Treny

Treny — nota edytorska

Tekst Trenów został tu podany według drugiego wydania, ostatniego opublikowanego za życia poety, które ukazało się w roku 1583 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie. Tekst przygotowałem zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt — typ B (edycje popularnonaukowe), Wrocław 1955. Zdecydowałem się jednak zachować pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych.

Edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć uwzględniono zarówno rozstrzygnięcia zawarte w edycji opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową, Lucynę Woronczakową oraz Jerzego Axera i Marię Cytowską, jak i wydaniu przygotowanym przez Janusza Pelca dla serii Biblioteki Narodowej.

Przy tworzeniu komentarza obok wyżej wspomnianych wydań bardzo pomocna była wcześniejsza edycja Trenów w serii Biblioteki Narodowej w opracowaniu Tadeusza Sinki, a także podstawowe słowniki, w tym Słownik polszczyzny XVI wieku oraz — w zakresie wyjaśnień historyczno-mitologicznych — współczesne wydania klasycznego Dictionary of Phrase and Fable Ebenezera Cobhama Brewera.

Gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w

Trenach

prof. dr hab. Piotr Wilczek

Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych ”Artes Liberales”

[Motto i dedykacja]¹

Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse

Juppiter auctiferas lustravit lumine terras².

ORSZULI KOCHANOWSKIEJ,

WDZIĘCZNEJ³, UCIESZONEJ⁴, NIEPOSPOLITEJ⁵ DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH⁶ I DZIELNOŚCI⁷ PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE⁸, W NIEDOSZŁYM⁹ WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM¹⁰ RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA¹¹, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY¹² OCIEC¹³, SWOJEJ NAMILSZEJ¹⁴ DZIEWCE¹⁵ ZŁZAMI¹⁶ NAPISAŁ.

NIE MASZ CIĘ¹⁷, ORSZULO MOJA.

Tren I. (Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe...)¹⁸

Wszytki¹⁹ płacze, wszytki łzy Heraklitowe²⁰

I lamenty, i skargi Symonidowe²¹,

Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania

I żale, i frasunki²², i rąk łamania,

Wszytki a wszytki zaraz²³ w dom sie mój noście²⁴,

A mnie płakać mej wdzięcznej²⁵ dziewki²⁶ pomoście²⁷,

Z którą mię niepobożna²⁸ śmierć rozdzieliła

I wszytkich moich pociech²⁹ nagle zbawiła³⁰.

Tak więc smok³¹, upatrzywszy gniazdo kryjome³²,

Słowiczki liche zbiera³³, a swe łakome

Gardło pasie³⁴; tym czasem matka szczebiece³⁵

Uboga³⁶, a na zbójcę co raz sie miece³⁷.

Prózno³⁸, bo i na samę okrutnik zmierza³⁹,

A ta nieboga⁴⁰ ledwe⁴¹ umyka pierza⁴².

«Prózno płakać» — podobno drudzy rzeczecie.

Cóż, prze Bóg żywy⁴³, nie jest prózno na świecie?

Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,

A ono⁴⁴ wszędy⁴⁵ ciśnie: błąd wiek człowieczy⁴⁶.

Nie wiem, co lżej⁴⁷: czy w smutku jawnie żałować⁴⁸,

Czyli sie z przyrodzeniem⁴⁹ gwałtem⁵⁰ mocować⁵¹.

Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić...)⁵²

Jeslim kiedy nad dziećmi piórko⁵³ miał zabawić⁵⁴,

A kwoli temu wieku⁵⁵ lekkie⁵⁶ rymy⁵⁷ stawić⁵⁸,

Bodajżebych⁵⁹ był raczej kolebkę kołysał

I z drugiemi nieważne mamkom pieśni⁶⁰ pisał,

Któremi by dziecinki noworodne⁶¹ spiły⁶²

I swoich wychowańców⁶³ lamenty toliły⁶⁴.

Takie fraszki⁶⁵ mnie zbierać⁶⁶ pożyteczniej było,

Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło⁶⁷,

Płakać nad głuchym grobem⁶⁸ mej wdzięcznej dziewczyny

I skarżyć sie na srogość⁶⁹ ciężkiej⁷⁰ Prozerpiny⁷¹.

Alem użyć w obojgu jednakiej wolności⁷²

Nie mógł — owom ominął⁷³, jako w dordzałości⁷⁴

Dowcipu⁷⁵ coś ranego⁷⁶, na to mię przygoda⁷⁷

Gwałtem wbiła⁷⁸ i moja nienagrodna szkoda⁷⁹.

Ani mi teraz łacno⁸⁰ dowiadać sie o tym⁸¹,

Jaka mię z płaczu⁸² mego czeka cześć na potym⁸³.

Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę,

A cudzej⁸⁴ śmierci płacząc, sam swe kości suszę⁸⁵.

Prózno to⁸⁶; jakie szczeście⁸⁷ ludzi naszladuje⁸⁸,

Tak w nas albo dobrą myśl⁸⁹, albo złą sprawuje.

O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni⁹⁰

Sroga, nieubłagana, nieużyta⁹¹ ksieni⁹²!

Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie

Nie umiawszy, musiała w ranym umrzeć lecie⁹³?

I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej,

Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej⁹⁴.

A bodaj ani była świata oglądała,

Co bowiem więcej, jedno ród⁹⁵ a śmierć poznała.

A miasto⁹⁶ pociech, które winna z czasem⁹⁷ była

Rodzicom swym, w ciężkim je⁹⁸ smutku zostawiła.

Tren III. (Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona...)⁹⁹

Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona¹⁰⁰.

Zdałać sie ojca twego barziej¹⁰¹ uszczuplona¹⁰²

Ojczyzna¹⁰³, niżlibyś ty przestać na niej¹⁰⁴ miała¹⁰⁵;

To prawda, żeby była nigdy nie zrownała¹⁰⁶

Z ranym¹⁰⁷ rozumem twoim, z pięknemi przymioty¹⁰⁸,

Z ktorych sie już znaczyły twoje przyszłe cnoty¹⁰⁹

O słowa, o zabawo¹¹⁰, o wdzięczne¹¹¹ ukłony,

Jakożem ja dziś po was wielce¹¹² zasmęcony¹¹³.

A ty, pociecho¹¹⁴ moja, już mi sie nie wrócisz

Na wieki¹¹⁵ ani mojej tesknice¹¹⁶ okrócisz¹¹⁷.

Nie lza, nie lza, jedno¹¹⁸ sie za tobą gotować¹¹⁹,

A stopeczkami twemi ciebie naszladować¹²⁰.

Tam¹²¹ cię ujźrzę¹²², da Pan Bóg¹²³, a ty więc z drogiemi

Rzuć sie ojcu do szyje¹²⁴ ręczynkami¹²⁵ swemi.

Tren IV. (Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje...)¹²⁶

Zgwałciłaś¹²⁷, niepobożna¹²⁸ śmierci, oczy moje,

Żem widział umierając¹²⁹ miłe dziecię swoje.

Widziałem, kiedyś trzęsła owoc niedordzały¹³⁰,

A rodzicom nieszczesnym serca sie krajały¹³¹.

Nigdyć by ona była bez wielkiej żałości

Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości¹³²

I serdecznego bolu, w którymkolwiek lecie¹³³

Mnie by smutnego była odbiegła¹³⁴ na świecie;

Alem ja już z jej śmierci nigdy żałościwszy,

Nigdy smutniejszy nie mógł być ani teskliwszy¹³⁵.

A ona (by był Bóg chciał) dłuższym wiekiem swoim

Siła¹³⁶ pociech przymnożyć¹³⁷ mogła oczom moim.

A przynamniej¹³⁸ tym czasem mogłem był odprawić

Wiek swój¹³⁹ i Persefonie¹⁴⁰ ostatniej¹⁴¹ sie stawić¹⁴²,

Nie uczuwszy na sercu tak wielkiej żałości,

Której równia¹⁴³ nie widzę w tej tu śmiertelności¹⁴⁴.

Nie dziwuję Nijobie¹⁴⁵, że na martwe ciała

Swoich namilszych dziatek¹⁴⁶ patrząc, skamięniała¹⁴⁷.

Tren V. (Jako oliwka mała pod wysokim sadem...)¹⁴⁸

Jako oliwka mała pod wysokim sadem¹⁴⁹

Idzie¹⁵⁰ z ziemie¹⁵¹ ku górze macierzyńskim szladem¹⁵²,

Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,

Sama tylko dopiro¹⁵³ szczupłym prątkiem¹⁵⁴ wschodząc;

Tę, jesli ostre ciernie¹⁵⁵ lub rodne¹⁵⁶ pokrzywy

Uprzątając, sadownik¹⁵⁷ podciął ukwapliwy¹⁵⁸,

Mdleje¹⁵⁹ zaraz, a zbywszy¹⁶⁰ siły przyrodzonej¹⁶¹,

Upada przed nogami matki ulubionej.

Takci sie mej namilszej Orszuli dostało:

Przed oczyma rodziców swoich rostąc¹⁶², mało

Od ziemie sie co¹⁶³ wznióswszy, duchem zaraźliwym¹⁶⁴

Srogiej śmierci otchniona¹⁶⁵, rodzicom troskliwym¹⁶⁶

U nóg martwa upadła. O zła Persefono¹⁶⁷,

Mogłażeś tak wielu łzam¹⁶⁸ dać upłynąć płono¹⁶⁹?

Tren VI. (Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska...)¹⁷⁰

Ucieszna moja śpiewaczko, Safo¹⁷¹ słowieńska¹⁷²,

Na którą nie tylko moja cząstka¹⁷³ ziemieńska¹⁷⁴,

Ale i lutnia¹⁷⁵ dziedzicznym prawem spaść miała;

Tęś nadzieję już po sobie okazowała,

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając

Ustek¹⁷⁶ nigdy, ale cały dzień prześpiewając¹⁷⁷,

Jako więc lichy¹⁷⁸ słowiczek w krzaku zielonym

Całą noc prześpiewa gardłkiem¹⁷⁹ swym ucieszonym¹⁸⁰.

Prędkoś mi nazbyt umilkła, nagle cię sroga

Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna¹⁸¹ szczebiotko¹⁸² droga.

Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami

I tę trochę teraz płacę sowicie¹⁸³ łzami.

A tyś ani umierając śpiewać przestała¹⁸⁴,

Lecz matkę ucałowawszy, takeś żegnała:

«Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę

Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę;

Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać,

Domu rodziców swych miłych wiecznie¹⁸⁵ zaniechać¹⁸⁶».

To, i czego żal ojcowski nie da serdeczny

Przypominać więcej, był jej głos ostateczny¹⁸⁷.

A matce, słysząc¹⁸⁸ żegnanie tak żałościwe,

Dobre¹⁸⁹ serce, że od żalu zostało żywe.

Tren VII. (Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory...)¹⁹⁰

Nieszczesne ochędóstwo¹⁹¹, żałosne¹⁹² ubiory

Mojej namilszej cory¹⁹³,

Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?

Żalu mi przydajecie¹⁹⁴.

Już ona członeczków swych wami nie odzieje,

Nie masz, nie masz nadzieje¹⁹⁵.

Ujął¹⁹⁶ ją sen żelazny, twardy, nieprzespany¹⁹⁷.

Już letniczek¹⁹⁸ pisany¹⁹⁹

I uploteczki²⁰⁰ wniwecz²⁰¹, i paski złocone -

Matczyne dary płone²⁰².

Nie do takiej łóżnice²⁰³, moja dziewko droga,

Miała cię mać uboga²⁰⁴

Doprowadzić, nie takąć dać obiecowała

Wyprawę²⁰⁵, jakąć dała.

Giezłeczkoć²⁰⁶ tylko dała a lichą tkaneczkę²⁰⁷,

Ociec ziemie²⁰⁸ bryłeczkę

W główki²⁰⁹ włożył. Niestetyż, i posag i ona

W jednej skrzynce²¹⁰ zamkniona²¹¹.

Tren VIII. (Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim...)²¹²

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

Moja droga Orszulo, tym zniknienim²¹³ swoim.

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:

Jedną maluczką duszą²¹⁴ tak wiele ubyło.

Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała,

Wszytkiś w domu kąciki²¹⁵ zawżdy pobiegała²¹⁶.

Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować²¹⁷

Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować²¹⁸,

To tego, to owego wdzięcznie²¹⁹ obłapiając²²⁰

I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.

Teraz wszytko umilkło, szczere²²¹ pustki w domu,

Nie masz zabawki²²², nie masz rośmiać sie nikomu.

Z każdego kąta²²³ żałość człowieka ujmuje²²⁴,

A serce swej pociechy²²⁵ darmo²²⁶ upatruje²²⁷.

Tren IX. (Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze...)²²⁸

Kupić by cię²²⁹, mądrości, za drogie pieniądze,

Która (jesli prawdziwie mienią²³⁰) wszytki żądze,

Wszytki ludzkie frasunki²³¹ umiesz wykorzenić²³²,

A człowieka tylko nie²³³ w anioła odmienić²³⁴,

Który nie wie, co boleść, frasunku nie czuje,

Złym przygodam²³⁵ nie podległ, strachom nie hołduje²³⁶.

Ty wszytki rzeczy ludzkie masz za²³⁷ fraszkę sobie,

Jednaką myśl²³⁸ tak w szcześciu, jako i w żałobie²³⁹

Zawżdy²⁴⁰ niesiesz; ty śmierci namniej²⁴¹ sie nie boisz,

Bezpieczną²⁴², nieodmienną, niepożytą²⁴³ stoisz.

