiek będziesz obracała.
Lecz sama widzisz, jakie wiatry wstają,
Jakie po niebie chmury sie mieszają.
Ja wiem, co umie morze i szalony
Wicher, na wody słone uniesiony.
Niech żony srogich pohańców97 i dzieci
Doświadczą, jakim pędem wicher leci
Morze mieszając: huczą srogie wały,
A brzeżne w gruncie98 wzdrygają sie skały.
Takci sie biednej Europie99 dostało,
Jeno że wołu chciała przysieść mało100,
Bo sie z nienagła przymknął101 z nią ku wodzie,
Potym jak płynie, tak płynie bez łodzie.
A ta dopiero zlękła sie nieboga,
Gdzie pojźrzy, zewsząd morze, zewsząd trwoga;
Brzegu nie widać, przewoźnik niepewny,
Strach serce ujął, a w oczu płacz rzewny.
A gdy do sławnej Krety przypłynęła,
Z wielkiej tesknice włosy targać jęła,
Skarżąc sie z płaczem: «Ojcze mój łaskawy,
Któregom zbyła102 prze me głupie sprawy103.
Com ja tu miała czynić w tej krainie?
Mało jest jedna śmierć panieńskiej winie.
Ale na jawiż płaczę swej lekkości104?
Czy mię pokusa łudzi krom winności105,
Która przez wrota kościane106 wychodzi,
A na człowieka sny dziwne przywodzi?
Lepiej li było przez morze sie pławić
Czy nad polnemi kwiatkami sie bawić?
By107 mi sie teraz dostał jako w ręce
On wół bezecny, byłby w takiej męce,
Żeby mu ze łba musiały spaść rogi,
Chociaż był u mnie niedawno tak drogi.
Nie miałam wstydu, dom swój opuszczając,
I teraz nie mam, śmierci odkładając;
Boże mój, jesli słyszysz prośbę moję,
Niechaj dziś nago w pośrzodku lwów stoję.
Pierwej niż pleśnią piękna twarz przypadnie108
I zupełnemu109 ciału krasa110 spadnie,
Niechaj mię wilcy pożrą w tej gładkości,
A po pustyniach rozniosą me kości»
Nikczemna dziewko — ojciec ci przyciska111 —
Czemu nie umrzesz? Strzyma cię ta niska
Jedlina i pas112 zaniesiony w cale113;
A jeslić milsza śmierć na ostrej skale,
Daj sie w moc wiatrom a skocz z góry śmiele,
Niżbyś wolała siedzieć u kądziele,
Królewska dziewka, i być w ręce dana
Srogiej pogance, winna bywszy114 pana.
Pieśń VII115116
Trudna rada w tej mierze117, przyjdzie sie rozjechać,
A przez ten czas wesela i lutnie zaniechać.
Wszystka moja dobra myśl118 z tobą precz odchodzi,
A z tego mię więzienia nikt nie wyswobodzi,
Dokąd cię zaś nie ujźrzę, pani wszech piękniejsza,
Co ich kolwiek119 przyniosła chwila terazniejsza.
Już mi z myśli wypadły te obecne twarzy;
Twoje nadobne lice jest podobne zarzy120,
Która nad wielkim morzem rano sie czerwieni,
A z nienagła121 ciemności nocne w światłość mieni;
Przed nią gwiazdy drobniejsze po jednej znikają
I tak już przyszłej nocy nieznacznie122 czekają.
Takaś ty w oczu moich; szczęśliwa to droga,
Po której chodzić będzie tak udatna noga;
Zajźrzę123 wam, gęste lasy i wysokie skały,
Że przede mną będziecie taką rozkosz miały:
Usłyszycie wdzięczny124 głos i przyjemne słowa,
Po których sobie teskni biedna moja głowa.
Lubeż moje wesele, lubeż me biesiady!
Mnie podobno już prózno szukać inszej rady,
Jeno smutnego serca podpierać nadzieją;
W nadzieję ludzie orzą i w nadzieję sieją.
A ty tak srogą nie bądź ani mię tym karzy,
Bych długo nie miał widzieć twojej pięknej twarzy.
Pieśń VIII125126
Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli127 dobrą godzinę;
Jaciem twój był jako żywo128, i twoim zginę.
Tak to Bóg przejźrzał od wieku129; a nie żałuję,
Bo w tobie więcej niż we stu inszych najduję.
Nie tylkoś nad insze gładszą sie urodziła,
Aleś i zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła130;
A jako wdzięcznie szmarakiem złoto sie dwoi131,
Tak tej szlachetnej duszy w tym ciele przystoi.
Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł132 tak użyć tego,
Jakobych sie nie omylił, co jest lepszego;
Lecz jako na błędnym133 morzu, nie tam, gdzie chcemy,
Ale gdzie nas wiatry niosą, płynąć musiemy.
Jednak albo miłość zmyśla sny sama sobie,
Albo i ty nie chcesz, bych miał zwętpić o tobie.
Ta nadzieja świat mi słodzi; a bych inaczej
Doznać miał (uchowaj, Panie), umarłbym raczej.
Pieśń IX
Chcemy sobie być radzi134?
Rozkaż, panie, czeladzi,
Niechaj na stół dobrego wina przynaszają,
A przy tym w złote gęśli135 albo w lutnią136 grają.
Kto tak mądry, że zgadnie,
Co nań jutro przypadnie?
Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje sie z nieba,
Kiedy sie człowiek troszcze więcej, niżli trzeba.
Szafuj gotowym137 bacznie;
Ostatek, jako zacznie,
Tak Fortuna138 niech kona139: raczy li łaskawie,
Raczy li też inaczej; my siedziem w jej prawie140.
U Fortuny to snadnie141,
Że kto stojąc142 upadnie;
A który był dopiero u niej pod nogami,
Patrzajże go po chwili, a on gardzi nami.
Wszystko sie dziwnie plecie
Na tym tu biednym świecie;
A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,
I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.
Prózno ma mieć na pieczy
Śmiertelny wieczne rzeczy;
Dosyć na tym, kiedy wie, że go to nie minie,
Co z przejźrzenia143 Pańskiego od wieku mu płynie.
A nigdy nie zabłądzi,
Kto tak umysł narządzi,
Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić,
Temu mężnie wytrzymać, w owym sie nie wznosić.
Chwalę szczęście stateczne144;
Nie chce li też być wieczne,
Spuszczę145, com wziął, a w cnotę własną sie ogarnę
I uczciwej chudoby146 bez posagu pragnę.
Nie umiem ja, gdy w żagle
Uderzą wiatry nagle,
Krzyżem padać i świętych przenajdować147 dary,
Aby łakomej wodzie tureckie towary
Bogactwa nie przydały
Wpadwszy gdzie między skały;
Tam ja bezpiecznym sercem148 i pełen otuchy
W równej fuście149 popłynę przez morskie rozruchy.
Pieśń X150151
Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry152
I tak wysoko postawił, że z góry
Wszystek świat widzę, a sam, jako trzeba,
Tykam sie nieba?
To li jest ogień on nieugaszony
Złotego słońca, które, nieskończony
Bieg bieżąc, wrotne153 od początku świata
Prowadzi lata?
To li jest on krąg odmiennej światłości154,
Wódz gwiazd roźlicznych i sprawca żyzności155?
Słyszę głos wdzięczny; prze Bóg, a na jawi,
Czy mię sen bawi156?
Tu, widzę, ani ciemne mgły dochodzą,
Ani śnieg, ani zimne grady szkodzą;
Wieczna pogoda, dzień na wszystki strony
Trwa nieskończony.
Godne pałace Twojej wielmożności,
Panie, a jakiej cnota dostojności,
Widzę na oko, bowiem wedle Ciebie
Ma miejsce w niebie.
Kto by cię nie znał, Lechu Słowianinie157,
Któryś napierwej zasiadł w tej krainie
I opanował męstwem swoim mocne
Brzegi północne?
Kroka158 patrz, jako siedząc tak wysoko,
Przedsię ku miastu swemu skłania oko;
Wandę wydawa ubiór, bo z postawy
Zda sie mąż prawy.
Tu i fortelny Przemysł159 jest wniesiony,
I ten, co dostał trefunkiem korony160,
Doźrzawszy zdrady, gdzie koń prędkonogi
Biegł zawód drogi161.
