Epimenidów sen¹

...Co spał Epimanides lat, ja żyję tyle,

Jeśli żyję, jeśli się na życiu nie mylę...

Niemasz nic: wszytek żywot grzechem abo spaniem.

...Więc i mnie, w siedmdziesiątym piątym stojąc roku,

Czasby obudzić, czasby porwać się już z mroku.

Kto Epimenidesa — nie wiem; to wiem, że mię

Śmierć trojga dzieci budzi, zruciwszy na ziemię

Z betów świeckich, gdzie choć co na jawi cieleśni

Widzą ludzie, w rzeczy nic niemasz, wszytko się śni.

Tedy przetarszy oczy, wprzód na swe łożysko

Pojrzawszy, plunę, możesz gorsze być mrowisko,

Gdzie leżąc, kędykolwiek obrócę się bokiem,

Wszędy nieszczęściu, żalom, chorobom obrokiem².

Złe jedno z siebie zrzucisz, aż drugie, aż trzecie,

Aż i dziesiąte oślep lezie; rzekłbyś, że cię

Z nogami zjedzą, wszakże, choć ich tyla chmura,

Brednia są mrówki względem onego jaszczura,

Który we dnie i w nocy, na jawi i we śnie,

Serce w piersiach sumieniem katuje boleśnie.

Więc dłużej w tem pieleszu³ mam dognijać brzydkiem?

...Porwę się i w skok bieżę do kościoła, kędy

Daleko widzę różne od starych obrzędy.

Żem się ledwie obaczył, jeślim ja w kościele?

Insze rzeczy opuszczam, których jest tak wiele...

Idę potym do domu. Naprzód na sejmiki,

Aż ledwie zrozumiane usłyszę języki,

Wszystkie w kupie, choć je Bóg rozdzielił u Babel.

Cóż skoro się popiją a przyjdzie do szabel?

Prawda, że się tak z sobą obchodzą dyskretnie:

Dość dobyć, i to rzadko — ale żaden nie tnie;

Językami, jakby też z tretu⁴ zegnał baby,

Ledwie stalne⁵ kościoła dotrzymają sztaby.

Głowy im zagoreją duchem — ale winnym.

Mogę się niespodobać komu, choć niewinnym.

Wolę, rzekę, z swą radą, nim w bok wezmę, wprzódy

Wędrować, opuściwszy bankiet, do gospody.

Razem tylko był na niem, jakby też u Lipków⁶,

Bom jako żyw nie słychał na sejmiku skrzypków.

Z samą do Jarosławia żydzi głową jadą⁷,

Wszyscy tu dla pożytku, rzadki kto z obradą⁸,

Żeby abo arendy dostąpił czopowej⁹,

Abo sobie przyczynił soli suchydniowej¹⁰,

Zagrawszy na bankiecie braciej, a w ostatku

Chcąc zostać exaktorem¹¹ jakiego podatku.

Bo żeby na sejm posłem abo deputatem¹² —

O czymże mówić? nikt się nie zawiedzie na tem.

Cóż pojrzawszy na szaty? w materyjach, w kroju,

Tylko już nie dostaje na głowach zawoju.

W pamięci poważny strój mając staroświecki,

Nie zbłądzę, porównawszy z małymi ich dziecki.

Ten Turka, ten Węgrzyna (czego znakiem szata,

Bo nacóżby ją wdziewał), ten zabił Chorwata.

Jakby to już po wojnie, jakby już wygnani

Turcy z Kamieńca: drugi, jak żyw, nie był na niej.

Nie obaczysz w żebraczym płaszczu więcej płatów,

Co w stroju i w języku dzisia u Sarmatów.

Brody, które powagi, rozumu, nauki

Znakiem były, postrzygli teraz na peruki.

Obacząli u kogo, naśmiewać je wolą.

Cóż niemają z brody śmiać? sami wąsy golą.

Wszytko wolność szlachecka, i to, żal się Boże,

Nie pozwolić, aż sejmik zapłacą mu, może.

Wżdy go i król i prawo kazało? Nie stanie¹³:

Wolnym szlachcic; niech ginie i ojczyzna; ja nie.