Ty bogactwa nie złotem, nie skarby wielkiemi,

Ale dosytem²⁴⁴ mierzysz²⁴⁵ i przyrodzonemi²⁴⁶

Potrzebami; ty okiem swym nieuchronionym²⁴⁷

Nędznika²⁴⁸ upatrujesz²⁴⁹ pod dachem złoconym,

A uboższym nie zajźrzysz²⁵⁰ szcześliwego mienia²⁵¹,

Kto by jedno²⁵² chciał słuchać twego upomnienia.

Nieszcześliwy ja człowiek, którym lata swoje

Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi²⁵³ twoje.

Terazem nagle z stopniów ostatnich²⁵⁴ zrzucony

I miedzy insze²⁵⁵, jeden z wiela²⁵⁶, policzony.

Tren X. (Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?...)²⁵⁷

Orszulo moja wdzięczna²⁵⁸, gdzieś mi sie podziała?

W którą stronę, w którąś sie krainę udała?

Czyś ty nad wszystki nieba²⁵⁹ wysoko wniesiona

I tam w liczbę aniołków małych policzona?

Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szcześliwe

Wyspy²⁶⁰ zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe

Charon²⁶¹ jeziora wiezie i napawa zdrojem

Niepomnym²⁶², że ty nie wiesz nic o płaczu moim?

Czy człowieka zrzuciwszy²⁶³ i myśli dziewicze,

Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze²⁶⁴?

Czyli sie w czyścu czyścisz²⁶⁵, jesli z strony ciała

Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?

Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była²⁶⁶,

Niżeś sie na mą ciężką żałość²⁶⁷ urodziła?

Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości,

A nie możesz li w onej dawnej swej całości²⁶⁸,

Pociesz mię, jako możesz, a staw sie przede mną

Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną²⁶⁹.

Tren XI²⁷⁰

«Fraszka cnota»²⁷¹, powiedział Brutus porażony²⁷².

Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony.

Kogo kiedy pobożność jego ratowała?

Kogo dobroć przypadku złego²⁷³ uchowała?

Nieznajomy²⁷⁴ wróg²⁷⁵ jakiś miesza ludzkie rzeczy²⁷⁶,

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy²⁷⁷.

Kędy jego duch więnie²⁷⁸, żaden nie ulęże²⁷⁹:

Praw li, krzyw li²⁸⁰, bez braku²⁸¹ każdego dosięże²⁸².

A my rozumy swoje przedsię²⁸³ udać chcemy²⁸⁴,

Hardzi miedzy prostaki²⁸⁵, że nic nie umiemy²⁸⁶.

Wspinamy sie do nieba, Boże tajemnice

Upatrując²⁸⁷, ale wzrok śmiertelnej źrzenice²⁸⁸

Tępy na to; sny lekkie²⁸⁹, sny płoche²⁹⁰ nas bawią²⁹¹,

Które sie nam podobno²⁹² nigdy nie wyjawią.

Żałości, co mi czynisz? Owa²⁹³ już oboje

Mam stracić — i pociechę, i baczenie²⁹⁴ swoje?

Tren XII. (Żaden ojciec podobno barziej nie miłował...)²⁹⁵

Żaden ociec²⁹⁶ podobno barziej²⁹⁷ nie miłował

Dziecięcia, żaden barziej nad mię nie żałował²⁹⁸.

A też ledwie sie kiedy²⁹⁹ dziecię urodziło,

Co by łaski rodziców swych tak godne było³⁰⁰:

Ochędożne³⁰¹, posłuszne, karne, niepieszczone³⁰²,

Śpiewać, mówić, rymować, jako co uczone³⁰³;

Każdego ukłon trafić³⁰⁴, wyrazić postawę³⁰⁵,

Obyczaje panieńskie umieć i zabawę³⁰⁶.

Roztropne, obyczajne³⁰⁷, ludzkie, nierzewniwe³⁰⁸,

Dobrowolne³⁰⁹, układny³¹⁰, skromne³¹¹ i wstydliwe.

Nigdy ona po ranu karmie nie wspomniała³¹²,

Aż pierwej Bogu swoje modlitwy oddała.

Nie poszła spać, aż pierwej matkę pozdrowiła

I zdrowie rodziców swych Bogu poruczyła³¹³.

Zawżdy przeciwko ojcu³¹⁴ wszytki przebyć progi,

Zawżdy sie uradować i przywitać z drogi.

Każdej roboty pomóc³¹⁵, do każdej posługi

Uprzedzić było wszytki rodziców swych sługi³¹⁶.

A to w tak małym wieku³¹⁷ sobie poczynała,

Że więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała.

Tak wiele cnót jej młodość i takich dzielności

Nie mogła znieść: upadła od swej[że] bujności³¹⁸,

Żniwa nie doczekawszy. Kłosie mój jedyny

Jeszcześ mi sie był nie zstał³¹⁹, a ja twej godziny

Nie czekając³²⁰, znowu cię w smutną ziemię sieję,

Ale pospołu z tobą grzebę³²¹ i nadzieję,

Bo już nigdy nie wznidziesz³²² ani przed mojema

Wiekom wiecznie³²³ zakwitniesz smutnemi oczema³²⁴.

Tren XIII. (Moja wdzięczna Orszulo, bodaj ty mnie była...)³²⁵

Moja wdzięczna³²⁶ Orszulo, bodaj ty mnie była

Albo nie umierała lub sie nie rodziła.

Małe pociechy płacę wielkim żalem swoim

Za tym nieodpowiednym pożegnanim³²⁷ twoim.

Omyliłaś mię³²⁸ jako nocny sen znikomy³²⁹,

Który wielkością³³⁰ złota cieszy zmysł³³¹ łakomy³³²,

Potym nagle uciecze³³³, a temu na jawi³³⁴

Z onych skarbów jeno chęć a żądzą³³⁵ zostawi.

Takeś ty mnie, Orszulo droga, uczyniła:

Wielkieś nadzieje w moim sercu roznieciła,

Potymeś mię smutnego nagle odbieżała³³⁶

I wszytki moje z sobą pociechy zabrała.

Wzięłaś mi, zgoła mówiąc³³⁷, dusze połowicę³³⁸,

Ostatek przy mnie został na wieczną tesknicę³³⁹.

Tu mi kamień, murarze, ciosany połóżcie,

A na nim tę nieszczesną pamiątkę³⁴⁰ wydróżcie³⁴¹:

ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE³⁴²

OJCOWE ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE.

OPAKEŚ TO, NIEBACZNA³⁴³ ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA³⁴⁴:

NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA.

Tren XIV. (Gdzie te wrota nieszczęsne, któremi przed laty...)³⁴⁵

Gdzie te wrota nieszczesne³⁴⁶, któremi przed laty

Puszczał sie w ziemię³⁴⁷ Orfeus³⁴⁸, szukając swej straty,

Żebych³⁴⁹ ja też tąż ścieżką swej namilszej córy

Poszedł szukać i on³⁵⁰ bród mógł przebyć, przez który

Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie³⁵¹

I w lasy niewesołe cyprysowe³⁵² żenie³⁵³.

A ty mię nie zostawaj³⁵⁴, wdzięczna³⁵⁵ lutni³⁵⁶ moja,

Ale ze mną pospołu³⁵⁷ pódź³⁵⁸ aż do pokoja³⁵⁹

Surowego Plutona³⁶⁰: owa³⁶¹ go [to] łzami,

To temi żałosnemi zmiękczywa³⁶² pieśniami,

Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci,

A ten nieuśmierzony³⁶³ we mnie żal ukróci³⁶⁴.

Zginąć ci mu nie może; tuć sie wszystkim zostać,

Niech sie tylko niedoszłej³⁶⁵ jagodzie da dostać³⁶⁶.

Gdzie by³⁶⁷ też tak kamienne ten Bóg serce nosił,

Żeby tam smutny człowiek już nic nie uprosił.

Cóż temu rzec?³⁶⁸ Więc tamże już za jedną drogą³⁶⁹

Zostać, a z duszą zaraz³⁷⁰ zewlec³⁷¹ troskę srogą.

Tren XV. (Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni...)³⁷²

Erato³⁷³ złotowłosa i ty, wdzięczna³⁷⁴ lutni³⁷⁵,

Skąd pociechę w swych troskach biorą ludzie smutni,

Uspokójcie na chwilę strapioną myśl³⁷⁶ moję,

Póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję³⁷⁷,

Lejąc ledwe³⁷⁸ nie krwawy płacz przez marmór³⁷⁹ żywy³⁸⁰,

Żalu ciężkiego pamięć³⁸¹ i znak nieszczęśliwy.

Mylę sie, czyli³⁸² patrząc na ludzkie przygody

Skromniej człowiek uważa³⁸³ i swe własne szkody?

Nieszczesna matko³⁸⁴ (jesli przyczytać³⁸⁵ możemy

Nieszcześciu, co prze³⁸⁶ głupi rozum swój cierpiemy),

Gdzie teraz twych siedm³⁸⁷ synów i dziewek tak wiele³⁸⁸?

Gdzie pociecha? Gdzie radość i twoje wesele?

Widzę czternaście mogił; a ty nieszcześliwa

I podobno tak długo nad wolą³⁸⁹ swą żywa

Składłaś³⁹⁰ dziateczki swoje zagubione³⁹¹ srogo.

Takie więc kwiaty leżą kosą podsieczone

Albo deszczem gwałtownym na ziemię złożone.

W którą nadzieję żywiesz?³⁹² Czego czekasz więcej?

Czemu śmiercią żałości nie zbywasz³⁹³ co pręcej³⁹⁴?

A wasze prętkie³⁹⁵ strzały albo łuk co czyni

Niepochybny³⁹⁶, o Febe³⁹⁷ i mściwa bogini³⁹⁸?

Albo z gniewu (bo winna), albo więc z lutości³⁹⁹

Dokonajcie⁴⁰⁰, prze Boga⁴⁰¹, jej biednej starości.

Nowa pomsta⁴⁰², nowa kaźń⁴⁰³ hardą⁴⁰⁴ myśl potkała⁴⁰⁵:

Dziatek płacząc, Nijobe⁴⁰⁶ sama skamieniała

I stoi na Sypilu⁴⁰⁷ marmór nieprzetrwany⁴⁰⁸,

Jednak i pod kamieniem żywią⁴⁰⁹ skryte rany.

Jej bowiem łzy serdeczne skałę przenikają

I przeźroczystym z góry strumieniem spadają,

Skąd źwierz⁴¹⁰ i ptastwo⁴¹¹ pije; a ta w wiecznym pęcie⁴¹²

Tkwi⁴¹³ w rogu skały wiatrom szalonym⁴¹⁴ na wstręcie⁴¹⁵.

Ten grób nie jest na martwym, ten martwy nie w grobie,

Ale samże jest martwym, samże grobem sobie.

Tren XVI. (Nieszczęściu kwoli a swojej żałości...)⁴¹⁶

Nieszcześciu kwoli⁴¹⁷ a swojej żałości,

Która mię prawie przejmuje do kości,

Lutnią⁴¹⁸ i wdzięczny rym porzucić muszę,

Ledwe⁴¹⁹ nie duszę⁴²⁰.

Żywem⁴²¹, czy mię sen obłudny⁴²² frasuje?

Który kościanym oknem⁴²³ wylatuje,

A ludzkie myśli tym i owym bawi,

Co błąd na jawi⁴²⁴.

O błędzie ludzki⁴²⁵, o szalone dumy⁴²⁶,

Jako to łacno⁴²⁷ pisać sie z rozumy⁴²⁸,

Kiedy po wolej świat mamy⁴²⁹, a głowa

Człowieku zdrowa⁴³⁰.

W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy⁴³¹,

W rozkoszy⁴³² żałość lekce szacujemy⁴³³,

A póki wełny skąpej prządce⁴³⁴ zstaje⁴³⁵,

Śmierć nam za jaje⁴³⁶.

Lecz kiedy nędza albo żal przypadnie⁴³⁷,

Ali⁴³⁸ żyć nie tak jako mówić snadnie⁴³⁹,

A śmierć dopiero w ten czas nam należy⁴⁴⁰,

Gdy już k nam bieży⁴⁴¹.

Przecz⁴⁴² z płaczem idziesz, Arpinie⁴⁴³ wymowny⁴⁴⁴,

Z miłej ojczyzny? Wszak nie Rzym budowny⁴⁴⁵,

Ale świat wszystek Miastem⁴⁴⁶ jest mądremu

Widzeniu⁴⁴⁷ twemu⁴⁴⁸.

Czemu tak barzo⁴⁴⁹ córki swej żałujesz?

Wszak sie ty tylko sromoty⁴⁵⁰ wiarujesz⁴⁵¹;

Insze wszelakie u ciebie przygody

Ledwe nie gody⁴⁵².

Śmierć, mówisz, straszna tylko niezbożnemu⁴⁵³;

Przeczże⁴⁵⁴ sie tobie umrzeć cnotliwemu

Nie chciało, kiedyś prze dotkliwą⁴⁵⁵ mowę

Miał podać głowę⁴⁵⁶?

Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie⁴⁵⁷;

Łacniej rzec⁴⁵⁸, widzę, niż czynić i tobie⁴⁵⁹,

Pióro anielskie; duszę toż⁴⁶⁰ w przygodzie,

Co i mnie bodzie⁴⁶¹.

Człowiek nie kamień, a jako sie stawi

Fortuna, takich myśli nas nabawi.

