APPENDIX D.
Languages of Northern Borneo.
| —— | IDA’AN. | BISAYA. | ADANG (MURUT). |
| Numerals:— | |||
| One | iso, san | sabulang | |
| Two | duo | dua | |
| Three | telo | telo | |
| Four | apat | ampat | |
| Five | limo | lima | |
| Six | anam | anam | |
| Seven | turo | turo | |
| Eight | walo | walu | |
| Nine | siam | ewa | |
| Ten | opod | pulo | |
| Eleven | opod dam iso | pelud cha | |
| Twenty | duo nopod | pelud dua | |
| A hundred | atus, san atus | ||
| Day | adau, tadau | adau | chaw |
| Night | sedap | mentiong potong | rachăm |
| Morning | suab nakapia | bukatadau | kamuka |
| Evening | tawañg-an | ||
| Yesterday | kăniab | kiniab | seladi |
| To-morrow | suab | suab | napā |
| Day after do. | suab dina | ||
| Light | okalub | miang | machang |
| Name | naran | ||
| Use | guno (muni) | ||
| The same | bagal | ||
| Food | takanan | akanakan | |
| Rice | ogas, wagas | nubur (nasi) | |
| Kaladi | gual | ||
| Yam | kaso | ||
| Kribang | wei | ||
| Fowl | manok | lahal | |
| A cock | piak | ||
| Salt | silan | uson | |
| Plaintain | punti | ba’ong | |
| Cocoa-nut | piasau | bua butan | |
| Flesh | ansi | ansi | wang |
| Fat | lambon, lunak | lunok | lumo’ |
| Tobacco | sigup | ||
| Fish | sada | sada | lawid |
| Arrack | tuak bahar talak tinamul | ||
| Padi | parei | parei | pade’ |
| Milk | gatas | ||
| Oil | umau | umau | |
| Water | waig | aig | pa |
| Fire | apui | apui | apui |
| Smoke | lisun | lisun | rapun |
| Ashes | ahun | a’u | |
| Egg | antalun | lampuni | |
| Price | arga | ||
| Charcoal | tahun | ||
| Tree | guas, puhn kaya | puhn | pohun |
| Branch | rahan | ||
| Leaf | rahun | daun | daun |
| Flower | usak | usak | usak |
| Bark | kulit | ||
| Root | gamut | amut | war |
| Gutta | pulut | ||
| Fruit | uah | buah | buah |
| Seed | linso | umi | ilong |
| Plants | tanaman | ||
| Pitcher do. | kaku anga | ||
| Rattan | tuei | ||
| Bambu | ragup | ||
| “Batang” trunk | wabañgan | ||
| Moss | rañgilut | ||
| Thorn | rugi | ||
| Pinang | lakang | ||
| Young do. | lugus | ||
| Country | pagun | pagun | bawang |
| Earth | tanah | tanah | tanah |
| Stone | watu | batu | batu |
| River | bawang | bawang | pa |
| Mountain | bukid | bukid | turud dita |
| Valley | parong | aroi | |
| Cave | luang | luang | lobang |
| Plain | kapayan | gana | balad |
| Sea | rahat | laut | pa nawap |
| Island | pulau | pulau | penulong |
| Wind | ibut | loñgos | bario |
| Storm | tañgus | ||
| Rainbow | meluntong | melintong | takang |
| Rain | rasam | rasam | mudan |
| Lightning | kadumaat | kaduma’at, longganit | lalam |
| Thunder | garut | sengkarut, lalam | lugo |
| Sun | matadau | mata-adau | chaw |
| Sand | oggis | ||
| Moon | ulan | bulan | bulan |
| Stars | rambituan | bintang | gatuan |
| Road | ralan | ||
| Forest | talunan | ||
| Lake | ranau | ||
| Deer | tambang | tambang | priau |
| Bear | buhuang | ||
| Horse | kuda | ||
| Buffalo | karbau | ||
| Cow cattle | sapi | ||
| Goat | kambing | ||
| Dog | asu | asu | okaw |
| Hog | bakas | bau-hi | barak |
| Wild hog | ramo | baka’ | |
| Cat | tuñg-au | using | kuching |
| Monkey | kara | kara | koyad |
| Rat | ikus | tikus | |
| Snake | lanut | lanut | mampa’ |
| Butterfly | galamambang | kalabang | berăpang |
| Beetle | anggiloung | ||
| Domestic bee | kalulut | ||
| Bee | tañgiñgat | mutit | sikan |
| Mosquito | sisit | kalias | tokong |
| Sandfly | ritak | ||
| Ant | kilau | kilau | dra |