Toż z nim w targ, którzy mają w sejmiku prywatę¹⁴.

Chyba tak, znajcież łaskę, rzecze, wziąwszy datę¹⁵.

Nie wiemże, jeśli się już drugiemu nie godzi,

Jeśli pierwszy do wziątku drogę mu zagrodzi.

Idę też do obozu za wojskiem po lekku,

Straciwszy w niem z młodości połowicę wieku,

Aż nie ten, co się bije, aż kto inszy liczy

I żołd i krwią nabyte żołnierskie zdobyczy.

Trudno się inakszego z takiej rady skutku

Spodziewać kto miał, rzekę w sobie, nie bez smutku.

W papierach wojsko! gdzieżby chciał się też bić papier,

Szablę wziąwszy (po polsku, po niemiecku rapier).

Nad papierami trąbią na każdy rok larmo¹⁶ –

Komuż na borg ¹⁷umierać, komuż chce się darmo?

Żołnierza, jako w piekle owego pieszczocha,

I ta nie dojdzie wody od Łazarza trocha,

Żeby język omoczył, którą na tym świecie

Ciężki poborca z niego prasą do krwie gniecie.

Starszyzna wsi kupuje, siedząc przy kominie;

Żołnierz chleba o kiju żebrze abo ginie.

Cóż mówić o prywatnych, o szlacheckich domach?

O czym się ani śniło w staroświeckich kromach,

Żeby to wszytko było (choć prędko w garść chuchnie)

Dla stroju do szkatuły, dla stołu do kuchnie.

Własnego nawet swego nie poznałem domu!

Ocknąwszy się z ciężkiego fortuny pogromu.

Szczere pustki, niemasz nic, śmiele goń z kopiją,

Niemasz żony i dzieci, bracia już nie żyją,

Synowcy, krewni, nawet przyjaciele moi

Wszyscy spią, jakbym widział w zburzonej się Troi.

Przestałem być ojcem, gdzie drugi dziś pradziadem.

Chyba że z miłosierdzia kto nad trupem bladym

Wrzuci w grób i nie da psom głodnym z niego żeru.

Niemasz dzieci, nie trzeba do pogrzebu kiru...

Idę spać, gdzie najdłuższy czas mię nie obudzi...

Przypisy:

1. Epimenidów sen — wiersz zaczyna powieścią o Epimenidzie, co 75 lat przespał i po zbudzeniu nikogo nie poznał; tak i autor 75 lat (nie ściśle licząc!), przespawszy (bo życie snem), budzi się, nie poznaje świata i ludzi i słońce mu zaraz po świtaniu zachodzi. [przypis redakcyjny]

2. obrok — pasza, pożywienie, karma. [przypis edytorski]

3. pielesz — łoże. [przypis redakcyjny]

4. tret — targ. [przypis redakcyjny]

5. stalne — stalowe, [przypis redakcyjny]

6. Lipkowie — Tatarzy na służbie RP. [przypis redakcyjny]

7. Z samą do Jarosławia żydzi głową jadą... — tak odpowiedział Żyd Potockiemu na zapytanie, z czym na jarmark do Jarosławia jedzie; tak samo jedzie szlachta na sejmiki. [przypis redakcyjny]

8. obrada — rada. [przypis redakcyjny]

9. arenda czopowa — czopowe, akcyzę od wina, piwa itd. pobieraną od czopa u szynkarza, wydzierżawiano szlachcie. [przypis redakcyjny]

10. sól suchydniowa — soli dostarczano szlachcie. [przypis redakcyjny]

11. exaktor — poborca. [przypis redakcyjny]

12. Bo żeby na sejm posłem abo deputatem... — ani myśli o urzędzie posła lub deputata. [przypis redakcyjny]

13. nie stanie sejmik — zerwie go. [przypis redakcyjny]

14. prywata — interes prywatny. [przypis redakcyjny]

15. data — dar. [przypis redakcyjny]

16. larmo — alarm, trwoga. [przypis redakcyjny]

17. na borg (daw.) — na kredyt. [przypis edytorski]