Przeklęte szczeście⁴⁶²! Czy snać⁴⁶³ gorzej duszy,

Kto rany ruszy?

Czasie, pożądnej⁴⁶⁴ ojcze niepamięci,

W co ani rozum, ani trafią⁴⁶⁵ święci,

Zgój smutne serce, a ten żal surowy

Wybij mi z głowy.

Tren XVII. (Pańska ręka mię dotknęła...)⁴⁶⁶

Pańska ręka mię dotknęła,

Wszytkę mi radość odjęła.

Ledwie w sobie czuję duszę⁴⁶⁷

I tę podobno dać muszę⁴⁶⁸.

Lubo⁴⁶⁹ wstając, gore jaśnie⁴⁷⁰,

Lubo padnąc, słońce gaśnie⁴⁷¹,

Mnie jednako serce boli,

A nigdy sie nie utoli⁴⁷².

Oczu nigdy nie osuszę

I tak wiecznie płakać muszę.

Muszę płakać; o mój Boże,

Kto sie przed Tobą skryć może?

Prózno⁴⁷³ morzem nie pływamy,

Prózno w bitwach nie bywamy:

Ugodzi nieszczeście wszędzie,

Choć podobieństwa⁴⁷⁴ nie będzie.

Wiódłem⁴⁷⁵ swój żywot tak skromnie,

Że ledwie kto wiedział o mnie,

A zazdrość i złe przygody

Nie miały mi w co dać szkody⁴⁷⁶.

Lecz Pan, który gdzie tknąć⁴⁷⁷ widzi,

A z przestrogi⁴⁷⁸ ludzkiej szydzi,

Zadał mi raz⁴⁷⁹ tym znaczniejszy⁴⁸⁰,

Czymem już był bezpieczniejszy⁴⁸¹.

A rozum, który w swobodzie⁴⁸²

Umiał mówić o przygodzie,

Dziś ledwe sam wie o sobie:

Tak mię podparł w mej chorobie.

Czasem by sie chciał poprawić,

A mnie ciężkiej troski zbawić,

Ale gdy siędzie na wadze,

Żalu ruszyć nie ma władze⁴⁸³.

Prózne to ludzkie wywody,

Żeby szkodą nie zwać szkody;

A kto sie w nieszcześciu śmieje,

Ja bych tak rzekł, że szaleje.

Kto zaś na płacz lekkość wkłada⁴⁸⁴,

Słyszę dobrze, co powiada,

Lecz sie tym żal nie hamuje⁴⁸⁵,

Owszem, więtszy przystępuje.

Bo mając zranioną duszę,

Rad i nierad płakać muszę;

Co snaść nie cześć, to ku szkodzie

I zelżywość⁴⁸⁶ serce bodzie.

Lekarstwo to, prze Bóg żywy⁴⁸⁷,

Ciężkie na umysł troskliwy⁴⁸⁸;

Kto przyjaciel zdrowia mego,

Wynajdzi⁴⁸⁹ co wolniejszego⁴⁹⁰.

A ja zatym łzy niech leję,

Bom stracił wszytkę nadzieję,

By mnie rozum miał ratować,

Bóg sam mocen⁴⁹¹ to hamować.

Tren XVIII. (My, nieposłuszne, Panie, dzieci Twoje...)⁴⁹²

My nieposłuszne, Panie, dzieci Twoje

W szcześliwe czasy⁴⁹³ swoje

Rzadko Cię wspominamy,

Tylko rozkoszy zwykłych⁴⁹⁴ używamy.

Nie baczym⁴⁹⁵, że to z Twej łaski nam płynie,

A tak⁴⁹⁶, że prędko minie,

Kiedy⁴⁹⁷ po nas wdzięczności

Nie uznasz⁴⁹⁸, Panie, za Twe życzliwości⁴⁹⁹.

Miej nas na wodzy⁵⁰⁰, niech nas nie rozpycha⁵⁰¹

Docześna rozkosz licha⁵⁰².

Niechaj na Cię pomniemy⁵⁰³

Przynamniej w kaźni⁵⁰⁴, gdy w łasce nie chcemy.

Ale ojcowskim nas karz obyczajem⁵⁰⁵,

Boć przed Twym gniewem⁵⁰⁶ stajem⁵⁰⁷,

Tak jako śnieg niszczeje,

Kiedy mu słońce niebieskie dogrzeje.

Zgubisz nas prędko, wiekuisty⁵⁰⁸ Panie,

Jesli nad nami stanie

Twa ciężka Boska ręka;

Sama niełaska jest nam sroga męka⁵⁰⁹.

Ale od wieku Twoja lutość⁵¹⁰ słynie,

A pierwej świat zaginie,

Niż Ty wzgardzisz pokornym,

Chocia był długo przeciw Tobie spornym⁵¹¹.

Wielkie przed Tobą są występy⁵¹² moje,

Lecz miłosierdzie Twoje

Przewyssza wszytki złości:

Użyj dziś, Panie, nade mną litości⁵¹³.

Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała...)⁵¹⁴

Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała

Zamknąć i zemdlonego⁵¹⁵ upokoić⁵¹⁶ ciała.

Ledwie mię na godzinę przed świtanim⁵¹⁷ swemi

Sen leniwy⁵¹⁸ obłapił skrzydły czarnawemi⁵¹⁹.

Na ten czas sie matka własnie⁵²⁰ ukazała,

A na ręku Orszulę moję wdzięczna⁵²¹ miała,

Jaka⁵²² więc po paciorek do mnie przychodziła⁵²³,

Skoro z swego posłania rano sie ruszyła.

Giezłeczko białe na niej, włoski pokręcone,

Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonione⁵²⁴.

Patrzę, co dalej będzie, aż matka tak rzecze:

«Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?»

Zatymem ciężko westchnął i tak mi sie zdało,

Żem sie ocknął; a ona, pomilczawszy mało⁵²⁵,

Znowu mówić poczęła: «Twój nieutólony⁵²⁶

Płacz, synu mój, przywiódł mię w te tu wasze strony

Z krain barzo dalekich, a łzy gorzkie twoje

Przeszły⁵²⁷ aż i umarłych tajemne pokoje.

Przyniosłam ci na ręku wdzięczną dziewkę twoję,

Abyś ją mógł oglądać jeszcze, a tę swoję

Serdeczną żałość ujął⁵²⁸, która tak ujmuje

Sił twoich i tak zdrowie nieznacznie⁵²⁹ twe psuje,

Jako ogień suchy knot⁵³⁰ obraca w perzyny⁵³¹,

Darmo nie upuszczając namniejszej godziny⁵³².

Czyli nas już umarłe macie za stracone

I którym już na wieki słońce jest zgaszone?

A my owszem⁵³³ żywiemy żywot⁵³⁴ tym ważniejszy⁵³⁵,

Czym nad to grube ciało duch jest ślachetniejszy.

Ziemia w ziemię się wraca, a duch z nieba dany

Miałby zginąć ani na miejsca swe⁵³⁶ wezwany?

O to sie ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie,

Że twoja namilejsza Orszuleczka żywie.

A tu więc takim ci sie kształtem⁵³⁷ ukazała,

Jakoby sie śmiertelnym oczom poznać dała,

Ale miedzy anioły i duchy wiecznemi

Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi

Rodzicami sie modli⁵³⁸, jako to umiała

Z wami będąc, choć jeszcze słów nie domawiała.

Jesliżeć też stąd roście⁵³⁹ żałość, że jej lata

Pierwej są przyłomione⁵⁴⁰, niżli tego świata

Rozkoszy zażyć⁵⁴¹ mogła: o biedne i płone

Rozkoszy⁵⁴² wasze, które tak są usadzone⁵⁴³,

Że w nich więcej frasunków i żałości więcej,

Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej.

Ucieszyłeś sie kiedy z dziewki swej tak wiele,

Żeby pociecha twoja i ono wesele

Mogło porownać z twoim dzisiejszym kłopotem?

Nie rzeczesz tego, widzę. Także trzymaj⁵⁴⁴ o tem,

Twojej ze wszech namilszej dziewce śmierć zesłana.

Nie od rozkoszyć poszła⁵⁴⁶; poszłać od trudności,

Od pracej⁵⁴⁷, od frasunków, od złez, od żałości,

Czego świat ma tak wiele, że — by też⁵⁴⁸ co było

W tym docześnym żywocie człowieczeństwu⁵⁴⁹ miło —

Musi smak swój utracić prze wielkość przysady⁵⁵⁰,

A przynamniej prze bojaźń nieuchronnej zdrady⁵⁵¹.

Czegóż płaczem, prze Boga? Czegóż nie zażyła⁵⁵²?

Że sobie swym posagiem pana⁵⁵³ nie kupiła?

Że przegrozek⁵⁵⁴ i cudzych fuków⁵⁵⁵ nie słuchała?

Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała⁵⁵⁶?

Ani umie powiedzieć, czego jej troskliwa

Matka doszła⁵⁵⁷: co z więtszym utrapieniem bywa,

Czy je rodzić, czy je grześć⁵⁵⁸? Takieć pospolicie

Przysmaki wasze, czym wy sobie świat słodzicie.

W niebie szczere⁵⁵⁹ rozkoszy, a do tego wieczne,

Od wszelakiej przekazy⁵⁶⁰ wolne i bezpieczne.

Tu troski nie panują, tu pracej nie znają,

Tu nieszczeście, tu miejsca przygody nie mają,

Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości,

Tu śmierć łzami karmiona nie ma już wolności.

Żyjem wiek nieprzeżyty⁵⁶¹, wiecznej używamy

Dobrej myśli⁵⁶², przyczyny wszytkich rzeczy znamy.

Słońce nam zawżdy⁵⁶³ świeci, dzień nigdy nie schodzi⁵⁶⁴

Ani za sobą nocy niewidomej⁵⁶⁵ wodzi.

Twórcę wszech rzeczy widziem⁵⁶⁶ w Jego majestacie,

Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie⁵⁶⁷.

Tu w czas obróć swe myśli, a chowaj sie na te⁵⁶⁸

Nieodmienne, synu mój, rozkoszy bogate.

Doznałeś⁵⁶⁹, co świat umie i jego kochanie,

Lepiej na czym ważniejszym zasadź swe staranie.

Dziewka twoja dobry los (możesz wierzyć) wzięła⁵⁷⁰,

A własnie w swoich rzeczach⁵⁷¹ sobie tak poczęła,

Jako gdy kto na morze nowo⁵⁷² sie puściwszy,

A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,

Woli nazad⁵⁷³ do brzegu. Drudzy⁵⁷⁴, co podali

Żagle wiatrom, na ślepe skały⁵⁷⁵ powpadali:

Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął,

Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął.

Śmierci zniknąć⁵⁷⁶ nie mogła, by też dobrze była

Onę dawną Sybillę⁵⁷⁷ wiekiem swym przeżyła.

To, co miało być potym, uprzedzić wolała:

Tymże mniej⁵⁷⁸ tego świata niewczasów⁵⁷⁹ doznała.

Drugie⁵⁸⁰ po swych namilszych rodzicach zostają

I ciężkiego siroctwa⁵⁸¹ nędzne⁵⁸² doznawają.

Wypchną drugą na męża leda jako⁵⁸³ z domu,

A majętność zostanie, sam to Bóg wie komu.

Biorą drugie i gwałtem⁵⁸⁴; a biorą i swoi;

Ale w hordach⁵⁸⁵ część sie wielka ich zostoi⁵⁸⁶,

Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnej⁵⁸⁷

Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnej⁵⁸⁸.

Tego twej wdzięcznej dziewce bać sie już nie trzeba,

Która w swych młodych leciech⁵⁸⁹ wzięta jest do nieba,

Żadnych frasunków⁵⁹⁰ tego świata nie doznawszy

Ani grzechem dusze swej drogiej pomazawszy.

Jej tedy rzeczy, synu (niemasz wątpliwości),

Dobrze poszły, ani stąd używaj żałości⁵⁹¹.

Swoje szkody tak szacuj i omyłki swoje,

Abyś nie przepamiętał⁵⁹², że baczenie twoje

I stateczność⁵⁹³ jest droższa. W tę bądź przedsię panem⁵⁹⁴,

Jako sie kolwiek czujesz w pociechy obranem⁵⁹⁵.

Człowiek, urodziwszy sie, zasiadł w prawie takim⁵⁹⁶,

Że ma być jako celem⁵⁹⁷ przygodom wszelakim.

Z tego trudno sie zdzierać⁵⁹⁸; pocznimy⁵⁹⁹, co chcemy:

Jesli po dobrej woli nie pójdziem, musi[e]my.

A co wszytkich jednako ciśnie, nie wiem czemu

Tobie ma być, synu mój, naciężej jednemu.

Śmiertelna, jako i ty, twoja dziewka była,

Póki jej zamierzony kres⁶⁰⁰ był, poty żyła.

Krótko wprawdzie, ale w tym człowiek nic nie włada,

A wyrzec⁶⁰¹ też, co lepiej, niełacno przypada⁶⁰².

Skryte są Pańskie sądy; co sie Jemu zdało⁶⁰³,

Nalepiej⁶⁰⁴, żeby sie też i nam podobało.

Łzy w tej mierze niepłatne⁶⁰⁵; gdy raz dusza ciała

Odbieży⁶⁰⁶, prózno czekać, by sie wrócić miała.