Bóg fałszu nie chce; a jako miłuje
Sprawiedliwego, Piast i dziś to czuje,
Bo mieszka w niebie, a jego cne plemię
Rządziło zięmię.
Zemowit162 stoi wedla ojca prawie,
Z drugimi równo: ty wysszej, Miecławie163,
Którego sprawą chrześcijański zakon164
Podan Polakom.
Tuż po nim widzę mężne Bolesławy165,
Prze których dzielność i stateczne sprawy
Polska szeroko swych granic pomknęła
I serce wzięła166.
W tejże jest liczbie on zakonnik święty167,
Z cięniów klasztornych na królestwo wzięty.
Są dwa Leszczkowie168; jest król wzrostem mały,
Ale mąż śmiały169.
Widzę Jagiełła i dwu Kazimierzu170
Dobrych tak w boju, jako i w przymierzu;
Widzę i ciebie, gwiaździe równym prawie,
Cny Władysławie171.
Tu też jest Olbracht; król serca wielkiego;
Tuż z Aleksandrem Sygmunt172, za którego
Polska zakwitła, a po długim boju
Wytchła w pokoju.
Szlachetne dusze, które swej dzielności
Macie zapłatę niebieskie radości,
Życzcie ojczyźnie, aby wam rodziła
Podobnych siła.
A ten, co po was173 dziś państwo sprawuje,
Niechaj fortunnie i zdrów nam panuje;
A zwierzonego nie wzdawa opieku174,
Aż pełen wieku!
Pieśń XI175176
Stronisz przede mną, Neto177 nie tykana178,
By więc sarneczka, kiedy obłąkana179
Macierze szuka po górach ustronnych180,
Nie bez bojaźni i postrachów płonnych181.
Bo by sie namniej na drzewie wzjeżyły
Powiewne listki, by namniej ruszyły
Jaszczórki krzakiem, ta sie dusza zlęknie,
Aż od bojaźni na ziemi przyklęknie.
Lecz ja nie jako niedźwiedź albo mściwa
Myślę cię drapać lwica popędliwa;
Przestań też kiedy182 za macierzą chodzić,
Już się ty możesz mężowi przygodzić183.
Pieśń XII184
Muszę wyznać, bo sie już nie masz na co chować:
Nigdy bych był nie wierzył, bych tak miał żałować,
Tego zwłaszcza, co nigdy mym własnym nie było;
Po prawdzie mi nieprawie185 źle serce tuszyło186.
Aleciem barzo nagle wypadł z tej nadzieje,
A mojej sie przygodzie nieprzyjaciel śmieje.
Kto drugi ma bez prace, o co snadź187 dbał mało,
A mnie za me staranie złe szczęście188 potkało.
Samem swą własną ręką tę winnicę189 grodził,
Aby jej był ani źwierz, ani zły ptak szkodził;
Polewałem, żeby jej słońce nie suszyło,
Nakrywałem, żeby jej zimno nie mroziło.
A kiedy mię nalepsze miały potkać gody190,
Nie wiem, co za zły człowiek oberwał jagody.
I używa z rozkoszą, czego dostał snadnie191,
A mnie, patrząc, jeno sie serce nie192 rozpadnie.
Bodajże nie przechował193; a bodaj poleżał!
Nie wiem, jako mię do gron tak pięknych ubieżał.
Ja sobie tak dobrych lat doczekać nie tuszę;
Podobno jako niedźwiedź łapę lizać muszę.
Pieśń XIII194
O piękna nocy nad zwyczaj tych czasów195,
Patrz na nas jasno wpośrzód tych tu lasów,
Gdzie jako pszczoły wkoło swego pana
Straż dzierżem niecąc ognie aż do rana.
Bodaj szczęśliwie tę drogę odprawił
I wszystko wedle myśli swojej sprawił
Pan świętobliwy196, któremu nie miała
Polska w dobroci równia197, jako198 wstała.
I już nam ma być ten pohaniec199 srogi,
Który niedawno padał nam pod nogi
Kiedy Starodub200, z gruntu wysadzony,
Pod miecz okrutny lud wydał zwierzony201?
Albo gdy pycha nie mogła pokorze
Wytrzymać stusu202, a w głębokie morze
Krwawy Niepr203 płynął miecąc na ostrowy204
Moskiewskie łupy i pobite głowy?
Prze Bóg, tychżesmy ojców dzieci? czyli
W tak krótkim wiekusmy sie wyrodzili?
Święty pokoju, tę masz wadę w sobie,
Że ludzie radzi zgnuśnieją przy tobie!
Więcej ci śrebra i złota dziś mamy,
Więcej półmisków na stoły dawamy;
Co po tym? Kiedy siedziem jak na ledzie205,
A granic na nas lada kto ujedzie206.
Pieśń XIV207208
Patrzaj, jako śnieg po górach sie bieli,
Wiatry z pułnocy209 wstają,
Jeziora sie ścinają,
Żorawie, czując zimę, precz lecieli.
Nam nie lza, jedno210 patrzać też swej rzeczy:
Niechaj drew do komina,
Na stół przynoszą wina,
Ostatek niechaj Bóg ma na swej pieczy.
Przypadków dalszych żaden z nas nie zgadnie;
I prózno myślić o tym,
Co z nami będzie potym;
W godzinie211 wszystko Bóg wywróci snadnie212.
Krótki wiek długiej nadzieje nie lubi.
Niechaj nie schodzi cało,
Coć sie do rąk dostało213;
Za to, co ma być, żaden ci nie ślubi214.
Jeleniom nowe rogi wyrastają;
Nam, gdy raz młodość minie,
Już na wiek wiekóm ginie,
A zawżdy215 gorsze lata przypadają.
Pieśń XV216
Nie za staraniem ani prze mą sprawę217,
Miła, po tobie znam taką postawę218;
Szukaj, jako chcesz, nie najdziesz przyczyny,
Chyba żeć milszy podobno kto iny.
A ja co mam rzec? Nie chcę sie przeciwić;
Temu sie jedno nie mogę wydziwić,
Skąd tę niestałość białegłowy mają,
Że sie jako wiatr letni odmieniają.
Niedawne czasy, gdy mię poczytano219
W liczbę fortunnych i za tego miano,
Który mógł wszystko otrzymać u ciebie,
A mnie sie zdało, żem był wszystek w niebie.
Dziś inne wiatry przeciwko mnie wieją,
Straciłem wszystko zaraz i z nadzieją;
Nie wiem, co mię za wiedźma osypała
I lichem220 zdradnych słów uczarowała.
Niech ci sie, miła, wszystko dobre wodzi221,
Z kimkolwiek przestać twoje serce godzi;
Ale rozeznać umiej przyjaciela,
A trudno naleźć masz222 jednego z wiela.
Nie dufaj temu, kto gładkość223 miłuje,
Bo ten na słabym gruncie sie buduje:
Słońce jednako i padnie224, i wschodzi,
Nam zawżdy225 z laty cokolwiek odchodzi.
A gdy czas przyjdzie ostatniej potrzebie226,
Ledwe sie najdzie, kto ciało pogrzebie.
Takiem ja chcę być przyjacielem tobie;
Lecz wolę, że ty płaczesz na mym grobie.
Pieśń XVI227228
Królom moc na poddane i zwierzchność dana,
A królowie zaś mają nad sobą Pana,
Który wszystkiemu światu sam rozkazuje,
Na ziemi i na niebie wiecznie króluje.
Nie wszyscy z jednym szczęściem na świat sie rodzą:
Szerzej jedni niż drudzy swe płoty grodzą;
Ten ma wiele nad insze w zacności domu,
Ten dobrą sławą nie da naprzód nikomu229,
Za tym przyjaciół więcej. Śmierć sprawiedliwa
Jednakiego na wszystki prawa używa.
Kto bądź, ten bądź230, na kogo los naprzód padnie,
Tak pana, jako sługę poima231 snadnie.
Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły232,
Nie uczynią mu smaku przyprawne stoły,
Nie pomoże mu do snu słodkie śpiewanie;
Sen u prostaków przyjmie233 i złe posłanie.
Kto swą chciwość na tym, co dosyć, miarkuje234,
Tego ani burzliwe morze frasuje,
Ani ciężki grad, ani złe urodzaje,
Kiedy drzewo to ciepłu, to zimnu łaje.
Delfinowie swe morza ścieśnione czują,
Bowiem już i na wodzie zamki budują235:
Wszystka sie do roboty czeladź rzuciła
I sam pan, bo mu sie już ziemia sprzykrzyła.