| Horn | sungu | nga | |
| Hair | ulu | ||
| Tail | tiku | iku | iyor |
| Feather | alad | ||
| Egg | antalu | lampuni | |
| Honey | paha | leng | duro |
| Wings | tulut | alan | ilad |
| Half | siñggaran | ||
| Trade | bilian | ||
| A “dustar” | sigar | ||
| House | lamin, walei | alei | |
| Wood | seduan | ||
| Posts | trigi | rigi | |
| “Ataps” (mats) | tahap | ||
| Door | sesuanan | kārbon | |
| Ladder | tukat | tukad | |
| Window | tatiga-an | ||
| Fireplace | dapu-an | ||
| Bed (sleeping mat) | tikam modop | lubok | |
| Mat | tikam | ikam | |
| “Priok” pot | kuran | ||
| Hut | sulap | ||
| A measure | tuñgap | ||
| Pillow | roei | ||
| White man | kambura | ||
| Man | kadayan | mianei | |
| People | suang | ||
| A man | kusei, ngulun | mianei | |
| Woman | tandu | kimo | |
| Husband | kusei | ano’ | |
| Wife | sawa, sau | sau-o | |
| Father | ama | yama | |
| Mother | ina | indu | |
| Grandfather | adu aki | yaki | |
| Grandmother | adu | ||
| Child | anak | ||
| Virgin | samandak | ||
| Kiss | siñgud | narokadong | |
| Cloth | umut | ||
| “Chawat” | santut | sirot | |
| Spear | andus | bangkau | |
| “Parang” | dañgol | madi | |
| Knife | peis | ||
| Shield | taming | ||
| Sword | pedang | ||
| A spirit | ragun | lematei | |
| Iron | besi | ||
| Brass wire | saring | ||
| “Bidang” | ganap | ||
| Earring | anting anting | ||
| Needle | dalat | ||
| Jacket | rasuk-garong | ||
| Sheet | ramut | ||
| Body | inan | inan | burur |
| Head | ulu | ulu | ulu |
| Hair | tabuk | abuk | bok |
| Face | turas | rabas | monong |
| Ear | teliñgo | teliñgo | |
| Eye | mato | mato | |
| Eyebrow | kirei | ||
| Nose | tadong | adong | |
| Mouth | kabang | kabañg | tang |
| Lip | munong | ||
| Tooth | nipun | ipun | lipan |
| Tongue | lelah | lelah | lebah |
| Cheek | piñgas | ilan | piñg-it |
| Neck | lio | ||
| Shoulder | liawa | ||
| Armpit | pakilok | ||
| Hand | palad | loñg-on | tichu, palad |
| Finger | tentuduk | buatichu | |
| Thumb | malahing | indu loñgon | tuju tapo |
| Nail | sandulu | siñg-ilu | selon |
| Breasts | susu | ||
| Belly | tenai | tenai | batak |
| Navel | pusat | ||
| “Kamaluan” m | tali | ||
| “Kamaluan” f | tato tata’ | ||
| Thigh | paw | ||
| Knee | atud | ||
| Calf | dakud | ||
| Foot | lapak | atis | palad kukud |
| Bone | tulang | ||
| Blood | raha | ra | |
| Flesh | ansi | ng’giri | wang |
| Fat | lambon | lunok | lumo |
| Skin | kulit | kubil | |
| Saliva | luja | jimpi | aka |
| Sweat | tumus | umos | pana |
| Elbow | siku | ||
| Fathom | dapo | ||
| String, &c. | toggis | ||
| To roll up | lapiau | ||
| Cover, lid | sompon | ||
| Thief | penakau | ||
| Good | rañggoi | munsi | |
| Bad | arahat | rat | |
| Right | rañggoi, ingka | bunoi | |
| Wrong | sala’ | ||
| Tall | kawas | ||
| Long | naro | auad | rawir |
| Short | sariba | riba | benua |
| Sweet | momis | mamis | |
| Nice | wasi | ||
| Bitter | pait | pait | |
| Sharp | taram | ||
| Blunt | amo, katagu | ||
| Old (tuah) | lai-ing (lai-ag?) | kako | |
| Young | mulok | tari | |
| Old (lama) | laid, kilo | laid, matuo | maun |
| New | wago | ago | baro |
| Hot | lasu | lasu | |
| Cold | sagid | sagit | tenab |
| Wet | eiapas | masah | bah |
| Dry | magintu | kala’ | takaring |
| True | ranggoi | bunor | |
| False | udut | bawa | |
| Ugly | arahat | rat | |
| Pretty | osonang | monsei | |
| Large | gaio, kagaio | gaio | raya |
| Small | koré | diok | madi |