Ale człowiek nie zda sie praw szcześciu⁶⁰⁷ w tej mierze,

Że szkody pospolicie tylko przed się bierze⁶⁰⁸,

A tego baczyć nie chce ani mieć w pamięci,

Co mu też czasem padnie wedle jego chęci⁶⁰⁹.

Tać jest władza fortuny, mój namilszy synie⁶¹⁰,

Że nie tak uskarżać sie, kiedy nam co zginie,

Jako dziękować trzeba, że wżdam⁶¹¹ co zostało,

Bo to wszytko nieszczeście w ręku swoich⁶¹² miało.

A tak i ty, folgując⁶¹³ prawu powszechnemu,

Zagródź drogę do serca upadkowi⁶¹⁴ swemu,

A w to patrzaj⁶¹⁵, co uszło ręku złej przygody:

Zyskiem człowiek zwać musi, w czym nie popadł⁶¹⁶ szkody.

Na koniec, w co sie on koszt i ona utrata,

W co sie praca i twoje obróciły lata,

Któreś ty niemal wszystkie strawił nad księgami,

Mało sie bawiąc świata tego zabawami⁶¹⁷?

Teraz by owoc zbierać⁶¹⁸ swojego szczepienia

I ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia⁶¹⁹.

Cieszyłeś przed tym insze w takiejże przygodzie:

I będziesz w cudzej czulszy⁶²⁰ niżli w swojej szkodzie?

Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu.

Ale kto pospolitym torem⁶²¹ gardzi, temu

Tak poznego⁶²² lekarstwa czekać nie przystoi:

Rozumem ma uprzedzić, co insze czas goi⁶²³.

A czas co ma za fortel⁶²⁴? Dawniejsze świeżemi

Przypadkami wybija⁶²⁵, czasem weselszemi,

Czaem też z tejże miary⁶²⁶, co człowiek z baczeniem⁶²⁷

Pierwej, niż przyjdzie, widzi i takim myśleniem

Przeszłych rzeczy nie wściąga⁶²⁸, przyszłych upatruje

I serce na oboję fortunę⁶²⁹ gotuje.

Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody

Ludzkie noś⁶³⁰; jeden jest Pan smutku i nagrody⁶³¹».

Tu zniknęła. Jam sie też ocknął⁶³². Aczciem⁶³³ prawie⁶³⁴

Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie.

Przypisy:

1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

2. Tales sunt (...) lumine terras (łac.) — „Umysły ludzkie są odbiciem światła, którym ojciec Jupiter oświeca urodzajne ziemie.” Fragment Odysei Homera w przekładzie łacińskim Cycerona, który przetrwał tylko jako cytat w De Civitate Dei św. Augustyna. [przypis redakcyjny]

3. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

4. ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę. [przypis redakcyjny]

5. niepospolity — niezwykły, obdarzony niezwykłymi zaletami. [przypis redakcyjny]

6. wszytki (starop.) — wszystkie. [przypis redakcyjny]

7. dzielność* (starop.) — cnota, zaleta; pol. cnota i dzielność to odpowiedniki łac. virtus. [przypis redakcyjny]

8. nieodpowiednie (starop. przysłów.) — bez zapowiedzi, bez uprzedzenia, nieodpowiednio, wbrew porządkowi rzeczy. [przypis redakcyjny]

9. niedoszły — niedojrzały (mówi się potocznie: owoc dochodzi, czyli dojrzewa; por. wyrażenie: owoce dojrzały, doszły). [przypis redakcyjny]

10. nieznośny* — nie do zniesienia. [przypis redakcyjny]

11. zgasnąć (przen.) — umrzeć. [przypis redakcyjny]

12. niefortunny — nieszczęśliwy, nieszczęsny, dotknięty złym losem (por. fortuna: powodzenie, szczęście, los; jest to pojęcie ważne w utworach Kochanowskiego). [przypis redakcyjny]

13. ociec (starop.) — ojciec. [przypis redakcyjny]

14. namilszy (starop.) — najmilszy. [przypis redakcyjny]

15. dziewka* (zdr. od starop. dziewa) — dziewczyna. [przypis redakcyjny]

16. złza (starop.) — łza. [przypis redakcyjny]

17. nie masz cię — nie ma cię, nie istniejesz. [przypis redakcyjny]

18. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

19. wszytki (starop.) — wszystkie. [przypis redakcyjny]

20. łzy Heraklitowe — Heraklit z Efezu (ok. 540–480 r. p.n.e.), filozof gr., w swoich dziełach często rozpaczał nad ludzkim losem. [przypis redakcyjny]

21. lamenty (...) Simonidowe — Simonides z Keos (ok. 556–468 r. p.n.e.), poeta gr., autor wielu utworów lamentacyjnych. [przypis redakcyjny]

22. frasunk a. frasunek (starop.) — zgryzota, smutek, strapienie. [przypis redakcyjny]

23. zaraz (starop.) — razem. [przypis redakcyjny]

24. w dom sie mój noście — zmierzajcie, przybywajcie do mojego domu. [przypis redakcyjny]

25. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

26. płakać dziewki — opłakiwać dziewkę. [przypis redakcyjny]

27. pomoście — pomóżcie (zob. rym: „noście — pomoście”). [przypis redakcyjny]

28. niepobożny* (starop.) — postępujący źle, nie „po Bożemu”, bezbożny. [przypis redakcyjny]

29. pociecha (daw.) — radość i nadzieja; pocieszenie. [przypis redakcyjny]

30. zbawić* (starop.) — pozbawić. [przypis redakcyjny]

31. smok — potwór, wąż. [przypis redakcyjny]

32. kryjomy (starop.) — ukryty (dziś mówi się jeszcze po kryjomu, czyli: skrycie). [przypis redakcyjny]

33. zbierać — tu w znaczeniu: „wybierać” (z gniazda). [przypis redakcyjny]

34. gardło pasie — napełnia gardło (dziś mówi się: pasie brzuch). [przypis redakcyjny]

35. szczebiece (forma starop.) — szczebioce, szczebiota. [przypis redakcyjny]

36. ubogi* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

37. miece sie (forma starop.) — miota się, rzuca się. [przypis redakcyjny]

38. prózno (starop.) — próżno, na próżno. [przypis redakcyjny]

39. na samę (...) zmierza — zmierza ku (niej) samej. [przypis redakcyjny]

40. nieboga (daw.) — biedaczka, nieszczęsna. [przypis redakcyjny]

41. ledwe (starop.) — ledwo, ledwie. [przypis redakcyjny]

42. umyka pierza — przez umknięcie ocala pierze, umyka z pierzem, tj. ratuje się. [przypis redakcyjny]

43. prze (starop.) — przez; prze Bóg żywy: na Boga żywego, przez Boga żywego. [przypis redakcyjny]

44. macamy, gdzie miękcej w rzeczy, a ono... — macamy (dotykamy), gdzie rzekomo jest bardziej miękko, a tymczasem... [przypis redakcyjny]

45. wszędy (starop.) — wszędzie. [przypis redakcyjny]

46. błąd wiek człowieczy — błądzeniem jest życie ludzkie. [przypis redakcyjny]

47. co lżej — co lżejsze, co przynosi większą ulgę. [przypis redakcyjny]

48. żałować (starop.) — cierpieć, boleć, opłakiwać, żalić się. [przypis redakcyjny]

49. przyrodzenie* (daw.) — to, co jest przyrodzone człowiekowi, natura. [przypis redakcyjny]

50. gwałt (daw.) — w wyrażeniu: robić coś gwałtem, czyli siłą, przemocą. [przypis redakcyjny]

51. mocować się — walczyć tak, jak walczą z sobą zapaśnicy. [przypis redakcyjny]

52. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

53. piórko — pióro (potoczny wariant tego wyrazu, a nie zdrobnienie). [przypis redakcyjny]

54. zabawić (daw.) — zatrudnić (się), strawić na czymś czas. [przypis redakcyjny]

55. kwoli temu (starop.) — z powodu tego, dla tego; temu wieku: chodzi tu o dzieci. [przypis redakcyjny]

56. lekki* (starop.) — mało ważny, posiadający małą wartość. [przypis redakcyjny]

57. rymy* (starop.) — wiersze. [przypis redakcyjny]

58. stawić — składać, układać. [przypis redakcyjny]

59. bodajżebych (starop.) — pochodzi od: Bóg daj, żebym, czyli: daj Boże, żebym. [przypis redakcyjny]

60. nieważne pieśni* — kołysanki; mamka: niańka, która karmi niemowlę. [przypis redakcyjny]

61. dziecinka — zdrobnienie od dziecina (dziecko); noworodne: nowonarodzone (por. współcz. wyraz: noworodek). [przypis redakcyjny]

62. spiły* (starop.) — usypiały. [przypis redakcyjny]

63. wychowańców — wychowanków. [przypis redakcyjny]

64. toliły (starop.) — tuliły, koiły, uspokajały; lamenty: płacze. [przypis redakcyjny]

65. fraszka (starop.) — błahostka, drobnostka, drobiazg (zob. w w. 2 „lekkie rymy”, w w. 4 „nieważne pieśni”) [przypis redakcyjny]

66. zbierać — gromadzić (tu chodzi o gromadzenie tekstów, fraszek). [przypis redakcyjny]

67. wprawić w coś — doprowadzić do czegoś, nauczyć czegoś. [przypis redakcyjny]

68. głuchy grób — który nie słyszy i nie słucha płaczu. [przypis redakcyjny]

69. srogi (starop.) — przykry, ciężki, okrutny (stąd srogość: okrucieństwo). [przypis redakcyjny]

70. ciężki* (starop.) — tu w znaczeniu: srogi. [przypis redakcyjny]

71. Prozerpina — władczyni śmierci w mit. rzym. (odpowiadająca Persefonie w mit. gr.), żona Plutona (Hadesa), boga podziemia, była często w poezji antycznej i renesansowej uosobieniem śmierci. [przypis redakcyjny]

72. użyć w obojgu jednakiej wolności — mieć w obu rzeczach jednakowo wolny wybór; w obojgu: tj. i w pisaniu kołysanek (zob. w. 4) i w pisaniu płaczów (zob. w. 9). [przypis redakcyjny]

73. owom ominął — owo (jedno) ominąłem. [przypis redakcyjny]

74. dordzałość (starop.) — dojrzałość. [przypis redakcyjny]

75. dowcip* (starop.) — rozum, inteligencja, talent, błyskotliwość. [przypis redakcyjny]

76. rany* (starop.) — wczesny, przedwczesny, niedojrzały (por. rano, wcześnie rano); coś ranego w dordzałości: coś przedwczesnego („niewczesnego”) w czasie dojrzałości. [przypis redakcyjny]

77. przygoda* (starop.) — złe zdarzenie, nieszczęście, nieszczęśliwy wypadek. [przypis redakcyjny]

78. gwałtem wbiła — powaliła, ugodziła, gwałtownie doprowadziła do czegoś. [przypis redakcyjny]

79. nienagrodny (starop.) — taki, który nie może być nagrodzony, wynagrodzony, naprawiony. [przypis redakcyjny]

80. łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

81. dowiadać sie o tym (starop.) — dowiadywać się o to, zastanawiać się nad tym. [przypis redakcyjny]

82. płacz — tu: w znaczeniu planctus (łac. żal, opłakiwanie), chodzi tu bowiem o same Treny jako utwór literacki. [przypis redakcyjny]

83. cześć na potym (starop.) — późniejsze uznanie, sława u potomnych. [przypis redakcyjny]

84. cudzy* (starop.) — nie swój (odcień znaczeniowy nieco inny od współczesnego). [przypis redakcyjny]

85. suszyć kości (starop.) — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty). [przypis redakcyjny]

86. prózno (starop.) — na próżno (tzn. daremne są przestrogi, które zalecają zachowanie równowagi ducha w żałobie). [przypis redakcyjny]

87. szczeście* (starop.) — los, fortuna. [przypis redakcyjny]

88. naszladować* (starop.) — iść za kimś, iść śladem, tropić. [przypis redakcyjny]

89. dobra myśl* (starop.) — pogoda ducha, pogoda umysłu, dobre usposobienie, dobry nastrój. [przypis redakcyjny]

90. znikome cienie — cienie znikające, nieuchwytne; dusze zmarłych snujące się w podziemiach opisywanych w opowieściach mitologicznych. [przypis redakcyjny]

91. nieużyty (starop.) — nie dający się uprosić, nieubłagany. [przypis redakcyjny]

92. ksieni (starop.) — księżna, przełożona (Prozerpina). [przypis redakcyjny]

93. w ranym lecie (starop.) — we wczesnym wieku; rany: zob. w. 13; lato*: rok. [przypis redakcyjny]

94. poszła widzieć krajów — poszła, aby widzieć (aby zobaczyć, popatrzeć na) kraje; kraje nocy wiecznej: kraina śmierci, która jest krainą ciemności (jak noc). [przypis redakcyjny]

95. jedno ród* — tylko narodziny. [przypis redakcyjny]

96. miasto* (starop.) — zamiast. [przypis redakcyjny]

97. z czasem — po pewnym czasie, w późniejszym wieku. [przypis redakcyjny]

98. je — ich (rodziców). [przypis redakcyjny]

99. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

100. ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę. [przypis redakcyjny]

101. barziej (starop.) — bardziej. [przypis redakcyjny]

102. barziej uszczuplona — zbyt szczupła, szczuplejsza. [przypis redakcyjny]

103. ojczyzna* (starop.) — ojcowizna, czyli ziemia odziedziczona po ojcu. [przypis redakcyjny]

