Gdyby

Przed snu godziną wciąż porządkujesz

Wypadki w myślach splątane,

Dziś je rozwikłać darmo próbujesz —

Jak gąszcza są cmentarniane.

Pragniesz naruszyć ich nieodmienność,

Odwrócić zdarzeń przyczyny,

Wciąż nieuchronną zmieniasz kolejność,

Przestawiasz tamte terminy.

Klisza tych wspomnień pełna jest cienia,

A tak wyraźna i ostra!

— Gdybym... — rozmyślasz — wytrwał w milczeniu,

Może by żyła ma siostra...

Strzał w wymiecionej, niemej ulicy —

Syn biegnie z chustką na czole...

— Gdyby się wówczas ukrył w piwnicy,

A nie biegł z chłopcami w pole...

Gdyby ten papier siostra na Szucha¹

W noc podpisała inaczej...

Gdyby nikt w tamten świt nie podsłuchał

I nie podpatrzył, że płacze...

Gdyby...

Przypisy:

1. Aleja Szucha — ulica w Warszawie (Aleja Szucha 25), przy której w czasie drugiej wojny światowej znajdowała się m.in. siedziba Gestapo, czyli niemieckiej tajnej policji państwowej. Prace Gestapo podzielone były pomiędzy pięć referatów, zajmujących się następującymi kwestiami: zwalczanie polskiego ruchu oporu; kościoły, wolnomularstwo, sprawy żydowskie; wywiad, zakładnicy, więzienie śledcze, emigranci i cudzoziemcy; kontrwywiad, szpiegostwo gospodarcze, sprawy graniczne i paszportowe, dezerterzy z armii niemieckiej; zbieranie i analiza informacji, donosy i meldunki konfidentów. Przy Szucha przetrzymywano, przesłuchiwano i torturowano więźniów politycznych, w tym członków ruchu oporu, a także osoby podejrzane o sprzeciw wobec niemieckiego okupanta. Cele znajdowały się w suterenie, śledztwo prowadzono także na wyższych piętrach.

Niemcy stosowali w celu wydobycia informacji najróżniejsze tortury fizyczne i psychiczne w tym: bicie, przypalanie, przyduszanie, szczucie psami, miażdżenie palców i genitaliów, wieszanie na skutych z tyłu rękach, łamanie kości, wybijanie zębów, uszkadzanie gałek ocznych, rażenie prądem elektrycznym, podtapianie, wyrywanie paznokci oraz wbijanie pod nie stalowych igieł.

Gmach przetrwał wojnę, w 1946 pomieszczenia piwnic więzienia Gestapo przy al. Szucha 25 w Warszawie uznane zostały za miejsce martyrologii, świadectwo męki i bohaterstwa Polaków, a sam areszt stał się zaczątkiem muzeum. W 1952 powstało w tym miejscu Mauzoleum Walki i Męczeństwa w Warszawie (obecnie filia Muzeum na Pawiaku).