Ale bojaźń i groza pana prowadzą
I z wysokich pałaców pchać sie236 nie dadzą;
Na okręt li budowny237, na koń li wsiędzie,
Troska w okręcie, troska za siodłem będzie.
A jesli ani marmór serdecznej rany238,
Ani ulżą jedwabiem obite ściany,
Przecz mam zajźrzeć239 kosztownych pałaców komu,
A nie raczej w swym mieszkać ojczystym domu?
Pieśń XVII240241
Słońce już padło242, ciemna noc nadchodzi,
Nie wiem, co za głos uszu mych dochodzi;
Postoję mało243, a dowiem sie pewnie,
Dlaczego płacze ta pani tak rzewnie.
«Już to dziesiąte lato244 niebo toczy,
Jako me smutne zawsze płaczą oczy;
A dokąd mi sie miły mój nie wróci,
Żaden na świecie troski mej nie skróci.
Już wszyscy inszy nazad przyjechali,
Którzy nieszczęsnej Troje dobywali;
Jam tylko sama bez męża została:
Sroga Fortuna, ta mi go zajźrzała245.
Bodaj był w ten czas, gdy do Sparty płynął,
Ten cudzołożnik246 na morzu zaginął!
Uszłabych była247 tej ciężkiej żałości,
Przed którą prawie248 schną dziś moje kości249.
Jako ptak, kiedy towarzysza zbędzie250,
Nigdy na rózdze251 zielonej nie siędzie,
A między bory i pustymi lasy
Sam jeden lata po swe wszystkie czasy252,
Tak ja, nieszczęsna, w jego niebytności
Muszę być zawżdy253 w trosce i w żałości;
Chronię sie ludzi254, sama nie wiem czemu,
Radam, gdy świadka nie mam płaczu swemu.
Bałam sie zawżdy, póki wojna trwała,
Alem wżdy255 o nim, nieboga, słyszała;
Teraz nie wiedzieć, gdzie po świecie błądzi,
A wierne serce zawsze gorzej sądzi256.
Troszczą mię257, smutną, srogie morskie wody,
Troszczą mię wiatry i złe niepogody,
Troszcze mię wszystko, cokolwiek być może;
Tobie go ja tam poruczam258, mój Boże!
I to mi czasem na myśl więc przychodzi
(Bo łacno259, gdy chce, nieszczęście ugodzi),
Że moje serce prózno sie frasuje,
A on podobno260 gdzie indziej miłuje.
Źleć by mi płacił moje życzliwości,
Bych miała doznać takiej niewdzięczności;
Bodajbych pierwej ostatnie261 skonała,
Niżli nowiny takiej doczekała!
Aleć ja dufam jego szczerej cnocie,
Że mię nie będzie chciał mieć w tym kłopocie;
Będzie pamiętał i statecznie chował
Miłość i wiarę, którą mi ślubował.
Usilne262 wiatry, co morzem władacie,
Jesli też kiedy, co to miłość, znacie,
Dodajcie mu tak szczęśliwego biegu,
Że wrychle stanie263 na ojczystym brzegu».
Pieśń XVIII264
Czołem za cześć265, łaskawy mój panie sąsiedzie.
Boże nie daj u ciebie bywać na biesiedzie,
Każesz mi pić przezdzięki266 twe przemierzłe267 piwo,
Że do dna nie wypijam, patrzysz na mię krzywo.
Wszytkoć wadzi: być268 na nos biedna mucha padła,
Miecesz269 głową i mniemasz, że cię do krwie zjadła;
Od stołu żenie każesz, fukasz na pachołki,
Wyciskałeś talerze, wyciskasz i stołki270.
Patrzaj, diable, że sie tu i gościom dostanie:
Gniewaj sie, jako raczysz, jeno nie bij, panie,
Bo ja w tym piwie twoim rozkoszy nie czuję;
Zdrowie rad mam od ciebie271, kufla nie przyjmuję.
Jeslić o sławę idzie, kto więcej pić może,
Dajęć przodek272 w tym męstwie; sam pójdę na łoże.
Już ty bądź tym rycerzem, co piwo usieczesz273;
Tego nie wiem, jesli274 przed chłopem nie ucieczesz.
Jesli też tak rozumiesz, żebyś mię czestował275,
Męczysz mię, nie czestujesz; tociem podziękował.
Chcesz mię uczcić? Dajże mi dobrą wolą276 w domu,
A niechaj po niewoli277 nie pełnię nikomu.
Prózno mi skwarnę278 dawasz. Ja nie będę gonił279,
Bych też nabarziej piwa wczorajszego zronił280.
Wiem, żeby mię psi przedsię281 twoi pilnowali,
Bych sie układł, wnet by mi gębę ulizali.
Alem prosto niemyśliw282. Ci sie na to godzą,
Co szperki niedopiekłe283 i twardy ser głodzą284,
Co sobie gardła ostrzą na niewinne piwo
Rydzem, śledziem, ogórkiem; nie wiem, co im krzywo285.
I tak we łbie rozumu po trzeźwiu niewiele,
A ostatek chcą zalać w to miłe wesele.
Niech raczej nic nie będzie, ma li go być mało;
Rado by niebożątko z mozgu oszalało286.
Więc też wojna bez wici287: gospodarz sie wierci.
Porwoniście zabitej na ostatek śmierci288!
Do tylam was rozwadzał289, aż mi sie dostało;
Bijcie sie, póki chcecie, mnie tam na tym mało290.
Kufle lecą jako grad, a drugi już jęczy:
Wziął konwią, aż mu na łbie zostały obręczy.
Potym do arkabuzów291. A więc to biesiada?
Jesliście tak weseli, jakaż u was zwada?
Nazajutrz sie jednają; przedsię go nalewaj292,
A kto z nieżadnym293 głosem, przed pany zaśpiewaj:
«Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!»
«W czerwonej czapce chodził»294 zda mi sie cudniejsza.
Usłyszysz tam pięć bassów, dwanaście dyszkantów295,
Sześć altów, ośm tenorów, dwanaście wagantów296,
Potym od melodyjej aż posną na stole,
Ali297 drudzy wołają: «Na dwór, na dwór wole!»
Bodajże wam smród w gębę, mili pijanice,
A trąd na twarz; bo żona lubi takie lice.
Krzywej nogi na starość, nieobrotnej szyje,
Krom klątwy298, kto będzie żyw, snadnie sie dopije299.
Pieśń XIX300
Żal mi cię, niebogo,
Że nie masz nikogo,
Co by cię przestrzegł; słuchaj ale mało301,
A potym uczyń, coć sie będzie zdało.
Bodaj sie przepadło
To twoje źwierciadło:
Bo tobą szali, a ty sie nie czujesz302,
Dawno sie nie swej twarzy przypatrujesz.
Popatrz miedzy szoty
prawdziwszej roboty303:
Ujźrzysz tam i płeć304 chropawą, i zęby
Nieprawie305 białe, jeno uchyl gęby306.
Więc i lat tak snadnie307
Mamka-ć nie ukradnie308;
Bo łacno zliczysz pod oczyma karby309,
Tego nie zetrą i weneckie farby310.
Aż sie za cię wstydzę,
Gdy cię w tańcu widzę.
Ano wiem, czemuś mi sie nie udała311:
Prosto jakobyś młodym przyganiała312.
Takżeć i te stroje
Jakoby nie twoje;
Tyś sie ubrała prawie wedle świata,
A to za krzywdę biorą twoje lata313.
Nie przeciw sie314 Zosi,
Bo tę miłość nosi,
Że musi skakać jako sarna w lesie;
A nie sromota, co komu czas niesie.
Tobie na twe lata
Czas poprzestać świata315;
Cudniej316 ci będzie prząść kądziel niż w wieńcu
Siedzieć za stołem, babie przy młodzieńcu.
Pieśń XX317
Miło szaleć, kiedy czas po temu,
A tak, bracia, przypij każdy swemu318,
Bo o głodzie nie chce sie tańcować,
A podpiwszy, łacniej już błaznować.
Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa319
Ani z nami powagi używa320,
Przywileje powieśmy na kołku,
A ty wedla pana siądź, pachołku!
Tam dobra myśl nigdy nie postoi,
Gdzie z rejestru321 patrzą, co przystoi;
Á powiem wam, że sie tym świat słodzi,
Gdy koleją statek322 i żart chodzi.
