Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić...)1
Jeslim kiedy nad dziećmi piórko2 miał zabawić3,
A kwoli temu wieku4 lekkie5 rymy6 stawić7,
Bodajżebych8 był raczej kolebkę kołysał
I z drugiemi nieważne mamkom pieśni9 pisał,
Któremi by dziecinki noworodne10 spiły11
I swoich wychowańców12 lamenty toliły13.
Takie fraszki14 mnie zbierać15 pożyteczniej było,
Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło16,
Płakać nad głuchym grobem17 mej wdzięcznej dziewczyny
I skarżyć sie na srogość18 ciężkiej19 Prozerpiny20.
Alem użyć w obojgu jednakiej wolności21
Nie mógł — owom ominął22, jako w dordzałości23
Dowcipu24 coś ranego25, na to mię przygoda26
Gwałtem wbiła27 i moja nienagrodna szkoda28.
Ani mi teraz łacno29 dowiadać sie o tym30,
Jaka mię z płaczu31 mego czeka cześć na potym32.
Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę,
A cudzej33 śmierci płacząc, sam swe kości suszę34.
Prózno to35; jakie szczeście36 ludzi naszladuje37,
Tak w nas albo dobrą myśl38, albo złą sprawuje.
O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni39
Sroga, nieubłagana, nieużyta40 ksieni41!
Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie
Nie umiawszy, musiała w ranym umrzeć lecie42?
I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej,
Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej43.
A bodaj ani była świata oglądała,
Co bowiem więcej, jedno ród44 a śmierć poznała.
A miasto45 pociech, które winna z czasem46 była
Rodzicom swym, w ciężkim je47 smutku zostawiła.
Przypisy:
1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
2. piórko — pióro (potoczny wariant tego wyrazu, a nie zdrobnienie). [przypis redakcyjny]
3. zabawić (daw.) — zatrudnić (się), strawić na czymś czas. [przypis redakcyjny]
4. kwoli temu (starop.) — z powodu tego, dla tego; temu wieku: chodzi tu o dzieci. [przypis redakcyjny]
5. lekki* (starop.) — mało ważny, posiadający małą wartość. [przypis redakcyjny]
6. rymy* (starop.) — wiersze. [przypis redakcyjny]
7. stawić — składać, układać. [przypis redakcyjny]
8. bodajżebych (starop.) — pochodzi od: Bóg daj, żebym, czyli: daj Boże, żebym. [przypis redakcyjny]
9. nieważne pieśni* — kołysanki; mamka: niańka, która karmi niemowlę. [przypis redakcyjny]
10. dziecinka — zdrobnienie od dziecina (dziecko); noworodne: nowonarodzone (por. współcz. wyraz: noworodek). [przypis redakcyjny]
11. spiły* (starop.) — usypiały. [przypis redakcyjny]
12. wychowańców — wychowanków. [przypis redakcyjny]
13. toliły (starop.) — tuliły, koiły, uspokajały; lamenty: płacze. [przypis redakcyjny]
14. fraszka (starop.) — błahostka, drobnostka, drobiazg (zob. w w. 2 „lekkie rymy”, w w. 4 „nieważne pieśni”) [przypis redakcyjny]
15. zbierać — gromadzić (tu chodzi o gromadzenie tekstów, fraszek). [przypis redakcyjny]
16. wprawić w coś — doprowadzić do czegoś, nauczyć czegoś. [przypis redakcyjny]
17. głuchy grób — który nie słyszy i nie słucha płaczu. [przypis redakcyjny]
18. srogi (starop.) — przykry, ciężki, okrutny (stąd srogość: okrucieństwo). [przypis redakcyjny]
19. ciężki* (starop.) — tu w znaczeniu: srogi. [przypis redakcyjny]
20. Prozerpina — władczyni śmierci w mit. rzym. (odpowiadająca Persefonie w mit. gr.), żona Plutona (Hadesa), boga podziemia, była często w poezji antycznej i renesansowej uosobieniem śmierci. [przypis redakcyjny]
21. użyć w obojgu jednakiej wolności — mieć w obu rzeczach jednakowo wolny wybór; w obojgu: tj. i w pisaniu kołysanek (zob. w. 4) i w pisaniu płaczów (zob. w. 9). [przypis redakcyjny]
22. owom ominął — owo (jedno) ominąłem. [przypis redakcyjny]
23. dordzałość (starop.) — dojrzałość. [przypis redakcyjny]
24. dowcip* (starop.) — rozum, inteligencja, talent, błyskotliwość. [przypis redakcyjny]
25. rany* (starop.) — wczesny, przedwczesny, niedojrzały (por. rano, wcześnie rano); coś ranego w dordzałości: coś przedwczesnego („niewczesnego”) w czasie dojrzałości. [przypis redakcyjny]
26. przygoda* (starop.) — złe zdarzenie, nieszczęście, nieszczęśliwy wypadek. [przypis redakcyjny]
27. gwałtem wbiła — powaliła, ugodziła, gwałtownie doprowadziła do czegoś. [przypis redakcyjny]
28. nienagrodny (starop.) — taki, który nie może być nagrodzony, wynagrodzony, naprawiony. [przypis redakcyjny]
29. łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]
30. dowiadać sie o tym (starop.) — dowiadywać się o to, zastanawiać się nad tym. [przypis redakcyjny]
31. płacz — tu: w znaczeniu planctus (łac. żal, opłakiwanie), chodzi tu bowiem o same Treny jako utwór literacki. [przypis redakcyjny]
32. cześć na potym (starop.) — późniejsze uznanie, sława u potomnych. [przypis redakcyjny]
33. cudzy* (starop.) — nie swój (odcień znaczeniowy nieco inny od współczesnego). [przypis redakcyjny]
34. suszyć kości (starop.) — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty). [przypis redakcyjny]
35. prózno (starop.) — na próżno (tzn. daremne są przestrogi, które zalecają zachowanie równowagi ducha w żałobie). [przypis redakcyjny]
36. szczeście* (starop.) — los, fortuna. [przypis redakcyjny]
37. naszladować* (starop.) — iść za kimś, iść śladem, tropić. [przypis redakcyjny]
38. dobra myśl* (starop.) — pogoda ducha, pogoda umysłu, dobre usposobienie, dobry nastrój. [przypis redakcyjny]
39. znikome cienie — cienie znikające, nieuchwytne; dusze zmarłych snujące się w podziemiach opisywanych w opowieściach mitologicznych. [przypis redakcyjny]
40. nieużyty (starop.) — nie dający się uprosić, nieubłagany. [przypis redakcyjny]
41. ksieni (starop.) — księżna, przełożona (Prozerpina). [przypis redakcyjny]
42. w ranym lecie (starop.) — we wczesnym wieku; rany: zob. w. 13; lato*: rok. [przypis redakcyjny]
43. poszła widzieć krajów — poszła, aby widzieć (aby zobaczyć, popatrzeć na) kraje; kraje nocy wiecznej: kraina śmierci, która jest krainą ciemności (jak noc). [przypis redakcyjny]
44. jedno ród* — tylko narodziny. [przypis redakcyjny]
45. miasto* (starop.) — zamiast. [przypis redakcyjny]
46. z czasem — po pewnym czasie, w późniejszym wieku. [przypis redakcyjny]
47. je — ich (rodziców). [przypis redakcyjny]