Tren VI. (Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska...)¹

Ucieszna moja śpiewaczko, Safo² słowieńska³,

Na którą nie tylko moja cząstka⁴ ziemieńska⁵,

Ale i lutnia⁶ dziedzicznym prawem spaść miała;

Tęś nadzieję już po sobie okazowała,

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając

Ustek⁷ nigdy, ale cały dzień prześpiewając⁸,

Jako więc lichy⁹ słowiczek w krzaku zielonym

Całą noc prześpiewa gardłkiem¹⁰ swym ucieszonym¹¹.

Prędkoś mi nazbyt umilkła, nagle cię sroga

Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna¹² szczebiotko¹³ droga.

Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami

I tę trochę teraz płacę sowicie¹⁴ łzami.

A tyś ani umierając śpiewać przestała¹⁵,

Lecz matkę ucałowawszy, takeś żegnała:

«Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę

Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę;

Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać,

Domu rodziców swych miłych wiecznie¹⁶ zaniechać¹⁷».

To, i czego żal ojcowski nie da serdeczny

Przypominać więcej, był jej głos ostateczny¹⁸.

A matce, słysząc¹⁹ żegnanie tak żałościwe,

Dobre²⁰ serce, że od żalu zostało żywe.

Przypisy:

1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

2. Safo (a. Safona) (VII–VI w. p.n.e) — najsłynniejsza starożytna poetka gr. mieszkająca na wyspie Lesbos. [przypis redakcyjny]

3. słowieńska (forma starop.) — słowiańska. [przypis redakcyjny]

4. cząstka — tu: część, która się komuś należy w wyniku dziedziczenia. [przypis redakcyjny]

5. ziemieński (forma starop.) — ziemiański, szlachecki; cząstka ziemieńska: dziedziczna część posiadłości szlacheckiej, ziemskiej. [przypis redakcyjny]

6. lutnia — instrument muzyczny strunowy w kształcie gruszki o dnie wypukłym, popularny zwłaszcza w XV-XVII w.; tu: symbol sztuki poetyckiej. [przypis redakcyjny]

7. ustka — zdr. od: usta, rzadko spotykane, dziś: usteczka. [przypis redakcyjny]

8. prześpiewając — przyśpiewując. [przypis redakcyjny]

9. lichy* (starop.) — mały. [przypis redakcyjny]

10. gardłko — zdr. od: gardło; dziś: gardełko. [przypis redakcyjny]

11. ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę. [przypis redakcyjny]

12. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

13. szczebiotka — warto zauważyć, że wyraz szczebiotać w odniesieniu do ludzi miał zwykle nacechowanie negatywne, a pozytywne w odniesieniu do śpiewu ptaków i mowy dziecinnej. [przypis redakcyjny]

14. sowicie — obficie, bogato, dużo. [przypis redakcyjny]

15. ani umierając śpiewać przestała — składnia z „ani” i orzeczeniem niezaprzeczonym (podobna jak w jęz. ang.) była dosyć popularna w XVI w.; dziś w jęz. pol. zasada podwójnego przeczenia. [przypis redakcyjny]

16. wiecznie — na wieki. [przypis redakcyjny]

17. zaniechać* (starop.) — opuścić; Już ja tobie, moja matko (...) zaniechać: fragment ten wiernie odpowiada charakterowi ówczesnych polskich pieśni weselnych (pożegnanie domu rodzinnego przez pannę młodą). W folklorze polskim pieśń pożegnalna panny młodej była leksykalnie bliska (są tu liczne analogie) pieśniom żałobnym. Istnieje teoria, że mamy tutaj do czynienia z aluzją do pożegnania Antygony z mieszkańcami Teb w tragedii Sofoklesa. [przypis redakcyjny]

18. ostateczny* — tu: ostatni. [przypis redakcyjny]

19. słysząc (starop. forma imiesł.) — słyszącej. [przypis redakcyjny]

20. dobre* — tu: zdrowe. [przypis redakcyjny]