Ale to mój zysk, że mię słuchacie,
A żadnej mi pełnej nie podacie;
Znał kto kiedy poetę trzeźwiego?
Nie uczyni taki nic dobrego.
Przedsię do mnie323, a ja nie zawiodę;
Wy też drudzy, co macie pogodę324,
Każdy swojej325 włóż w ucho leda co,
Nie macie tu oględać sie na co.
I z namędrszym nie trzymam w tej mierze,
Kto sie długo na dobrą myśl bierze326;
Czas ucieka, a żaden nie zgadnie,
Jakie szczęście o jutrze327 przypadnie.
Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady,
O przyszłym dniu niechaj próznej rady328;
Już to dawno Bóg odmyślił329 w niebie,
A k tej radzie nie przypuszczą ciebie.
Pieśń XXI330331
Ty spisz, a ja sam332 na dworze
Jeszcze od wieczornej zorze
Cierpię nocne niepogody;
Użałuj sie mojej szkody!
Słuchaj, jako bije w ściany
Z gwałtownym dżdżem grad zmieszany.
Ockni sie, a przemów słowo,
Nieużyta333 białagłowo!
Nie na żadną kradzież godzę,
Chocia tak po nocy chodzę;
Wziąłbych przedsię, by co dano:
Łupiestwo czartu porwano334.
Nigdziej miejsca mniej hardości335
Nie najdziesz jako w miłości;
Gładkość wprawdzie sługi daje,
Ale dzierżą obyczaje336.
Słuchasz? czy mój głos nie może
Dolecieć na twoje łoże?
Słuchajcie wy, nocne cięnie,
I nieumowne337 kamięnie!
Do Amfijonowej lutnie338
Śpieszyły sie lasy chutnie339,
A niezwyczajne340 opoki
Ścisnęły sie w mur szeroki.
Orfeowych strón341 słuchały
Srogie jędze i płakały,
Gdy miłością utrapiony,
I pod ziemią szukał żony.
Jego pieśni żałościwe
Zjęły342 bogi nieżyczliwe;
I miał w ręku, co miłował,
By był, nędznik, lepiej chował.
Ale nie strzymał umowy,
Więc przyszedł o smutek nowy;
Bo źle sie obejźrzał, ali
Czarci panią zaś porwali343.
Czekać już, nieboże, było344.
Ale gdy co komu miło,
Trudno wytrwać i czas mały:
Godzina tam jak rok cały.
A ja długo mam bić w stróny345?
Już u mnichów słyszę dzwóny.
Dziwnosmy sie pomieszali,
Jam nie spał, a ci już wstali.
Dobrą noc, jesli kto słyszy,
A mój więniec w tej złej ciszy
Niechaj wisi do świtania346,
Świadek mego niewyspania.
Pieśń XXII347
Rozumie mój, prózno sie masz348 frasować:
Co zginęło, trudno tego wetować349;
Póki czas był, póki szczęście służyło,
Czegoś żądał, o wszystko łacno350 było.
Teraz widzisz, że nam niebo nie sprzyja:
W czym sie kochasz, to cię daleko mija.
Cóż temu rzec? I szkoda głowy psować351;
Lepiej sie nam na lepsze czasy chować.
A nie mniemaj, byś sam był w tej niewoli:
Nalazłby sie, kogo to nie mniej boli;
Jeno ludzie snadniej352 zakryć umieją,
Acz nie z serca, z wierzchu sie przedsię śmieją.
Mnie, smutnego, ten dowcip353 nie ratuje,
Wyda mię twarz, gdy sie serce źle czuje.
Wszakoż widzę, że sie prózno frasować:
Co zginęło, trudno tego wetować.
Pieśń XXIII354355
Nieźle czasem zamilczeć, co człowieka boli,
By nie znał nieprzyjaciel, że cię ma po woli356;
Ale to nade wszystko za raz357 odżałować,
A niewdzięcznemu panu tudzież podziękować.
Cierpiałem ja tak wiele, że mię wstyd powiadać,
A mógłby mi bezpiecznie każdy głupstwo zadać358,
Żem sie dał za nos wodzić czas tak barzo długi,
Bacząc359, że w małej wadze były me posługi.
Chciałem złość jakokolwiek wytrwać uprzejmością,
A zwyciężyć niewdzięczność swoją statecznością360;
Ale moja uprzejmość i statek był prózny,
A jej niebaczny361 umysł zawżdy memu rózny.
Bóg was żegnaj, niewdzięczne i nieludzkie wrota,
Świadome362 mych częstych dróg i mego kłopota;
Bodaj tu pajęczyna i pleśń na was padła,
A te niewierne zamki rdza plugawa zjadła!
Pieśń XXIV363
Zegar, słyszę, wybija,
Ustąp, melankolija!
Dosyć na dniu ma statek,
Dobrej myśli ostatek364.
U Boga każdy błazen,
Choć tu przymówki prazen365,
A im sie barziej sili,
Tym jeszcze więcej myli.
A kto by chciał na świecie
Uważyć, co sie plecie,
Dziwnie to prawdy blisko,
Że człek - Boże igrzysko.
Dygnitarstwa, urzędy,
Wszystko to jawne błędy366;
Bo nas równo śmierć sadza
Ani pomoże władza.
A nad chłopa367 chciwego
Nie masz nic nędzniejszego;
Bo na drugiego zbiera,
A sam głodem umiera.
Więc by tacy synowie
Byli jako ojcowie,
Dawno by z tej przyczyny
Świat sie jął żebraniny.
Lecz temu Bóg poradził,
Bo co jeden zgromadził,
To drugi wnet rozciska368;
Niech świata głód nie ściska.
Po śmierci trudno rządzić;
Tyś mógł, ojcze, nie błądzić,
Syn tylko worki zliczy,
W rozumie nie dziedziczy.
Przeto te troski płone369
Szatanowi zlecone370;
Niech, uprzątnąwszy głowę371,
Mkną w skrzynię Fokarowę372.
A nam wina przynoście,
Z wina dobra myśl roście;
A frasunek podlany
Taje by śnieg zagrzany.
Pieśń XXV373374
Użałuj sie375, kto dobry, a potłucz zawiasy
I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy376
Dobrze377 już nie szaleję, ja, furta strapiona;
Jednak378 mię ten bezmierny niepokój dokona379.
Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,
Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła380
Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,
Łatwiejsza to, kiedyby381 cała była głowa.
Co tu za mej pamięci powrozów stargano,
Wrzeciądzów382 ukręcono, młotków383 skołatano;
Teraz już głowicami384 łotrostwo mię tłucze,
A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze.
To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,
Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,
Która nie wiem na jaki żywot sie udała385,
Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała.
Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,
A taję, ile mogę, jej zbytków i złości.
Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli386?
Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli.
Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,
Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,
Co tu noc pole nocy387 płacze mi nad głową
Ani mi spać dopuści swą żałosną mową.
«Furto — powiada — sroższa niżli pani twoja,
Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja388;
Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyż389 mojej
Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej!
Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku
Nie mam uznać390 na wieki żadnego ratunku?
I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,
A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże?
Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,
Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane391;
Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości392,
A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości.
Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło393,
A na zapamiętałym394 uchu paniej siadło;
By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,
Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała.
Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,
A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;
Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,
Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności395,
Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,
Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,
Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała
A mnie całą noc płakać pod niebem niechała396.
Alem cię rychlej nowym rymem udarował
I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,
Com sie razów397 obrócił u twego podwoja,
Obiatami398 szukając u świętych pokoja».
To tego399 i co lepiej oni400 tam umieją,
Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją401.
Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,
To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje402.