104. przestać na niej — poprzestać na niej, zadowolić się nią; osiąść na niej. [przypis redakcyjny]

105. Zdałać (...) miała — zdała ci się... szczuplejsza niż ta, na której byś ty przestać miała. [przypis redakcyjny]

106. żeby była nigdy nie zrownała — zrównać z czymś: dorównać czemuś. [przypis redakcyjny]

107. rany* (starop.) — wczesny. [przypis redakcyjny]

108. przymioty — cechy, właściwości, oznaki. [przypis redakcyjny]

109. Z których sie już znaczyły (...) cnoty — z których dały się przewidzieć (wywnioskować) cnoty, z których poznawaliśmy cnoty. [przypis redakcyjny]

110. zabawa* (daw.) — zajęcie, zabawa. [przypis redakcyjny]

111. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

112. wielce (starop.) — bardzo. [przypis redakcyjny]

113. zasmęcony — zasmucony (por. smętek: smutek). [przypis redakcyjny]

114. pociecho — do dziś określa się dziecko jako pociechę. [przypis redakcyjny]

115. na wieki — na zawsze; nie wrócisz na wieki: nie wrócisz nigdy. [przypis redakcyjny]

116. tesknica (starop.; tu forma D. lp: tesknice) — ból, boleść, przykrość, męczarnia. [przypis redakcyjny]

117. okrócić (starop.) — ukrócić, obłaskawić, poskromić, skrócić, zmniejszyć. [przypis redakcyjny]

118. Nie lza, nie lza, jedno... (starop.) — nie można (uczynić) nic innego tylko... [przypis redakcyjny]

119. gotować sie* — przygotowywać sie (do drogi); sie za tobą gotować*: przygotowywać się, żeby pójść za tobą. [przypis redakcyjny]

120. stopeczkami twemi ciebie naszladować — iść za tobą śladami twoich stóp. [przypis redakcyjny]

121. tam — czyli w niebie. [przypis redakcyjny]

122. ujźrzę (forma starop.) — ujrzę. [przypis redakcyjny]

123. da Pan Bóg (daw.) — oby dał Pan Bóg, jeśli Pan Bóg pozwoli. [przypis redakcyjny]

124. do szyje (forma starop.) — do szyi, na szyję. [przypis redakcyjny]

125. ręczynki (zdr.; forma starop.) — rączki. [przypis redakcyjny]

126. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

127. zgwałcić (daw.) — zadać gwałt, postąpić wbrew prawu i powinności, zbeszcześcić coś, uczynić krzywdę wbrew prawu. [przypis redakcyjny]

128. niepobożny (starop.) — postępujący źle, nie „po bożemu”, bezbożny. [przypis redakcyjny]

129. umierając (starop. forma imiesłowu) — umierające. [przypis redakcyjny]

130. niedordzały (starop.) — niedojrzały. [przypis redakcyjny]

131. rodzicom (...) serca się krajały — byli bardzo smutni, zrozpaczeni. [przypis redakcyjny]

132. ciężkość* (starop.) — męka, wielki ból, wielkie zmartwienie. [przypis redakcyjny]

133. lato (starop.) — wiek, rok życia; w którymkolwiek lecie: w którymkolwiek roku życia, w jakimkolwiek wieku. [przypis redakcyjny]

134. mnie by odbiegła — opuściłaby mnie, zostawiłaby mnie swojemu losowi. [przypis redakcyjny]

135. teskliwszy (starop.) — bardziej bolejący. [przypis redakcyjny]

136. siła* (starop.) — wiele. [przypis redakcyjny]

137. przymnożyć (starop.) — sprawić, by ktoś miał czegoś więcej. [przypis redakcyjny]

138. przynamniej (starop.) — przynajmniej. [przypis redakcyjny]

139. odprawić (...) wiek swój (starop.) — zakończyć swoje życie. [przypis redakcyjny]

140. Persefona — tu: uosobienie śmierci. [przypis redakcyjny]

141. ostatniej — tu: ostatecznej; śmierć jest ostatnim kresem człowieka. [przypis redakcyjny]

142. stawić sie — przyjść dobrowolnie; Persefonie ostatniej sie stawić: stanąć przed Persefoną (śmiercią). [przypis redakcyjny]

143. rówień (starop.; tu forma D. lp: równia) — coś równego. [przypis redakcyjny]

144. w tej tu śmiertelności — na tym świecie podległym śmierci. [przypis redakcyjny]

145. Nijobie — forma wyrazu Niobe przekształconego tak dla rytmu; Nie dziwuję Nijobie: nie dziwię się Niobe; nie mam za złe Niobe. Niobe: w mit. gr. córka Tantala i żona króla tebańskiego Amfiona miała czternaścioro dzieci i wyśmiewała się z Latony, która miała tylko dwoje, Apolla i Artemidę. Latona nakazała swym dzieciom pomścić tę zniewagę i zamordować synów i córki Niobe. Niepocieszona Niobe zapłakała się na śmierć i została zamieniona w kamień, z którego płynęła woda przypominająca jej łzy. [przypis redakcyjny]

146. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis redakcyjny]

147. skamięniała (starop.) — skamieniała. [przypis redakcyjny]

148. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

149. sad* (starop.) — drzewo owocowe. [przypis redakcyjny]

150. idzie* (starop.) — rośnie. [przypis redakcyjny]

151. z ziemie (forma starop.) — z ziemi. [przypis redakcyjny]

152. macierzyńskim szladem (starop.) — śladem matki, drzewa macierzyńskiego, zwanego tu sadem (w. 1). [przypis redakcyjny]

153. dopiro (starop.) — dopiero. [przypis redakcyjny]

154. szczupły prątek (starop.) — cienki pęd. [przypis redakcyjny]

155. ciernie* (daw.) — cierniste krzewy (np. tarnina, głóg). [przypis redakcyjny]

156. rodny (starop.) — urodzajny, bujny, plenny, rodzący. [przypis redakcyjny]

157. sadownik — ogrodnik zajmujący się owocami (por. czas. „sadzić”). [przypis redakcyjny]

158. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, śpieszący się, niecierpliwy. [przypis redakcyjny]

159. mdleć (daw.) — tracić siły, słabnąć, więdnąć. [przypis redakcyjny]

160. zbywszy (starop.) — pozbywszy się, utraciwszy. [przypis redakcyjny]

161. przyrodzony (daw.) — naturalny. [przypis redakcyjny]

162. rostąc (starop.; imiesł. od rość: rosnąć)— rosnąc. [przypis redakcyjny]

163. mało (...) co (starop.) — zaledwie, trochę. [przypis redakcyjny]

164. duch zaraźliwy — tchnienie zarazy lub porażająca zła siła, siła diabelska. [przypis redakcyjny]

165. otchniony (daw.) — owiany (zob. wyrazy „tchnąć”, „tchnienie”, „oddech”). [przypis redakcyjny]

166. troskliwy* (starop.) — stroskany, zatroskany. [przypis redakcyjny]

167. Persefona — tu: uosobienie śmierci. [przypis redakcyjny]

168. łzam (starop. forma C. lp. rodz. ż.) — łzom. [przypis redakcyjny]

169. płono (starop.) — daremnie, na próżno (dziś mówi się: „płonne nadzieje”). [przypis redakcyjny]

170. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

171. Safo (a. Safona) (VII–VI w. p.n.e) — najsłynniejsza starożytna poetka gr. mieszkająca na wyspie Lesbos. [przypis redakcyjny]

172. słowieńska (forma starop.) — słowiańska. [przypis redakcyjny]

173. cząstka — tu: część, która się komuś należy w wyniku dziedziczenia. [przypis redakcyjny]

174. ziemieński (forma starop.) — ziemiański, szlachecki; cząstka ziemieńska: dziedziczna część posiadłości szlacheckiej, ziemskiej. [przypis redakcyjny]

175. lutnia — instrument muzyczny strunowy w kształcie gruszki o dnie wypukłym, popularny zwłaszcza w XV-XVII w.; tu: symbol sztuki poetyckiej. [przypis redakcyjny]

176. ustka — zdr. od: usta, rzadko spotykane, dziś: usteczka. [przypis redakcyjny]

177. prześpiewając — przyśpiewując. [przypis redakcyjny]

178. lichy* (starop.) — mały. [przypis redakcyjny]

179. gardłko — zdr. od: gardło; dziś: gardełko. [przypis redakcyjny]

180. ucieszony* (starop.) — przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę. [przypis redakcyjny]

181. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

182. szczebiotka — warto zauważyć, że wyraz szczebiotać w odniesieniu do ludzi miał zwykle nacechowanie negatywne, a pozytywne w odniesieniu do śpiewu ptaków i mowy dziecinnej. [przypis redakcyjny]

183. sowicie — obficie, bogato, dużo. [przypis redakcyjny]

184. ani umierając śpiewać przestała — składnia z „ani” i orzeczeniem niezaprzeczonym (podobna jak w jęz. ang.) była dosyć popularna w XVI w.; dziś w jęz. pol. zasada podwójnego przeczenia. [przypis redakcyjny]

185. wiecznie — na wieki. [przypis redakcyjny]

186. zaniechać* (starop.) — opuścić; Już ja tobie, moja matko (...) zaniechać: fragment ten wiernie odpowiada charakterowi ówczesnych polskich pieśni weselnych (pożegnanie domu rodzinnego przez pannę młodą). W folklorze polskim pieśń pożegnalna panny młodej była leksykalnie bliska (są tu liczne analogie) pieśniom żałobnym. Istnieje teoria, że mamy tutaj do czynienia z aluzją do pożegnania Antygony z mieszkańcami Teb w tragedii Sofoklesa. [przypis redakcyjny]

187. ostateczny* — tu: ostatni. [przypis redakcyjny]

188. słysząc (starop. forma imiesł.) — słyszącej. [przypis redakcyjny]

189. dobre* — tu: zdrowe. [przypis redakcyjny]

190. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

191. ochędóstwo (starop.) — stroje, ozdoby. [przypis redakcyjny]

192. żałosny (daw.) — smutny, wywołujący smutek, żal. [przypis redakcyjny]

193. cory (forma starop.) — córy (tj. córki). [przypis redakcyjny]

194. przydawać (tu forma 2 os. lm: przydajecie) — dodawać. [przypis redakcyjny]

195. nadzieje (starop. forma D. lp rodz. ż.) — nadziei. [przypis redakcyjny]

196. ująć (tu forma 3 os. lp r.m.: ujął) — chwycić. [przypis redakcyjny]

197. nieprzespany* (starop.) — taki, z którego nie można się obudzić. [przypis redakcyjny]

198. letniczek (starop.) — letnia suknia kobieca. [przypis redakcyjny]

199. pisany* (starop.) — wzorzysty, barwny, malowany (pisankami nazywa się do dziś jajka malowane na Wielkanoc w różne wzory). [przypis redakcyjny]

200. uploteczki (starop.) — wstążki do włosów, które się wplata we włosy. [przypis redakcyjny]

201. wniwecz (starop.) — na nic. [przypis redakcyjny]

202. płony (starop.) — niepotrzebny, daremny (dziś: „płonny”; por. „płonne marzenia”). [przypis redakcyjny]

203. do łóżnice (starop. forma D. lp rodz. ż.) — do łożnicy, czyli do łoża małżeńskiego. [przypis redakcyjny]

204. mać uboga (starop.) — biedna, nieszczęśliwa matka. [przypis redakcyjny]

205. wyprawa* (tu forma B. lp: wyprawę) — aluzja do wyprawy dawanej pannie młodej przed ślubem i będącej częścią posagu. [przypis redakcyjny]

206. giezłeczko (starop., zdr. od: giezło) — koszula z białego płótna; giezłeczkoć (...) dała: giezłeczko ci dała (skrócone). [przypis redakcyjny]

207. licha tkaneczka (starop.) — sukienka ze skromnej tkaniny lub opaska wiążąca włosy. [przypis redakcyjny]

208. ziemie (starop. B. lp rodz.ż.) — ziemi. [przypis redakcyjny]

209. w główki — w miejsce, gdzie spoczywa głowa. [przypis redakcyjny]

210. W jednej skrzynce — „skrzynka” oznacza tu jednocześnie trumnę, a także przedmiot, w którym chowano rzeczy cenne, pieniądze, klejnoty, kosztowną odzież. [przypis redakcyjny]

211. zamkniona (starop.) — zamknięta. [przypis redakcyjny]

212. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

213. zniknienim (starop.) — zniknieniem, zniknięciem. [przypis redakcyjny]

214. dusza* (daw.) — w znaczeniu: „żywe stworzenie”; dawniej duszami nazywano ludzi, np. szlachcic posiadał wieś z określoną ilością dusz, czyli chłopów; jedną (...) duszą (...) ubyło: z jedną duszą ubyło. Jerzy Axer przekonująco dowodził, że jest to niejako odpowiedź na cytat z listu, który otrzymał Cicero od swojego przyjaciela Serwiusza Sulpicjusza. Przyjaciel pytał Cycerona cierpiącego po śmierci córki Tulii: „in unius (Jedną) mulierculae animula (maluczką duszą) [si] iactura facta est (ubyło), tanto opere [commoveris] (tak wiele)?”. Postać i dzieło Cycerona są ważne również w Trenie XVI i XIX. [przypis redakcyjny]

215. wszytki kąciki — wszystkie zakamarki, całą przestrzeń domu. [przypis redakcyjny]

216. pobiegała — przebiegała. [przypis redakcyjny]

