Tren XVI. (Nieszczęściu kwoli a swojej żałości...)1
Nieszcześciu kwoli2 a swojej żałości,
Która mię prawie przejmuje do kości,
Lutnią3 i wdzięczny rym porzucić muszę,
Żywem6, czy mię sen obłudny7 frasuje?
Który kościanym oknem8 wylatuje,
A ludzkie myśli tym i owym bawi,
Co błąd na jawi9.
O błędzie ludzki10, o szalone dumy11,
Jako to łacno12 pisać sie z rozumy13,
Kiedy po wolej świat mamy14, a głowa
Człowieku zdrowa15.
W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy16,
W rozkoszy17 żałość lekce szacujemy18,
A póki wełny skąpej prządce19 zstaje20,
Śmierć nam za jaje21.
Lecz kiedy nędza albo żal przypadnie22,
Ali23 żyć nie tak jako mówić snadnie24,
A śmierć dopiero w ten czas nam należy25,
Gdy już k nam bieży26.
Przecz27 z płaczem idziesz, Arpinie28 wymowny29,
Z miłej ojczyzny? Wszak nie Rzym budowny30,
Ale świat wszystek Miastem31 jest mądremu
Czemu tak barzo34 córki swej żałujesz?
Wszak sie ty tylko sromoty35 wiarujesz36;
Insze wszelakie u ciebie przygody
Ledwe nie gody37.
Śmierć, mówisz, straszna tylko niezbożnemu38;
Przeczże39 sie tobie umrzeć cnotliwemu
Nie chciało, kiedyś prze dotkliwą40 mowę
Miał podać głowę41?
Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie42;
Łacniej rzec43, widzę, niż czynić i tobie44,
Pióro anielskie; duszę toż45 w przygodzie,
Co i mnie bodzie46.
Człowiek nie kamień, a jako sie stawi
Fortuna, takich myśli nas nabawi.
Przeklęte szczeście47! Czy snać48 gorzej duszy,
Kto rany ruszy?
Czasie, pożądnej49 ojcze niepamięci,
W co ani rozum, ani trafią50 święci,
Zgój smutne serce, a ten żal surowy
Wybij mi z głowy.
Przypisy:
1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
2. kwoli (starop.) — ze względu na, z powodu. [przypis redakcyjny]
3. lutnią — lutnię. [przypis redakcyjny]
4. ledwe — ledwie, niemal. [przypis redakcyjny]
5. porzucić (...) duszę — umrzeć. [przypis redakcyjny]
6. żywem — czy jestem przytomny? [przypis redakcyjny]
7. sen obłudny — sen zwodniczy, fałszywy. [przypis redakcyjny]
8. kościanym oknem — w mit. gr. i rz. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. [przypis redakcyjny]
9. A ludzkie myśli (...) na jawi — zajmuje myśli ludzkie tym, co na jawie, czyli w rzeczywistości okazuje się nieprawdziwe, złudne. [przypis redakcyjny]
10. błąd ludzki — fałszywa, nieprawdziwa myśl ludzka, głupota ludzka. [przypis redakcyjny]
11. szalone dumy — głupie, szalone myśli. [przypis redakcyjny]
12. łacno — łatwo. [przypis redakcyjny]
13. pisać sie z rozumy — popisywać się rozumem. [przypis redakcyjny]
14. Kiedy po wolej świat mamy — kiedy świat jest przychylny naszej woli, naszym życzeniom. [przypis redakcyjny]
15. głowa (...) zdrowa* — głowa wolna od kłopotów, zmartwień. [przypis redakcyjny]
16. chwalemy — chwalimy. [przypis redakcyjny]
17. rozkosz — przyjemności życia. [przypis redakcyjny]
18. lekce szacować — lekceważyć. [przypis redakcyjny]
19. skąpa prządka — parka, jedna z trzech mitologicznych bogiń przeznaczenia (Atropos, Kloto, Lachesis), przędących nić ludzkiego życia i arbitralnie decydujących o ludzkim życiu i śmierci. [przypis redakcyjny]
20. zstaje — wystarcza. [przypis redakcyjny]
21. za jaje — za nic, czyli za rzecz wartości jaja (w XVI w. jaja były wyjątkowo tanie). [przypis redakcyjny]
22. przypadnie — stanie się, zdarzy się. [przypis redakcyjny]
23. ali — ale oto, ale tymczasem, ale wtedy. [przypis redakcyjny]
24. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]
25. śmierć nam należy — śmierć nas dotyczy (liczymy się z nią i nie gardzimy nią; por. współczesne wyrażenie: coś się należy komuś). [przypis redakcyjny]
26. bieżeć (tu forma 3 os. lp: bieży) — podążać, iść. [przypis redakcyjny]
27. przecz (starop.) — dlaczego, czemu. [przypis redakcyjny]
28. Arpin — pochodzący z Arpinum w Lacjum rzymski pisarz, mówca i filozof, zwolennik filozofii stoickiej Marcus Tullius Cicero (106–43 r. p.n.e.). [przypis redakcyjny]
29. wymowny* — od wyrazu: wymowa oznaczającego retorykę, oratorstwo; Cicero znany był jako znakomity mówca. [przypis redakcyjny]
30. budowny — okazale, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]
31. Miasto — chodzi o Rzym (łac. Urbs). [przypis redakcyjny]
32. widzenie — zdanie, sąd, opinia, sposób widzenia różnych spraw. [przypis redakcyjny]
33. Wszak nie Rzym (...) twemu — Cicero głosił, że dla mędrca cały świat jest domem, więc wygnanie nie jest wielkim nieszczęściem; gdy jego wygnano z Rzymu, bardzo rozpaczał. [przypis redakcyjny]
34. barzo — bardzo. [przypis redakcyjny]
35. sromota (starop.) — hańba. [przypis redakcyjny]
36. wiarować się (starop.) — strzec się, unikać. [przypis redakcyjny]
37. gody* — radość, wesele; w. 25-28: Cicero głosił, że mędrzec powinien ze spokojem przyjmować wszystkie nieszczęścia, unikając jedynie hańby. Gdy jednak umarła jego córka Tulia, przeżył to głęboko. [przypis redakcyjny]
38. niezbożny — niecnotliwy (por. współczesny wyraz bezbożny). [przypis redakcyjny]
39. przeczże — czemu więc. [przypis redakcyjny]
40. dotkliwy — ostry. [przypis redakcyjny]
41. podać głowę* — dać głowę, stracić życie. [przypis redakcyjny]
42. wywiódłeś — wywiodłeś, udowodniłeś. [przypis redakcyjny]
43. łacniej rzec — łatwiej mówić. [przypis redakcyjny]
44. w. 29-32 — Cicero wygłosił cykl ostrych przemówień przeciwko wpływowemu politykowi, Markowi Antoniuszowi. Został zamordowany z polecenia Antoniusza, choć za wszelką cenę starał się uniknąć śmierci. [przypis redakcyjny]
45. toż — to samo. [przypis redakcyjny]
46. bodzie — dręczy. [przypis redakcyjny]
47. szczeście* — szczęście, dola, los, fortuna. [przypis redakcyjny]
48. snać (starop.) — przecież, może, podobno. [przypis redakcyjny]
49. pożądnej — pożądanej, upragnionej. [przypis redakcyjny]
50. W co (...) trafią — trafić w coś*: potrafić coś. [przypis redakcyjny]