Przypisy:
1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
2. intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”. [przypis redakcyjny]
3. byś — tu: choćbyś. [przypis redakcyjny]
4. gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. [przypis redakcyjny]
5. kopają (starop.) — kopią, wydobywają. [przypis redakcyjny]
6. rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni. [przypis redakcyjny]
7. morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. [przypis redakcyjny]
8. jesli (starop.) — skoro. [przypis redakcyjny]
9. dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe. [przypis redakcyjny]
10. Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas). [przypis redakcyjny]
11. pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać. [przypis redakcyjny]
12. natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]
13. Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. [przypis redakcyjny]
14. polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. [przypis redakcyjny]
15. kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy. [przypis redakcyjny]
16. Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. [przypis redakcyjny]
17. niwa — tu: wydzielona część pola. [przypis redakcyjny]
18. nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. [przypis redakcyjny]
19. wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. [przypis redakcyjny]
20. niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. [przypis redakcyjny]
21. nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]
22. przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody. [przypis redakcyjny]
23. z każdej strony — tu: pod każdym względem. [przypis redakcyjny]
24. męża rządzi (starop.) — rządzi mężem. [przypis redakcyjny]
25. gładki (starop.) — piękny, urodziwy. [przypis redakcyjny]
26. miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek. [przypis redakcyjny]
27. okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić. [przypis redakcyjny]
28. krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi. [przypis edytorski]
29. objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. [przypis redakcyjny]
30. cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). [przypis redakcyjny]
31. nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy. [przypis redakcyjny]
32. toż (starop.) — dopiero wtedy. [przypis redakcyjny]
33. Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”. [przypis redakcyjny]
34. zbyteczny* (starop.) — nadmierny. [przypis redakcyjny]
35. przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony. [przypis redakcyjny]
36. bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec. [przypis redakcyjny]
37. jako wielki — cały wielki. [przypis redakcyjny]
38. Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. [przypis redakcyjny]
39. dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały. [przypis redakcyjny]
40. spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. [przypis redakcyjny]
41. pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]
42. żądze (starop. D. lp) — żądzy. [przypis redakcyjny]
43. pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość. [przypis redakcyjny]
44. jachać (starop.) — jechać. [przypis redakcyjny]
45. kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. [przypis redakcyjny]
46. karty pisane — malowane, służące do gry. [przypis redakcyjny]
47. przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się. [przypis redakcyjny]
48. rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie. [przypis redakcyjny]
49. Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem). [przypis redakcyjny]
50. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
51. serce roście patrząc — serce rośnie, gdy się patrzy (inne znaczenie daw. imiesłowu). [przypis redakcyjny]
52. mało przed tym (starop.) — niedawno. [przypis redakcyjny]
53. wysszej — wyżej. [przypis edytorski]
54. Śnieg (...) wysszej łokcia leżał — warstwa śniegu była grubsza niż na łokieć, tj. ok. 60 cm. [przypis edytorski]
55. zbieżał (starop.) — przejechał. [przypis redakcyjny]
56. prawie (starop.) — naprawdę, prawdziwie. [przypis redakcyjny]
57. omyślać (starop.; tu forma 3 os. lm: omyślają) — obmyślać, projektować. [przypis redakcyjny]
58. grunt wesela prawego — podstawa prawdziwej radości. [przypis redakcyjny]
59. Kiedy człowiek sumnienia całego — kiedy człowiek ma czyste sumienie. [przypis redakcyjny]
60. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]
61. rada — myśl, postanowienie, zamiar. [przypis redakcyjny]
62. na swobodzie — tu: wolny od trosk. [przypis redakcyjny]
63. chłodnik chróściany — altana z gałęzi. [przypis redakcyjny]
64. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
65. pisany (starop.) — malowany, wzorzysty. [przypis redakcyjny]
66. jakokolwiek — wszystko jedno jak. [przypis redakcyjny]
67. przymkni sie (starop.) — przybliż się. [przypis redakcyjny]
68. przedsię (starop.) — mimo to. [przypis redakcyjny]
69. spełna (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]
70. zmiękczyć — sprawić, że ktoś stanie się skłonny do ustępstw. [przypis redakcyjny]
71. nastateczniejszy — najbardziej stały, poważny. [przypis redakcyjny]
72. tajemna rada — tajne zamysły. [przypis redakcyjny]
73. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
74. Złota to strzała (...) była — w mit. gr. złota i ostra strzała Amora wzbudzała miłość, a tępa strzała gasiła miłość. [przypis redakcyjny]
75. krom wszego (starop.) — bez żadnego. [przypis redakcyjny]
76. niepochybny (starop.) — nie chybiający celu. [przypis redakcyjny]
77. by (starop.) — choćby. [przypis redakcyjny]
78. znał po tobie — doznał od ciebie. [przypis redakcyjny]
79. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]
80. Byś dobrze i Sybillę laty przerównała — choćbyś nawet przewyższyła wiekiem Sybillę (starożytną wieszczkę słynną z długowieczności). [przypis redakcyjny]
81. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
82. nie dostawać (starop.) — brakować. [przypis redakcyjny]
83. siła (starop.) — dużo. [przypis redakcyjny]
84. ujął chciwości — poskromił chciwość. [przypis redakcyjny]
85. Król macedoński — Aleksander Wielki (356–323 r. p.n.e.), król macedoński, w kolejnych wyprawach zajął Persję, Egipt, Babilon i wiele innych ziem. Symbol wodza nieustraszonego i chciwego wciąż nowych zdobyczy. [przypis redakcyjny]
86. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]
87. Ani zborguje, byś wyciągnął długi — nie poczeka, aż ściągniesz należności od dłużników. [przypis redakcyjny]
88. przedsię (starop.) — przecież. [przypis redakcyjny]
89. piecza (daw.) — staranie (o coś). [przypis redakcyjny]
90. zostoi — ostanie się, zostanie. [przypis redakcyjny]
91. sklep (starop.) — piwnica. [przypis redakcyjny]
92. niedobyty (starop.) — nie do zdobycia. [przypis redakcyjny]
93. Puści (...) nity — rozpadnie się, nie przetrwa; nity: gwoździe. [przypis redakcyjny]
94. Ks. 1, Pieśń VI — Pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 27, w. 13–64) noszącej tytuł Ad Galateam (Do Galatei). [przypis redakcyjny]
95. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
96. droga — tu: podróż, wyjazd. [przypis redakcyjny]
97. pohaniec — poganin, niechrześcijanin; tu: chodzi o Turków i Tatarów. [przypis redakcyjny]
98. w gruncie — od podstaw. [przypis redakcyjny]
99. biednej Europie — w mit. gr. królewna Europa została porwana przez Jowisza, który przybrał postać byka (u Kochanowskiego woła). [przypis redakcyjny]
100. wołu chciała przysieść mało (starop.) — chciała na krótko usiąść na wołu. [przypis redakcyjny]
101. sie z nienagła przymknął (starop.) — powoli się zbliżył. [przypis redakcyjny]
102. zbyć (starop.) — stracić. [przypis redakcyjny]
103. sprawy (starop.) — uczynki. [przypis redakcyjny]
104. na jawiż płaczę swej lekkości — na jawie opłakuję swą lekkomyślność (w niektórych komentarzach: hańbę). [przypis redakcyjny]
105. krom winności (starop.) — bez winy. [przypis redakcyjny]
106. wrota kościane — w mit. gr. i rzym. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. [przypis redakcyjny]
107. by (starop.) — gdyby. [przypis redakcyjny]
108. przypadnie — pokryje się. [przypis redakcyjny]
109. zupełnemu — pełnemu, jędrnemu (w niektórych komentarzach: doskonałemu). [przypis redakcyjny]