217. Nie dopuściłaś (...) matce sie frasować — nie pozwoliłaś, by matka się frasowała, martwiła. [przypis redakcyjny]

218. głowy psować (starop. psować: psuć) — martwić się, dręczyć się myślami. [przypis redakcyjny]

219. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

220. obłapiać (starop.; tu forma imiesł.: obłapiając) — obejmować. [przypis redakcyjny]

221. szczery (tu forma lm: szczere) — prawdziwy. [przypis redakcyjny]

222. zabawka* (daw.)— miłe zajęcie, zajęcie przynoszące radość (por. „zabawić się”). [przypis redakcyjny]

223. z każdego kąta — zewsząd. [przypis redakcyjny]

224. ujmować — chwytać. [przypis redakcyjny]

225. swej pociechy — należnej mu pociechy (pociecha to również określenie dziecka. [przypis redakcyjny]

226. darmo — na darmo, daremnie, na próżno. [przypis redakcyjny]

227. upatrywać (tu forma 3 os. lp: upatruje) — wyglądać, oczekiwać zobaczenia, wypatrywać. [przypis redakcyjny]

228. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

229. kupić by cię — warto by cię kupić. [przypis redakcyjny]

230. mienić (starop.; tu forma 3 os. lm: mienią) — mówić, nazywać. [przypis redakcyjny]

231. frasunk a. frasunek (starop.; tu lm: frasunki) — zgryzota, smutek, strapienie. [przypis redakcyjny]

232. wykorzenić — wyrwać z korzeniem. [przypis redakcyjny]

233. tylko nie (starop.) — omal, o mało co. [przypis redakcyjny]

234. odmienić — tu: przemienić. [przypis redakcyjny]

235. przygodam (starop. forma C. lm rodz. ż.) — przygodom. [przypis redakcyjny]

236. nie hołdować — nie ulegać, nie poddawać się. [przypis redakcyjny]

237. mieć za (daw.) — uważać za. [przypis redakcyjny]

238. jednaka myśl — niezmienna postawa, nastrój. [przypis redakcyjny]

239. w żałobie — w smutku, w płaczu. [przypis redakcyjny]

240. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

241. namniej (starop.) — wcale; wcale nie. [przypis redakcyjny]

242. bezpieczny — tu: wolny od obaw, nie podlegający strachowi. [przypis redakcyjny]

243. niepożyty (starop.) — niezwyciężony, niezwruszony. [przypis redakcyjny]

244. dosyt (starop.; tu forma N. lp: dosytem) — zaspokojenie potrzeb, nasycenie; por. współczesne wyrażenie: najeść się do syta. [przypis redakcyjny]

245. mierzyć czym — oceniać ze względu na co. [przypis redakcyjny]

246. przyrodzony (daw.) — naturalny. [przypis redakcyjny]

247. nieuchroniony (starop.)— taki, przed którym nie można się uchronić, ukryć. [przypis redakcyjny]

248. nędznik (daw.) — biedak, człowiek nieszczęśliwy, nieszczęśnik (odcień znaczeniowy często pogardliwy). [przypis redakcyjny]

249. upatrywać (daw.) — szukać i umieć dojrzeć, oceniać. [przypis redakcyjny]

250. zajźrzeć (starop.; tu 2 os. lp: zajźszysz) — zazdrościć. [przypis redakcyjny]

251. szcześliwe mienie — mienie dostateczne, wystarczające i uczciwie nabyte. [przypis redakcyjny]

252. by jedno (starop.) — byleby, byleby tylko. [przypis redakcyjny]

253. progi (przen.) — siedziba. [przypis redakcyjny]

254. z stopniów ostatnich — z najwyższych stopni, wiodących do siedziby mądrości. [przypis redakcyjny]

255. miedzy insze (starop.) — między innych, pośród innych. [przypis redakcyjny]

256. jeden z wiela (starop.) — jeden z wielu. [przypis redakcyjny]

257. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

258. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

259. nad wszystki nieba — czyli do najwyższego nieba: Kochanowski odwołuje się tu do ówczesnych wyobrażeń, zgodnie z którymi kosmos składa się z dziesięciu nieb (sfer niebieskich), nad którymi znajduje się mieszkanie Boga, aniołów i wybranych. [przypis redakcyjny]

260. szcześliwe wyspy — wyspy, na których według mit. gr. przebywali po śmierci (lub nawet jeszcze za życia) sławni bohaterowie. W XVI w. często utożsamiano je z Wyspami Kanaryjskimi. [przypis redakcyjny]

261. Charon — według mit. gr. bóg podziemi, przewoził dusze zmarłych w łodzi przez rzekę Styks i wody Acherontu do krain piekielnych. [przypis redakcyjny]

262. zdrojem niepomnym — powodującym zapomnienie; dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co zrobiły, widziały i słyszały przedtem. [przypis redakcyjny]

263. człowieka zrzuciwszy* — pozbywszy się ludzkiej postaci, zrzuciwszy skażoną ludzką naturę. [przypis redakcyjny]

264. wzięłaś na się postawę i piórka słowicze — takie przemiany są często opisywane w antycznej poezji i mit.; zdarzyło się to Filomeli, żonie Tereusa, króla Tracji. [przypis redakcyjny]

265. w czyścu — słowa te odnoszą się prawdopodobnie do czyśćca z religii chrześc., jednak niektórzy uczeni widzą tu aluzję do pogańskiego „czyśćca” opisanego w Eneidzie Wergiliusza. [przypis redakcyjny]

266. Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była — prawdopodobnie słowa zgodne z obiegowym przekonaniem, że dusze wracają po śmierci tam, skąd przyszły, czyli do Boga. [przypis redakcyjny]

267. na mą ciężką żałość (starop.) — abym ciężko żałował. [przypis redakcyjny]

268. w onej dawnej swej całości (starop.) — z duszą i ciałem. [przypis redakcyjny]

269. mara nikczemna* (starop.) — złudne widziadło, zjawa. [przypis redakcyjny]

270. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

271. fraszka cnota — cnota jest fraszką, cnota nic nie znaczy. [przypis redakcyjny]

272. Brutus porażony — pokonany; Brutus, reprezentant cnót rzymskich, zabójca Juliusza Cezara (44 r. p.n.e.), został pokonany przez Oktawiana Augusta pod Filippi (42 r. p.n.e.). Po klęsce popełnił samobójstwo i miał wtedy powiedzieć: „O nędzna cnoto, byłaś tedy tylko słowem, a ja cię czciłem jako coś rzeczywistego, ty zaś byłaś niewolnicą Losu”. [przypis redakcyjny]

273. przypadku złego — od złego przypadku. [przypis redakcyjny]

274. nieznajomy* (starop.) — nieznany. [przypis redakcyjny]

275. wróg* — tu: zła siła, diabelska siła, los, fatum, być może chodzi nawet o szatana. [przypis redakcyjny]

276. ludzkie rzeczy (daw.) — sprawy ludzkie. [przypis redakcyjny]

277. na pieczy (starop.) — w opiece (por. współczesne: mieć pieczę nad czymś). [przypis redakcyjny]

278. więnie (forma starop.) — powieje, zawieje. [przypis redakcyjny]

279. nie ulęże (forma starop.) — nie ulegnie w znaczeniu: nie schowa się, nie uchroni się. [przypis redakcyjny]

280. praw li, krzyw li (starop.) — czy to sprawiedliwy, czy to niesprawiedliwy. [przypis redakcyjny]

281. bez braku* (starop.) — bez wyboru, bez wyjątku. [przypis redakcyjny]

282. dosięże (forma starop.) — dosięgnie. [przypis redakcyjny]

283. przedsię (starop.) — mimo to, jednak. [przypis redakcyjny]

284. udać* — zalecić, przemycić coś, co nie ma prawdziwej wartości; rozumy swoje przedsię udać chcemy: przecież chcemy udawać rozumnych, rozsądnych. [przypis redakcyjny]

285. hardzi miedzy prostaki — dumni między prostakami. [przypis redakcyjny]

286. że* — tu: choć. [przypis redakcyjny]

287. upatrując — podpatrując. [przypis redakcyjny]

288. źrzenice (starop. forma D. lp rodz. ż.) — źrenicy. [przypis redakcyjny]

289. lekki* (starop.) — posiadający małą wartość. [przypis redakcyjny]

290. płochy (starop.) — niestały, posiadający małą wartość. [przypis redakcyjny]

291. bawić* (daw.) — zaprzątać uwagę, tu: zwodzić. [przypis redakcyjny]

292. podobno (starop.) — może, prawdopodobnie. [przypis redakcyjny]

293. owa (starop.) — słowo wyrażające możliwość, że coś się stanie. [przypis redakcyjny]

294. baczenie (starop.) — rozum, rozsądek. [przypis redakcyjny]

295. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

296. ociec (starop.) — ojciec. [przypis redakcyjny]

297. barziej (starop.) — bardziej. [przypis redakcyjny]

298. żałować — tu: opłakiwać. [przypis redakcyjny]

299. ledwie sie kiedy (starop.) — rzadko się kiedy. [przypis redakcyjny]

300. łaski godne — godne serdeczności, życzliwości, miłości. [przypis redakcyjny]

301. ochędożny (starop.) — schludny, czysty. [przypis redakcyjny]

302. niepieszczony — nie rozpieszczony. [przypis redakcyjny]

303. jako co uczone (starop.) — jakby specjalnie uczone lub: jak ktoś, kogo uczono. [przypis redakcyjny]

304. ukłon trafić — naśladować ukłony. [przypis redakcyjny]

305. wyrazić postawę — przedstawić czyjeś zachowanie się, naśladować je. [przypis redakcyjny]

306. zabawa* (daw.) — zajęcie. [przypis redakcyjny]

307. obyczajny (daw.) — grzeczny; znający obyczaje. [przypis redakcyjny]

308. nierzewniwy (starop.) — niepłaczliwy. [przypis redakcyjny]

309. dobrowolny* (starop.) — chętny, posłuszny, pełny dobrej woli. [przypis redakcyjny]

310. układny (daw.) — zgodliwy, grzeczny. [przypis redakcyjny]

311. skromny — w znaczeniu współczesnym lub: spokojny, pokorny. [przypis redakcyjny]

312. po ranu karmie nie wspomniała — z rana nie dopominała się o jedzenie; karmia (starop.): pokarm, dziś tylko o pokarmie dla zwierząt mówi się karma. [przypis redakcyjny]

313. poruczyć (daw.)— powierzyć. [przypis redakcyjny]

314. przeciwko ojcu* — tu: naprzeciw ojcu, w kierunku ojca, na spotkanie ojca. [przypis redakcyjny]

315. Każdej roboty pomóc (starop.) — pomóc w każdej robocie, przy każdej robocie. [przypis redakcyjny]

316. Uprzedzić (...) wszytki rodziców swych sługi (starop.) — uprzedzić w wykonywaniu posług służbę swych rodziców. [przypis redakcyjny]

317. w tak małym wieku — w tak młodym, delikatnym wieku. [przypis redakcyjny]

318. bujność — obfitość plonu, wybujałość. [przypis redakcyjny]

319. nie zstał się (starop.) — nie dojrzał. [przypis redakcyjny]

320. twej godziny nie czekając — nie czekając na właściwą dla ciebie chwilę (aż staniesz się dorosła). [przypis redakcyjny]

321. grzebę (forma starop.) — grzebię. [przypis redakcyjny]

322. nie wznidziesz (forma starop.) — nie wzejdziesz. [przypis redakcyjny]

323. wiekom wiecznie (starop.) — po wiek wieków, na wiek wieków. [przypis redakcyjny]

324. przed mojema (...) oczema (starop.) — przed moimi oczami. [przypis redakcyjny]

325. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

326. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

327. pożegnanim (starop. forma N.) — pożegnaniem; za tym nieodpowiednim pożegnanim: z powodu tego nie zapowiedzianego, niewłaściwego pożegnania. [przypis redakcyjny]

328. omyliłaś mię (starop.) — zwiodłaś mnie, zmyliłaś mnie. [przypis redakcyjny]

329. sen znikomy — znikający, nieuchwytny. [przypis redakcyjny]

330. wielkość* — wielka ilość. [przypis redakcyjny]

331. zmysł — tu w znaczeniu ogólnym: zmysły. [przypis redakcyjny]

332. łakomy (daw.) — pożądliwy, chciwy. [przypis redakcyjny]

333. uciecze (forma starop.) — ucieknie. [przypis redakcyjny]

334. na jawi (forma starop.) — na jawie. [przypis redakcyjny]

335. żądza (starop.; tu forma B. lp: żądzą) — namiętne pragnienie. [przypis redakcyjny]

336. odbieżała (forma starop.) — odbiegła; por. „bieżeć” [np. Tren XVI: „śmierć (...) k nam bieży”]. [przypis redakcyjny]

337. zgoła mówiąc — mówiąc bez ogródek, mówiąc wprost. [przypis redakcyjny]

338. dusze połowicę (starop.) — połowę duszy. [przypis redakcyjny]

339. tesknica (starop.) — tęsknota, żal. [przypis redakcyjny]

340. pamiątka* (daw.) — upamiętniający znak (dziś znaczenie węższe); nieszczęsna pamiątka: znak świadczący o nieszczęściu i upamiętniający je. [przypis redakcyjny]

341. wydróżcie (forma starop.) — wyżłóbcie, wyryjcie, wydrążcie. [przypis redakcyjny]

342. kochanie — przedmiot miłości, a zarazem miłość. [przypis redakcyjny]