110. krasa (daw.) — piękność. [przypis redakcyjny]
111. ci przyciska — nalega, naciska na ciebie. [przypis redakcyjny]
112. Strzyma cię (...) Jedlina i pas — utrzyma cię jedlina i przepaska (odwołanie do znanych z antyku sposobów popełniania samobójstwa przez kobiety). [przypis redakcyjny]
113. w cale (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]
114. winna bywszy — tu: będąc godna. [przypis redakcyjny]
115. Ks. 1, Pieśń VII — pieśń oparta na motywach z poezji Petrarki, a także elegików rzym. (Propercjusza, Tibullusa, Owidiusza). [przypis redakcyjny]
116. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
117. w tej mierze — w tej sytuacji. [przypis redakcyjny]
118. dobra myśl — pogoda ducha, wesołość. [przypis redakcyjny]
119. wszech piękniejsza / Co ich kolwiek... — piękniejsza od wszystkich, co ich... [przypis redakcyjny]
120. zarza (starop.) — zorza. [przypis edytorski]
121. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]
122. nieznacznie* (starop.) — będąc niewidoczne. [przypis redakcyjny]
123. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis redakcyjny]
124. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]
125. Ks. 1, Pieśń VIII — Pieśń oparta na motywach z rzym. elegii miłosnej (Propercjusz), a także poezji Petrarki. [przypis redakcyjny]
126. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
127. Bożeć pośli (starop.) — niech ci Bóg ześle. [przypis redakcyjny]
128. jako żywo (starop.) — zawsze, póki żyję. [przypis redakcyjny]
129. przejźrzał od wieku — przewidział, postanowił, przeznaczył przed wiekami. [przypis redakcyjny]
130. zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła — nie przyniosła ujmy. [przypis redakcyjny]
131. szmarakiem złoto sie dwoi — dzięki szmaragdowi oprawionemu w złoto podwaja ono swą piękność lub wartość (podobnie ciało zyskuje dzięki pięknej duszy; zob. w. 8). [przypis redakcyjny]
132. Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł... — Jestem szczęśliwym człowiekiem! Obym mógł... [przypis redakcyjny]
133. błędny — taki, po którym się błądzi. [przypis redakcyjny]
134. sobie być radzi — zabawić się, weselić się wspólnie. [przypis redakcyjny]
135. gęśli (a. gęśle) — instrument smyczkowy, zazwyczaj dwu- lub trzystrunowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec w kształcie owalnego pudła z krótką szyjką. [przypis redakcyjny]
136. lutnia — instrument szarpany, posiadający od 6 do 16 strun, znany od starożytności, w renesansie również symbol sztuki poetyckiej; tu daw. forma B.lp: lutnią, dziś: lutnię. [przypis redakcyjny]
137. szafuj gotowym — rozporządzaj tym, co posiadasz; może w znaczeniu: pieniędzmi (por. wyraz pokrewny: gotówka). [przypis redakcyjny]
138. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]
139. niech kona — tu: niech dokona; niech doprowadzi do skutku. [przypis redakcyjny]
140. siedziem w jej prawie (starop.) — podlegamy jej prawom, znajdujemy się pod jej władzą. [przypis redakcyjny]
141. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]
142. stojąc (starop. forma imiesł.) — stojący. [przypis redakcyjny]
143. z przejźrzenia (starop.) — z postanowienia, z przeznaczenia. [przypis redakcyjny]
144. szczęście stateczne (starop.) — niezmienny los. [przypis redakcyjny]
145. spuścić — tu: oddać; tu forma 1 os. lp cz. przysz.: spuszczę. [przypis redakcyjny]
146. chudoba (starop.) — skromny dobytek, ubóstwo. [przypis redakcyjny]
147. przenajdować — zjednywać. [przypis redakcyjny]
148. bezpiecznym sercem (starop.) — z sercem wolnym od obaw, z poczuciem bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
149. w równej fuście — w niewielkim okręcie. [przypis redakcyjny]
150. Ks. 1, Pieśń X — początek pieśni jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa); parafraza całości — Ks. 2, Pieśń XXIII; por. też Carmina I 12. [przypis redakcyjny]
151. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
152. odziać pióry — pokryć piórami. [przypis redakcyjny]
153. wrotny — wracający. [przypis redakcyjny]
154. krąg odmiennej światłości — przen. księżyc. [przypis redakcyjny]
155. sprawca żyzności — Diana, bogini księżyca, była też boginią płodności i urodzaju. [przypis redakcyjny]
156. prze Bóg, a na jawi, / Czy mię sen bawi? (starop.) — na Boga, czy to jawa, czy też zwodzi mnie sen? [przypis redakcyjny]
157. Lech Słowianin — nawiązanie do legendarnego władcy Polski umieszczonego tu w niebie. [przypis redakcyjny]
158. Krok — Krak, Krakus, legendarny założyciel Krakowa. [przypis redakcyjny]
159. fortelny Przemysł — przebiegły Przemysław (Lestko I), przedhistoryczny polski książę, według legendy pokonał wojska Aleksandra Wielkiego umieszczając na drzewach malowane tarcze, ku którym zwabił żołnierzy wroga. [przypis redakcyjny]
160. ten, co dostał trefunkiem korony — Lestko II wygrał wyścig jeździecki po koronę, mimo że jego przeciwnik wyłożył trasę biegu żelaznymi kolcami. [przypis redakcyjny]
161. Biegł zawód drogi — biegł w zawody o cenną (drogą) rzecz. [przypis redakcyjny]
162. Zemowit — Siemowit, syn Piasta, legendarnego założyciela dynastii. [przypis redakcyjny]
163. Miecław — chodzi o Mieszka I. [przypis redakcyjny]
164. zakon (daw.) — prawo. [przypis redakcyjny]
165. mężne Bolesławy — chodzi o Bolesława Chrobrego i Krzywoustego, może również Śmiałego. [przypis redakcyjny]
166. serce wzięła — nabrała serca, odwagi. [przypis redakcyjny]
167. zakonnik święty — Kazimierz I Odnowiciel, zwany też Mnichem. [przypis redakcyjny]
168. dwa Leszczkowie — dwóch Leszków: Leszek Biały i Leszek Czarny. [przypis redakcyjny]
169. król wzrostem mały — Władysław Łokietek. [przypis redakcyjny]
170. dwu Kazimierzu (daw. forma B.)— dwóch Kazimierzy: Kazimierza Wielkiego i Kazimierza Jagiellończyka. [przypis redakcyjny]
171. Władysław — chodzi o Władysława Warneńczyka. [przypis redakcyjny]
172. Sygmunt — Zygmunt (Zygmunt I Stary). [przypis redakcyjny]
173. ten, co po was — następca tronu, Zygmunt II August. [przypis redakcyjny]
174. Niechaj (...) zwierzonego nie wzdawa opieku — niech nie oddaje powierzonej mu odpowiedzialności. [przypis redakcyjny]
175. Ks. 1, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 23) noszącej tytuł Ad Chloen meretricem fugientem se (Do hetery Chloe stroniącej od poety). [przypis redakcyjny]
176. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
177. Neto — Neta to dawne zdrobnienie od Agnieszka; u Horacego: Chloe. [przypis redakcyjny]
178. nie tykana — pozostająca dziewicą. [przypis redakcyjny]
179. obłąkany* (starop.) — zabłąkany. [przypis redakcyjny]
180. ustronny — odludny, niedostępny. [przypis redakcyjny]
181. postrachy płonne — nieuzasadniony strach. [przypis redakcyjny]
182. kiedy — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]
183. sie (...) przygodzić (starop.) — przydać się. [przypis redakcyjny]
184. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
185. nieprawie (starop.) — nie bardzo, niezupełnie. [przypis redakcyjny]
186. tuszyć (starop.) — spodziewać się, przeczuwać. [przypis redakcyjny]
187. snadź (starop.) — może, chyba. [przypis redakcyjny]
188. złe szczęście — zły los. [przypis redakcyjny]
189. winnica — tu: alegoria kobiety, ciała kobiecego. [przypis redakcyjny]
190. gody — tu: szczęście. [przypis redakcyjny]
191. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]
192. jeno (...) nie (starop.) — niemal. [przypis redakcyjny]
193. przechować — tu: strawić (tj. przechować w żołądku). [przypis redakcyjny]
194. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
195. nad zwyczaj tych czasów — inaczej niż zwykle (bywa) w tych czasach. [przypis redakcyjny]
196. Pan świętobliwy — król Zygmunt August. [przypis redakcyjny]
197. równia (starop.) — równego. [przypis redakcyjny]
198. jako — od czas gdy. [przypis redakcyjny]
199. pohaniec — poganin (zob. Ks. 1, Pieśń VII, w. 9). [przypis redakcyjny]
200. Starodub — warownia zdobyta w roku 1535 przez Jana Tarnowskiego podczas walk z Moskwą. [przypis redakcyjny]
201. lud (...) zwierzony — powierzoną sobie załogę. [przypis redakcyjny]
202. stus — cios, uderzenie. W strofie tej jest mowa prawdopodobnie o bitwie pod Orszą z roku 1514. [przypis redakcyjny]
203. Niepr — Dniepr. [przypis redakcyjny]
204. miecąc na ostrowy — miotając na wyspy. [przypis redakcyjny]