343. niebaczny (starop.) — nie mający baczenia na coś, czyli nie zwracający na coś uwagi, nieuważny, tu: nie przestrzegający ustalonego porządku rzeczy. [przypis redakcyjny]

344. opakeś to (...) udziałała (starop.) — postąpiłaś na opak, przewrotnie, wbrew naturalnemu porządkowi rzeczy. [przypis redakcyjny]

345. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

346. wrota nieszczesne — były one nieszczęsne, gdyż ci którzy przez nie przechodzili byli nieszczęśliwi, gdyż pozbawieni największego dobra: życia. [przypis redakcyjny]

347. Puszczał sie w ziemie — wyprawiał się w głąb ziemi, w drogę pod ziemię. [przypis redakcyjny]

348. Orfeusz — w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis redakcyjny]

349. żebych (starop.) — żebym. [przypis redakcyjny]

350. on* — tu: ten. [przypis redakcyjny]

351. bród (...) przez który/ Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie — srogi przewoźnik: Charon. [przypis redakcyjny]

352. cyprys — drzewo żałobne, poświęcone przez Rzymian Plutonowi, ponieważ raz ścięte nie odrasta; uważa się, że było kiedyś używane do wyrobu trumien; Grecy i Rzymianie kładli do trumien gałązki cyprysu; jest to drzewo cmentarne. [przypis redakcyjny]

353. żenie (forma starop.) — gna, pędzi. [przypis redakcyjny]

354. nie zostawaj — nie zostawiaj, nie opuszczaj. [przypis redakcyjny]

355. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

356. lutni (starop.; W. lp) — lutnio. [przypis redakcyjny]

357. pospołu (daw.) — razem, wespół (por. rzadko już używany wyraz społem: razem). [przypis redakcyjny]

358. pódź (forma starop.)— pójdź, chodź. [przypis redakcyjny]

359. do pokoja (forma starop.) — do pokoju. [przypis redakcyjny]

360. Pluton — w mit. rz. władca świata podziemnego, syn Saturna, brat Jupitera i mąż Prozerpiny (gr. Persefony). [przypis redakcyjny]

361. owa (starop.) — słowo wyrażające możliwość, że coś się stanie. [przypis redakcyjny]

362. zmiękczywa (forma starop., tzw. liczba podwójna) — zmiękczymy (ja i moja lutnia). [przypis redakcyjny]

363. nieuśmierzony (starop.) — taki, który nie da się uśmierzyć, opanować. [przypis redakcyjny]

364. ukrócić — zmniejszyć, powstrzymać. [przypis redakcyjny]

365. niedoszły (starop.) — niedojrzały. [przypis redakcyjny]

366. dostać* (starop.) — dojrzeć. [przypis redakcyjny]

367. gdzieby (starop.) — jakżeby, niepodobna by. [przypis redakcyjny]

368. Cóż temu rzec? (starop.) — co na to powiedzieć; pytanie retoryczne, sugerujące bezradność. [przypis redakcyjny]

369. za jedną drogą — jednocześnie. [przypis redakcyjny]

370. zaraz* — jednocześnie, za jednym razem. [przypis redakcyjny]

371. zewlec (starop.) — zrzucić, zdjąć. [przypis redakcyjny]

372. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

373. Erato — jedna z dziewięciu Muz, Muza poezji miłosnej zazwyczaj przedstawiana z lirą. [przypis redakcyjny]

374. wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

375. lutni (tu daw. forma W. lp) — dziś: lutnio. [przypis redakcyjny]

376. strapiona myśl — strapiony umysł, duszę. [przypis redakcyjny]

377. póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję — dopóki jeszcze nie zamieniłem się w kamień; zob. też w. 25 o skamieniałej Niobe. [przypis redakcyjny]

378. ledwe (starop.) — ledwie, zaledwie. [przypis redakcyjny]

379. marmór — daw. pisownia wyrazu marmur. [przypis redakcyjny]

380. marmór żywy — żyjący marmur. [przypis redakcyjny]

381. pamięć* — tu: znak upamiętniający lub pamiętanie. [przypis redakcyjny]

382. czyli* (starop.) — czy też. [przypis redakcyjny]

383. uważać* (starop.) — dostrzegać i oceniać. [przypis redakcyjny]

384. Nieszczesna matko — apostrofa do Niobe. [przypis redakcyjny]

385. przyczytać (starop.) — przypisać. [przypis redakcyjny]

386. prze — przez. [przypis redakcyjny]

387. siedm — daw. forma wyrazu siedem. [przypis redakcyjny]

388. tak wiele* (daw.) — tyle samo, drugie tyle. [przypis redakcyjny]

389. nad wolą* (starop.) — wbrew woli. [przypis redakcyjny]

390. skłaść (forma starop.) — złożyć. [przypis redakcyjny]

391. zagubiony — tu: pomordowany, unicestwiony. [przypis redakcyjny]

392. w którą nadzieję żywiesz? (starop.) — jaką nadzieją żyjesz? [przypis redakcyjny]

393. nie zbywasz (starop.) — nie pozbywasz (się). [przypis redakcyjny]

394. pręcej (starop.) — daw. pisownia wyrazu prędzej. [przypis redakcyjny]

395. prętki (starop.) — daw. pisownia wyrazu prędki. [przypis redakcyjny]

396. niepochybny (starop.) — nie chybiający, ten który nie chybia (celu). [przypis redakcyjny]

397. Febe — Febusie; Febus (Apollo) w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. [przypis redakcyjny]

398. mściwa bogini —- Diana, staroż. bogini rz. utożsamiana z gr. Artemidą; uważana za boginię księżyca, polowania i lasów. [przypis redakcyjny]

399. lutość* (starop.) — litość (obecnie rzadko używa się wyrazu luty w znaczeniu srogi; por. nazwę drugiego miesiąca w roku). [przypis redakcyjny]

400. dokonać* (daw.) — położyć kres. [przypis redakcyjny]

401. prze Boga — przez Boga, na Boga. [przypis redakcyjny]

402. pomsta — zemsta (zob. współczesne wyrażenie pomścić kogoś). [przypis redakcyjny]

403. kaźń (daw.) — męka, kara. [przypis redakcyjny]

404. hardy — dumny. [przypis redakcyjny]

405. potkała (forma starop.) — spotkała. [przypis redakcyjny]

406. Nijobe — forma wyrazu Niobe utworzona dla rytmu. [przypis redakcyjny]

407. na Sipylu — Sipylus (łac.), Sypilos (gr.): góra w Azji Mniejszej, na którą została przeniesiona przez trąbę powietrzną skamieniała Niobe. [przypis redakcyjny]

408. nieprzetrwany (starop.) — taki, którego nie można przetrwać, trwający wiecznie. [przypis redakcyjny]

409. żywią (forma starop.) — żyją. [przypis redakcyjny]

410. źwierz (starop.) — zwierzę. [przypis redakcyjny]

411. ptastwo (starop.) — ptactwo, ptaki. [przypis redakcyjny]

412. w wiecznym pęcie (forma starop.) — w wiecznych pętach, więzach; pęto: więzy. [przypis redakcyjny]

413. tkwić — tu: sterczeć, być na widoku. [przypis redakcyjny]

414. szalony — tu: bardzo wielki, przekraczający normę. [przypis redakcyjny]

415. tkwi na wstręcie (starop.) — stanowi przeszkodę, zawadę. [przypis redakcyjny]

416. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

417. kwoli (starop.) — ze względu na, z powodu. [przypis redakcyjny]

418. lutnią — lutnię. [przypis redakcyjny]

419. ledwe — ledwie, niemal. [przypis redakcyjny]

420. porzucić (...) duszę — umrzeć. [przypis redakcyjny]

421. żywem — czy jestem przytomny? [przypis redakcyjny]

422. sen obłudny — sen zwodniczy, fałszywy. [przypis redakcyjny]

423. kościanym oknem — w mit. gr. i rz. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. [przypis redakcyjny]

424. A ludzkie myśli (...) na jawi — zajmuje myśli ludzkie tym, co na jawie, czyli w rzeczywistości okazuje się nieprawdziwe, złudne. [przypis redakcyjny]

425. błąd ludzki — fałszywa, nieprawdziwa myśl ludzka, głupota ludzka. [przypis redakcyjny]

426. szalone dumy — głupie, szalone myśli. [przypis redakcyjny]

427. łacno — łatwo. [przypis redakcyjny]

428. pisać sie z rozumy — popisywać się rozumem. [przypis redakcyjny]

429. Kiedy po wolej świat mamy — kiedy świat jest przychylny naszej woli, naszym życzeniom. [przypis redakcyjny]

430. głowa (...) zdrowa* — głowa wolna od kłopotów, zmartwień. [przypis redakcyjny]

431. chwalemy — chwalimy. [przypis redakcyjny]

432. rozkosz — przyjemności życia. [przypis redakcyjny]

433. lekce szacować — lekceważyć. [przypis redakcyjny]

434. skąpa prządka — parka, jedna z trzech mitologicznych bogiń przeznaczenia (Atropos, Kloto, Lachesis), przędących nić ludzkiego życia i arbitralnie decydujących o ludzkim życiu i śmierci. [przypis redakcyjny]

435. zstaje — wystarcza. [przypis redakcyjny]

436. za jaje — za nic, czyli za rzecz wartości jaja (w XVI w. jaja były wyjątkowo tanie). [przypis redakcyjny]

437. przypadnie — stanie się, zdarzy się. [przypis redakcyjny]

438. ali — ale oto, ale tymczasem, ale wtedy. [przypis redakcyjny]

439. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

440. śmierć nam należy — śmierć nas dotyczy (liczymy się z nią i nie gardzimy nią; por. współczesne wyrażenie: coś się należy komuś). [przypis redakcyjny]

441. bieżeć (tu forma 3 os. lp: bieży) — podążać, iść. [przypis redakcyjny]

442. przecz (starop.) — dlaczego, czemu. [przypis redakcyjny]

443. Arpin — pochodzący z Arpinum w Lacjum rzymski pisarz, mówca i filozof, zwolennik filozofii stoickiej Marcus Tullius Cicero (106–43 r. p.n.e.). [przypis redakcyjny]

444. wymowny* — od wyrazu: wymowa oznaczającego retorykę, oratorstwo; Cicero znany był jako znakomity mówca. [przypis redakcyjny]

445. budowny — okazale, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

446. Miasto — chodzi o Rzym (łac. Urbs). [przypis redakcyjny]

447. widzenie — zdanie, sąd, opinia, sposób widzenia różnych spraw. [przypis redakcyjny]

448. Wszak nie Rzym (...) twemu — Cicero głosił, że dla mędrca cały świat jest domem, więc wygnanie nie jest wielkim nieszczęściem; gdy jego wygnano z Rzymu, bardzo rozpaczał. [przypis redakcyjny]

449. barzo — bardzo. [przypis redakcyjny]

450. sromota (starop.) — hańba. [przypis redakcyjny]

451. wiarować się (starop.) — strzec się, unikać. [przypis redakcyjny]

452. gody* — radość, wesele; w. 25-28: Cicero głosił, że mędrzec powinien ze spokojem przyjmować wszystkie nieszczęścia, unikając jedynie hańby. Gdy jednak umarła jego córka Tulia, przeżył to głęboko. [przypis redakcyjny]

453. niezbożny — niecnotliwy (por. współczesny wyraz bezbożny). [przypis redakcyjny]

454. przeczże — czemu więc. [przypis redakcyjny]

455. dotkliwy — ostry. [przypis redakcyjny]

456. podać głowę* — dać głowę, stracić życie. [przypis redakcyjny]

457. wywiódłeś — wywiodłeś, udowodniłeś. [przypis redakcyjny]

458. łacniej rzec — łatwiej mówić. [przypis redakcyjny]

459. w. 29-32 — Cicero wygłosił cykl ostrych przemówień przeciwko wpływowemu politykowi, Markowi Antoniuszowi. Został zamordowany z polecenia Antoniusza, choć za wszelką cenę starał się uniknąć śmierci. [przypis redakcyjny]

460. toż — to samo. [przypis redakcyjny]

461. bodzie — dręczy. [przypis redakcyjny]

462. szczeście* — szczęście, dola, los, fortuna. [przypis redakcyjny]

463. snać (starop.) — przecież, może, podobno. [przypis redakcyjny]

464. pożądnej — pożądanej, upragnionej. [przypis redakcyjny]

465. W co (...) trafią — trafić w coś*: potrafić coś. [przypis redakcyjny]

466. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

467. Ledwie (...) czuję duszę — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]

468. i tę [duszę] oddać muszę — muszę oddać życie, umrzeć. [przypis redakcyjny]

469. Lubo (...) lubo — Czy (...) czy. [przypis redakcyjny]

470. gore jasnie — jasno goreje, płonie, świeci. [przypis redakcyjny]

471. padnąc (...) gaśnie — gaśnie zapadając (za horyzont), zachodząc. [przypis redakcyjny]

472. utolić (tu forma 3 os. lp cz. przysz.: utoli) — utulić, ukoić. [przypis redakcyjny]

473. prózno — na próżno. [przypis redakcyjny]

474. podobieństwo* — możliwość, prawdopodobieństwo. [przypis redakcyjny]

475. wiódłem — wiodłem. [przypis redakcyjny]

476. nie miały mi w co dać szkody — nie miały powodu, by mi uczynić szkodę. [przypis redakcyjny]

477. tknąć — doświadczyć. [przypis redakcyjny]