205. na ledzie (starop. N. lp) — na lodzie. [przypis redakcyjny]
206. granic (...) ujedzie (starop.) — wtargnie w nasze granice. [przypis redakcyjny]
207. Ks. 1, Pieśń XIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 9) noszącej tytuł Ad Thaliarchum (Do Taliarcha). [przypis redakcyjny]
208. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
209. z pułnocy — daw. ortografia; dziś: z północy. [przypis edytorski]
210. Nam nie lza, jedno (starop.) — jedyne, co możemy zrobić to. [przypis redakcyjny]
211. w godzinie — w jednej chwili. [przypis redakcyjny]
212. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]
213. Niechaj nie schodzi cało, / Coć sie do rąk dostało — bierz, co ci wpadło w ręce. [przypis redakcyjny]
214. ślubić — zaręczyć. [przypis redakcyjny]
215. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]
216. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
217. Nie za staraniem ani prze mą sprawę — bez mojego udziału; nie wskutek moich starań. [przypis redakcyjny]
218. po tobie znam taką postawę — doznaję od ciebie takiego zachowania się. [przypis redakcyjny]
219. poczytać — zaliczyć. [przypis redakcyjny]
220. licho — nieszczęście (licho to liczba nieparzysta; miała ona przynosić nieszczęście). [przypis redakcyjny]
221. dobre wodzi (starop.) — dobrze powodzi. [przypis redakcyjny]
222. trudno naleźć masz (starop.) — nie znajdziesz. [przypis redakcyjny]
223. gładkość (starop.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]
224. padnie — zachodzi. [przypis redakcyjny]
225. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]
226. czas (...) ostatniej potrzebie — godzina śmierci. [przypis redakcyjny]
227. Ks. 1, Pieśń XVI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 1, w. 5–48) noszącej tytuł Ad chorum virginum et puerorum (Do chóru dziewcząt i chłopców). [przypis redakcyjny]
228. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
229. dobrą sławą nie da naprzód nikomu — nie da się wyprzedzić nikomu, gdy chodzi o dobre imię. [przypis redakcyjny]
230. kto bądź, ten bądź — wszystko jedno, kto. [przypis redakcyjny]
231. poima (starop. forma 3 os. lp, cz. przysz.) — pojmie, zabierze (por. imać się czego). [przypis redakcyjny]
232. Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły — aluzja do miecza Damoklesa: Damokles, ulubieniec Dionizjosa, tyrana Syrakuz (405–367 r. p.n.e.), gdy zazdrościł władcy szczęśliwego losu został posadzony pod mieczem zawieszonym na końskim włosie, by mógł wczuć się w sytuację władcy w każdej chwili narażonego na nieszczęście. [przypis redakcyjny]
233. sen przyjmie — sprowadzi sen. [przypis redakcyjny]
234. miarkować (daw.) — ograniczać, powściągać. [przypis redakcyjny]
235. na wodzie zamki budują — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze (zob. też Ks. 1, Pieśń I). [przypis redakcyjny]
236. pchać sie — wypędzić się, wypchnąć się. [przypis redakcyjny]
237. budowny — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]
238. serdeczna rana — tu: niepokój, lęk. [przypis redakcyjny]
239. przecz mam zajźrzeć — dlaczego mam zazdrościć. [przypis redakcyjny]
240. Ks.1, Pieśń XVII — pieśń jest oparta na motywach listu Penelopy do Ulissesa z Heroid Owidiusza. Wprowadzająca strofa pierwsza jest oryginalna. [przypis redakcyjny]
241. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
242. Słońce (...) padło — słońce zaszło; zapadło za horyzont. [przypis redakcyjny]
243. mało (starop.) — trochę. [przypis redakcyjny]
244. lato (daw.) — rok. [przypis redakcyjny]
245. Fortuna (...) zajźrzała — los pozazdrościł. [przypis redakcyjny]
246. cudzołożnik — chodzi tu o Parysa, który porwał Helenę, co stało się przyczyną wojny trojańskiej; z tej wojny wracał przez 10 lat Ulisses, na którego czeka skarżąca się tutaj Penelopa. [przypis redakcyjny]
247. uszłabych była (starop.) — uniknęłabym. [przypis redakcyjny]
248. przed którą prawie — z powodu której całkiem. [przypis redakcyjny]
249. schną dziś moje kości — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty), utratę sił z nią związaną. [przypis redakcyjny]
250. zbyć (tu: 3 os. lp: zbędzie) — stracić. [przypis redakcyjny]
251. na rózdze — na gałęzi. [przypis redakcyjny]
252. po swe wszytkie czasy — przez całe swoje życie. [przypis redakcyjny]
253. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]
254. chronię sie ludzi — chronię się przed ludźmi; unikam ludzi. [przypis redakcyjny]
255. wżdy (starop.) — przynajmniej. [przypis redakcyjny]
256. gorzej sądzić — spodziewa się czegoś złego. [przypis redakcyjny]
257. troszczyć (starop.) — martwić, niepokoić, trapić; troszczą mię: trapią mnie. [przypis redakcyjny]
258. poruczać (starop.) — oddawać pod opiekę, polecać. [przypis redakcyjny]
259. łacno (starop.) — bez trudu, łatwo. [przypis redakcyjny]
260. podobno — być może. [przypis redakcyjny]
261. ostatnie (starop.) — ostatecznie. [przypis redakcyjny]
262. usilny — tu: silny, natarczywy. [przypis redakcyjny]
263. że wrychle stanie — żeby rychło (szybko) stanął. [przypis redakcyjny]
264. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
265. Czołem za cześć — zwrot oznaczający pożegnanie i podziękowanie (tutaj: za ucztę). [przypis redakcyjny]
266. przezdzięki (starop.) — wbrew mojej woli, gwałtem. [przypis redakcyjny]
267. przemierzły — wstrętny, budzący odrazę, obrzydliwy. [przypis redakcyjny]
268. być — by ci. [przypis redakcyjny]
269. miecesz — miotasz, potrząsasz. [przypis edytorski]
270. Wyciskałeś talerze, wyciskasz (...) stołki — rzucałeś talerzami, rzucasz stołkami. [przypis redakcyjny]
271. Zdrowie rad mam od ciebie — z przyjemnością przyjmuję twój toast za zdrowie. [przypis redakcyjny]
272. Dajęć przodek — przyznaję ci pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]
273. usiec (tu: 2 os. lp cz. przysz.: usieczesz) — pokonać. [przypis redakcyjny]
274. jesli — tu: czy. [przypis redakcyjny]
275. czestować — okazywać cześć. [przypis redakcyjny]
276. dobra wola (tu: daw. B. lp. dobrą wolą) — swoboda. [przypis redakcyjny]
277. po niewoli — wbrew swojej woli. [przypis redakcyjny]
278. skwarna — środek wymiotny podawany ptakom myśliwskim. [przypis redakcyjny]
279. Ja nie będę gonił — w domyśle: jak ptak myśliwski, któremu podano skwarnę. [przypis redakcyjny]
280. piwa (...) zronił — zwymiotował piwo. [przypis redakcyjny]
281. przedsię — przecież. [przypis redakcyjny]
282. niemyśliw — nie lubiący polowania. [przypis redakcyjny]
283. szperki niedopiekłe — niedopieczone kawałki wysmażonej słoniny (skwarki). [przypis redakcyjny]
284. głodzić (tu: 3 os. lm: głodzą) — tu: gryźć. [przypis redakcyjny]
285. co im krzywo — co im zawiniło. [przypis redakcyjny]
286. Rado by (...) z mozgu oszalało — na pewno zwariuje. [przypis redakcyjny]
287. bez wici — bez uprzedzenia. [przypis redakcyjny]
288. Porwoniście (...) śmierci — niech was śmierć porwie. [przypis redakcyjny]
289. Do tylam was rozwadzał — Tak długo rodzielałem was, bijących (wadzących) się. [przypis redakcyjny]
290. mnie tam na tym mało — mnie to nie obchodzi, mało mi na tym zależy. [przypis redakcyjny]
291. arkabuz — strzelba. [przypis redakcyjny]
292. go nalewaj — nalewaj piwa (czy też innego trunku). [przypis redakcyjny]
293. nieżaden (starop.; tu N. lp: nieżadnym) — niebrzydki. [przypis redakcyjny]
294. Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!; W czerwonej czapce chodził — tytuły pieśni popularnych w czasach Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]
295. dyszkant — głos chłopięcy. [przypis redakcyjny]
296. wagant (od łac. vago, vagare: błądzić) — głos pośredni między altem i tenorem, „błądzący” po pijacku; opis całego tego chóru jest wyraźnie groteskowy. [przypis redakcyjny]
297. ali (starop.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]
298. krom klątwy — bez przekleństwa. [przypis redakcyjny]
299. snadnie sie dopije — łatwo (skutecznie) się upije (a. zapije). [przypis redakcyjny]
300. Ks. 1, Pieśń XIX — pieśń zawiera motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 25, III 15, IV 13; epody 8 i 12). [przypis redakcyjny]
301. ale mało — choć przez chwilę. [przypis redakcyjny]
302. tobą szali, a ty sie nie czujesz — oszukuje cię, a ty nie dostrzegasz, jak jest z tobą naprawdę. [przypis redakcyjny]