478. przestrogi* — ostrożności. [przypis redakcyjny]

479. raz — cios (por. razić, otrzymywać razy). [przypis redakcyjny]

480. znaczniejszy — większy, dotkliwszy. [przypis redakcyjny]

481. Czymem już był bezpieczniejszy — im bardziej czułem się bezpieczny. [przypis redakcyjny]

482. w swobodzie — gdy był wolny (swobodny) od trosk i cierpień. [przypis redakcyjny]

483. gdy siędzie na wadze (...) ma władze — gdy żal i rozum umieścimy na szalach wagi, rozum nie przeważy. [przypis redakcyjny]

484. na płacz lekkość wkłada — lekceważy płacz. [przypis redakcyjny]

485. sie (...) żal nie hamuje — żal nie zmniejsza się. [przypis redakcyjny]

486. nie cześć, zelżywość — despekt, dyshonor. [przypis redakcyjny]

487. prze Bóg żywy — przez Boga żywego, na Boga żywego. [przypis redakcyjny]

488. troskliwy* — strapiony, zatroskany, ten, który ma wiele trosk. [przypis redakcyjny]

489. wynajdzi (starop.; daw. forma W. lp) — wynajdź. [przypis redakcyjny]

490. wolniejszy — łagodniejszy, lepszy. [przypis redakcyjny]

491. mocen — ma moc, siłę. [przypis redakcyjny]

492. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

493. w szcześliwe czasy — w szczęśliwych czasach. [przypis redakcyjny]

494. zwykłych — tych, do których przywykliśmy. [przypis redakcyjny]

495. baczyć (starop.; 1 os. lm: baczym) — dostrzegać. [przypis redakcyjny]

496. a tak — tu: więc. [przypis redakcyjny]

497. kiedy* — jeżeli. [przypis redakcyjny]

498. po nas wdzięczności/ Nie uznasz — nie doznasz od nas wdzięczności. [przypis redakcyjny]

499. życzliwość* — dobrodziejstwo. [przypis redakcyjny]

500. Miej nas na wodzy — trzymaj nas krótko, w karności i posłuszeństwie. [przypis redakcyjny]

501. rozpychać — czynić nadętym, pysznym. [przypis redakcyjny]

502. lichy — mało warty, marny, przemijający. [przypis redakcyjny]

503. na Cię pomniemy — pamiętamy o Tobie. [przypis redakcyjny]

504. kaźń — kara. [przypis redakcyjny]

505. ojcowskim (...) obyczajem — po ojcowsku, czyli surowo, ale z wyrozumiałością. [przypis redakcyjny]

506. przed (...) gniewem — wobec gniewu, w obliczu gniewu. [przypis redakcyjny]

507. stajem (1 os. lm cz. przysz.) — stopniejemy (por. czasownik tajać). [przypis redakcyjny]

508. wiekuisty — wieczny, wiecznie istniejący. [przypis redakcyjny]

509. jest nam sroga męka — jest dla nas srogą męką. [przypis redakcyjny]

510. lutość — litość. W wersie 28 użyta jest niekonsekwentnie forma litość. [przypis redakcyjny]

511. sporny — sprzeciwiający się. [przypis redakcyjny]

512. występ* — występek, przewinienie; tu lm: występy. [przypis redakcyjny]

513. użyj (...) nade mną litości — okaż mi swoją litość. [przypis redakcyjny]

514. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

515. zemdlony* — osłabiony. [przypis redakcyjny]

516. upokoić — uspokoić. [przypis redakcyjny]

517. świtanim — świtaniem, świtem. [przypis redakcyjny]

518. sen leniwy — bożek snu, Hypnos, jest leniwy, bo zjawia się dopiero tuż przed świtem. [przypis redakcyjny]

519. czarnawemi — czarniawymi. [przypis redakcyjny]

520. własnie — we własnej osobie. [przypis redakcyjny]

521. wdzięczny* — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

522. jaka — tu: taką, jaka. [przypis redakcyjny]

523. paciorek* — zdrobnienie od „pacierz”, modlitwa (pochodzi od łac. Pater noster — Ojcze nasz); po paciorek (...) przychodziła: przychodziła wspólnie odmawiać modlitwę. [przypis redakcyjny]

524. ku śmiechu skłonione — skłonne do śmiechu. [przypis redakcyjny]

525. mało — zaledwie, trochę. [przypis redakcyjny]

526. nieutólony — nieutulony. [przypis redakcyjny]

527. przeszły — tu: przeniknęły. [przypis redakcyjny]

528. ujął — zmniejszył. [przypis redakcyjny]

529. nieznacznie — niezauważalnie, w sposób niedostrzegalny. [przypis redakcyjny]

530. knot — sznurek z konopi nasycony materiałem palnym. [przypis redakcyjny]

531. perzyny — popiół. [przypis redakcyjny]

532. Darmo nie upuszczając namniejszej godziny — pozwalając czasowi mijać bez rezultatu. [przypis redakcyjny]

533. owszem* — przeciwnie, właśnie. [przypis redakcyjny]

534. żywiemy żywot — żyjemy życiem. [przypis redakcyjny]

535. ważniejszy — bardziej znaczący, bardziej wartościowy. [przypis redakcyjny]

536. na miejsca swe — do pierwotnego miejsca swego pobytu. [przypis redakcyjny]

537. takim (...) kształtem — w takim kształcie, w takiej postaci. [przypis redakcyjny]

538. za swemi/ Rodzicami się modli — modli się za swych rodziców. [przypis redakcyjny]

539. rość (tu forma 3 os. lp: roście) — rosnąć. [przypis redakcyjny]

540. przyłomione — złamane. [przypis redakcyjny]

541. zażyć — zakosztować. [przypis redakcyjny]

542. rozkoszy (B. lm) — rozkosze. [przypis redakcyjny]

543. usadzone — urządzone. [przypis redakcyjny]

544. trzymać* — sądzić. [przypis redakcyjny]

545. rana* — wczesna. [przypis redakcyjny]

546. poszła — odeszła. [przypis redakcyjny]

547. pracej — pracy. [przypis redakcyjny]

548. by też* — choćby nawet. [przypis redakcyjny]

549. człowieczeństwo — ludzka natura. [przypis redakcyjny]

550. przysady — czegoś gorszego, niedoskonałości. [przypis redakcyjny]

551. zdrady* — tu: zawodu. [przypis redakcyjny]

552. zażyć — zaznać, doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

553. pana* — tu: męża. [przypis redakcyjny]

554. przegrozek — gróźb, pogróżek. [przypis redakcyjny]

555. fuków — pogróżek i łajań. [przypis redakcyjny]

556. uznała* — doznała. [przypis redakcyjny]

557. czego (...) doszła — o czym się przekonała. [przypis redakcyjny]

558. grześć — grzebać. [przypis redakcyjny]

559. szczere — prawdziwe. [przypis redakcyjny]

560. przekazy* — tego, co może zagrażać. [przypis redakcyjny]

561. nieprzeżyty* — wieczny, nieskończony. [przypis redakcyjny]

562. dobrej myśli — pogoda ducha, wewnętrzny spokój. [przypis redakcyjny]

563. zawżdy — zawsze. [przypis redakcyjny]

564. nie schodzi* — nie zachodzi. [przypis redakcyjny]

565. nocy niewidomej — nocy, w czasie której nic się nie widzi. [przypis redakcyjny]

566. widziem (starop.; W. lm) — widzimy, oglądamy. [przypis redakcyjny]

567. prózno upatrzacie — na próżno szukacie i nie umiecie dojrzeć. [przypis redakcyjny]

568. chowaj sie na te — oszczędzaj się dla tych. [przypis redakcyjny]

569. doznałeś — tu: poznałeś. [przypis redakcyjny]

570. los (...) wzięła — wziąć los oznacza los wynikający z losowania (jak w loterii czy grze w kości). [przypis redakcyjny]

571. w swoich rzeczach — w swoich sprawach. [przypis redakcyjny]

572. nowo — po raz pierwszy. [przypis redakcyjny]

573. nazad — z powrotem. [przypis redakcyjny]

574. drudzy — tu: niektórzy, inni. [przypis redakcyjny]

575. ślepe skały — skały, których nie widać. [przypis redakcyjny]

576. zniknąć — umknąć, uciec. [przypis redakcyjny]

577. Sybilla — prorokini z antycznych legend, miała żyć tysiąc lat. [przypis redakcyjny]

578. tymże mniej — i dlatego mniej. [przypis redakcyjny]

579. niewczasów — trudów. [przypis redakcyjny]

580. drugie — inne. [przypis redakcyjny]

581. siroctwa — sieroctwa. [przypis redakcyjny]

582. nędzne — nieszczęśliwe, nieszczęsne. [przypis redakcyjny]

583. leda jako — byle jak. [przypis redakcyjny]

584. biorą (...) gwałtem — porywają. [przypis redakcyjny]

585. w hordach — chodzi o hordy tatarskie, które porywały kobiety. [przypis redakcyjny]

586. sie (...) zostoi — ostoi się, zostanie. [przypis redakcyjny]

587. sromotnej — haniebnej. [przypis redakcyjny]

588. wszystkokrotnej — wszystko uśmierzającej, wszystko skracającej, kładącej wszystkiemu kres. [przypis redakcyjny]

589. leciech — latach. [przypis redakcyjny]

590. frasunków — zmartwień. [przypis redakcyjny]

591. ani stąd używaj żałości — i nie martw się z tego powodu. [przypis redakcyjny]

592. przepamiętał — zapomniał. [przypis redakcyjny]

593. stateczność — rozwaga, stałość, rozsądek. [przypis redakcyjny]

594. W tę bądź przedsię panem — w stateczności bądź właśnie bogaty, posiadaj ją w dostatecznym stopniu. [przypis redakcyjny]

595. w pociechy obranem — pozbawiony pociech. [przypis redakcyjny]

596. zasiadł w prawie takim — podlega takiemu prawu. [przypis redakcyjny]

597. być jako celem — być punktem, w który się strzela. [przypis redakcyjny]

598. Z tego trudno sie zdzierać — od tego trudno się uchylić, wymówić. [przypis redakcyjny]

599. pocznimy — pocznijmy, zacznijmy. [przypis redakcyjny]

600. zamierzony kres — wyznaczony koniec drogi. [przypis redakcyjny]

601. wyrzec* — orzec. [przypis redakcyjny]

602. przypada* — przychodzi. [przypis redakcyjny]

603. co sie Jemu zdało — co On postanowił. [przypis redakcyjny]

604. nalepiej — najlepiej. [przypis redakcyjny]

605. niepłatne* — te, które nie popłacają, nieważne, nieprzydatne. [przypis redakcyjny]

606. odbieży — odbiegnie, odejdzie. [przypis redakcyjny]

607. praw szcześciu — sprawiedliwy wobec losu. [przypis redakcyjny]

608. przed sie bierze — bierze pod uwagę (por. współczesne „przedsiębrać”, „przedsiębiorca”). [przypis redakcyjny]

609. padnie wedle jego chęci — wypadnie po jego myśli. [przypis redakcyjny]

610. synie — synu. [przypis redakcyjny]

611. wżdam — jednak, przecież. [przypis redakcyjny]

612. w ręku swoich — w rękach swych. [przypis redakcyjny]

613. folgując — ulegając, poddając się. [przypis redakcyjny]

614. upadkowi* — zwątpieniu, rozpaczy. [przypis redakcyjny]

615. w to patrzaj — patrz na to. [przypis redakcyjny]

616. nie popadł — nie poniósł. [przypis redakcyjny]

617. świata tego zabawami* — zwykłymi sprawami tego świata. [przypis redakcyjny]

618. Teraz by (...) zbierać — teraz by trzeba zbierać. [przypis redakcyjny]

619. ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia — ratować słabą naturę ludzką (mdłe przyrodzenie) w czasie załamania (w zachwianiu). [przypis redakcyjny]

620. czulszy — bardziej wrażliwy, bardziej dbały. [przypis redakcyjny]

621. pospolitym torem — utartą drogą. [przypis redakcyjny]

622. poznego — późnego. [przypis redakcyjny]

623. co insze czas goi — to, co u innych goi czas. [przypis redakcyjny]

624. fortel — podstęp. [przypis redakcyjny]

625. wybija — jak klin klinem. [przypis redakcyjny]

626. z tejże miary — takimi samymi (czyli również nieszczęśliwymi). [przypis redakcyjny]

627. człowiek z baczeniem — człowiek myślący, rozumny. [przypis redakcyjny]

628. wściąga — zatrzymuje. [przypis redakcyjny]

629. na oboję fortunę — zarówno na szczęście, jak i na nieszczęście, na dobry i na zły los. [przypis redakcyjny]

630. Ludzkie przygody ludzkie noś — Ludzkie przygody (doświadczenia) znoś po ludzku; cytat z Tusculanae disputationes Cycerona (łac. humana humane ferenda). [przypis redakcyjny]

631. jeden jest Pan smutku i nagrody — to z kolei aluzja do miejsc Biblii (księgi Estery, Barucha, Hioba w Starym Testamencie). [przypis redakcyjny]

632. Tu zniknęła. Jam sie też ocknął — podobnie kończy się Sen Scypiona (Somnium Scipionis) Cycerona: Ille discessit; ego somno solutus sum (łac.). [przypis redakcyjny]

633. aczciem (starop.) — chociaż jestem. [przypis redakcyjny]

634. prawie* — prawdziwie, naprawdę. [przypis redakcyjny]