303. Popatrz miedzy szoty prawdziwszej roboty — poszukaj między kupcami bardziej prawdomównego wyrobu, tj. lustra („szot” od „Szkot”; Szkoci byli znani w Polsce jako kupcy). [przypis redakcyjny]
304. płeć — daw. cera. [przypis redakcyjny]
305. nieprawie (starop.) — nie całkiem. [przypis redakcyjny]
306. uchyl gęby — otwórz usta („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]
307. snadnie — łatwo. [przypis redakcyjny]
308. lat (...) / Mamkać nie ukradnie — zwrot różnie tłumaczony: „nie ujmie ci lat to, że młodą osobę przedstawisz jako swoją mamkę” (L. Ślękowa); „niełatwo mamce mówić, że masz mniej lat” (T. Sinko). [przypis redakcyjny]
309. karby — zmarszczki. [przypis redakcyjny]
310. weneckie farby — luksusowe kosmetyki sprowadzane z Wenecji. [przypis redakcyjny]
311. mi się nie udała — nie spodobała mi się. [przypis redakcyjny]
312. młodym przyganiać — współzawodniczyć z młodymi. [przypis redakcyjny]
313. A to za krzywdę biorą twoje lata — będąc już w takim wieku, wyrządzasz sobie (ściślej: swojemu wiekowi) krzywdę. [przypis redakcyjny]
314. Nie przeciw sie — nie naśladuj, nie chciej dorównać. [przypis redakcyjny]
315. poprzestać świata — wyrzec się świata. [przypis redakcyjny]
316. cudniej* — bardziej stosownie (inny odcień znaczeniowy niż dzisiaj). [przypis redakcyjny]
317. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
318. przypij każdy swemu — w domyśle: sąsiadowi. [przypis redakcyjny]
319. Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa — niech nikt nie mówi o sobie, jakby był wielkim panem. [przypis redakcyjny]
320. powagi używa — pokazuje, jaki jest ważny. [przypis redakcyjny]
321. z rejestru — według ścisłych reguł zachowania się. [przypis redakcyjny]
322. statek (starop.) — powaga, stateczność. [przypis redakcyjny]
323. Przedsię do mnie — no, chodźcie do mnie (lub: pijcie do mnie). [przypis redakcyjny]
324. drudzy, co macie pogodę — inni, którzy macie okazję, sposobność. [przypis redakcyjny]
325. Każdy swojej — w domyśle: towarzyszce, kobiecie. [przypis redakcyjny]
326. Kto sie długo na dobrą myśl bierze — jeśli ktoś długo zbiera się do zabawy. [przypis redakcyjny]
327. o jutrze — jutro. [przypis redakcyjny]
328. niechaj próznej rady — zaniechaj niepotrzebnych myśli. [przypis redakcyjny]
329. odmyślił — przemyślał. [przypis redakcyjny]
330. Ks. 1, Pieśń XXI — skarga zakochanego pod drzwiami dziewczyny nawiązująca do popularnego w starożytności i renesansie gatunku paraklausithyron (utwory Horacego, Tibullusa, Owidiusza, Propercjusza, Katullusa). [przypis redakcyjny]
331. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
332. sam (starop.) — tutaj. [przypis redakcyjny]
333. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]
334. czartu porwano (starop.) — popularne przekleństwo: niech czart porwie. [przypis redakcyjny]
335. hardość — wyniosłość, zuchwałość. [przypis redakcyjny]
336. Gładkość wprawdzie (...) ale dzierżą obyczaje — sens fragmentu: uroda sprawia, że człowiek się zakochuje (staje się sługą miłości), ale miłość utrzymuje się dzięki zasadom. [przypis redakcyjny]
337. nieumowny — taki, z którym trudno się dogadać; nieubłagany. [przypis redakcyjny]
338. Amfijonowa lutnia — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował. [przypis redakcyjny]
339. chutnie (starop.) — chętnie, ochoczo; może też znaczyć: szybko. [przypis redakcyjny]
340. niezwyczajny — niezwykły lub nienawykły do czegoś; tu: o skałach nienawykłych do samodzielnego poruszania się. [przypis redakcyjny]
341. Orfeowych strón słuchały — Orfeusz: w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis redakcyjny]
342. pieśni (...) / Zjęły bogi — pieśni przejęły, wpłynęły na bogów. [przypis redakcyjny]
343. Czarci panią zaś porwali — przykład chrystianizacji opowieści mitologicznych. [przypis redakcyjny]
344. Czekać (...) było — trzeba było czekać. [przypis redakcyjny]
345. bić w stróny — uderzać w struny (lutni). [przypis redakcyjny]
346. więniec (...) / Niechaj wisi — zwyczaj wieszania wieńca na drzwiach ukochanej po bezskutecznym nocnym czuwaniu nie był raczej znany polskiej obyczajowości i został tu przejęty ze staroż. paraklausithyronów. [przypis redakcyjny]
347. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
348. prózno (...) masz — nie powinieneś. [przypis redakcyjny]
349. wetować (starop. czas. łączy się z D.: czego?) — odzyskać (z B.: co?). [przypis redakcyjny]
350. łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]
351. szkoda głowy psować (starop.) — szkoda zawracać sobie tym głowę. [przypis redakcyjny]
352. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]
353. dowcip (starop.) — tu: być może chodzi o sprytne ukrywanie uczuć (dowcip jako fortel, zdolność kombinowania, pomysłowość). [przypis redakcyjny]
354. Ks. 1, Pieśń XXIII — kolejna pieśń o oczekiwaniu u drzwi ukochanej (zob. Ks.1, Pieśń XXI) oparta na motywach z poezji Katulla i elegików rzymskich. [przypis redakcyjny]
355. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
356. mieć po woli (starop.) — mieć w swojej mocy. [przypis redakcyjny]
357. za raz (starop.) — za jednym razem. [przypis redakcyjny]
358. bezpiecznie (...) głupstwo zadać — bez obawy, że się pomyli, zarzucić głupotę. [przypis redakcyjny]
359. bacząc (forma starop.) — chociaż zauważyłem. [przypis redakcyjny]
360. stateczność (a. statek*) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]
361. niebaczny (starop.) — niewdzięczny. [przypis redakcyjny]
362. świadomy (starop.) — będący świadkiem. [przypis redakcyjny]
363. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
364. Dosyć na dniu ma statek (...) ostatek — sens fragmentu: wystarczy już powagi w tym dniu, ostatek czasu poświęćmy zabawie. [przypis redakcyjny]
365. tu przymówki prazen (starop.) — tu (czyli na ziemi) wolny od napiętnowania. [przypis redakcyjny]
366. błędy (starop.) — głupstwa, sprawy niewarte zachodu. [przypis redakcyjny]
367. chłop — tu: mężczyzna, człowiek. [przypis redakcyjny]
368. rozciskać — rozrzucić (por. ciskać: rzucać). [przypis redakcyjny]
369. płony (starop.) — płonny, zbyteczny, daremny. [przypis redakcyjny]
370. szatanowi zlecone (przen.) — przeklęte. [przypis redakcyjny]
371. uprzątnąwszy głowę — wyprowadziwszy się z głowy. [przypis redakcyjny]
372. skrzynię Fokarowę — skrzynię Fokarów; chodzi o bankierską rodzinę Fuggerów. [przypis redakcyjny]
373. Ks. 1, Pieśń XXV — skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład). [przypis redakcyjny]
374. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
375. użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]
376. niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]
377. dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]
378. jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]
379. dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]
380. Abych (...) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]
381. nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]
382. wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]
383. młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]
384. głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]
385. na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]
386. na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]
387. noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]
388. podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]
389. gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]
390. uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]
391. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]
392. doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]
393. Gdzieś to (...) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]
394. zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]
395. uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]
396. niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]
397. Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]
398. obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]
399. tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]
400. oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]
401. odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]
402. mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]