| Heavy | magat, bagat [wagat, ogat | magat | brat |
| Light | gan | gan | rahan |
| All | timong | sañgai | abiabi |
| Many | gamo, sapo | suang | mulamula |
| Few | koré-koré | diok | sesut |
| Like | bagal (“mirad”) | sama paras | pahad lea |
| Different | suei | ||
| Slow | boei | boei | dadan |
| Rapid | gompas | deros | mauwar |
| Heavy as rain | gompas | ||
| Thirsty | tuhan | kalalio | |
| Hungry | losun | mitil | |
| Striking | buntong | ||
| Sick | sagid | duol | |
| Dead | matei | matei | |
| Sorry | susah | gagau | |
| Angry | magulau | siau | |
| Straight | tulid | tulid | sŭn |
| Crooked | brakilong | belengkok | kelo’ |
| Square | apat, persagi | ampat pensagi | lepingpat |
| Round | urud | taburor | |
| Broad | kalab | lebah | raya |
| Thick | kapah | kapah | kapal |
| Thin | mipis | nipis | nipi |
| Shallow | tutun | ||
| Deep | ralam | lalum | |
| Black | eitom | hitom | mitam |
| White | purak | purak | buda |
| Red | ragang | ragang | sia |
| Yellow | silau | chilau | berar |
| Sore | owal | ||
| Raw | matah’ | matah | matah |
| Ripe | mansak | mansak | lak |
| Dirty | amut | ||
| Clean | aro’k | ||
| Hard | kadau | kodau | tua |
| Soft | lumi | lembut | leia |
| Enough | ganap | ||
| “Korang” wanting | amo, karuñgut | ||
| Pregnant | betian | ||
| Slippery | lamau, lamo | ||
| Clever | tutun | ||
| Quick | jajaran | ||
| Right | ganan | ||
| Left | gibang | ||
| Rough | sanilu | ||
| Bold and brave | siau | ||
| I or we | yeho, yai dugu | jami | |
| You | dia | ikan | |
| He or they | idia | iyo | |
| Who | sei | iseo | |
| What | nono | a’an | |
| This | iti | tio | |
| That | ina | sulo | |
| Here | diti | ditio | dini |
| There | ilo, dilo | sulu | dŭng-a |
| Where | nambo | domboi | dapei-a |
| Far | sadu | sado | madi |
| Near | sămak, sămok | somok | monăng |
| Without | saribau | ribau | lemela’ |
| Within | saralam | selalam | metakap |
| Above | kawas | ribau | duñgeilun |
| Below | sariba | sua | meilena |
| Behind | likud | likud | katad |
| Before | dibrus | derabas | lepa monong |
| Between | palatan | rang | |
| To | ka | ||
| Previously | gahulu | ||
| From | masunut | ||
| Not yet | eiso po | ||
| Yes | aw | awe | |
| No | eiso | ŭnjob | |
| Now | kirakira | kila | năpŭ |
| When | sañgira | memburo | idan |
| Afterwards | turi, tahuri | turi | muchi |
| In this way | inka’, pinka’ | ||
| In that way | inka-i | ||
| How many | sangkora, gamo | ||
| Presently | ruhei | ||
| More | aro | ||
| To eat | mengakan | ||
| To see | magintong | lintong | |
| To drink | menginum | ||
| To laugh | magirak | girak | |
| To weep | miad | giad | |
| To kiss | maniñgud | narokadong | |
| To speak | boras | betuntut | |
| To be silent | mada | gorom | |
| To hear | makinañgo | koroñgo | |
| To lift | kakatan | teñgañgo | |
| To walk | manau | manau | |
| To run | magidu | midu | |
| To stand | mindahau | kakat | |
| To sit | mirikau | koko | |
| To climb | midakud | nakod | |
| To sleep | modop | modop | |
| To awake | tumanag, tuñgag | tidong | |
| To recollect | insam | ||
| To know | pandei, mila | pandei | |
| To forget | aliwan | kalamuan | |
| To ask for | makiano | ||
| To wait | magandad | ninteo | |
| To come | sikei | mikot | |
| To go | mañgai, pagidu | midu | |
| To meet | bertemu | ||
| To hide | lisuk | mensusut | |
| To search | magi-om | yumo | |
| To give | noan | menak | |
| To bring | oito | mito | |
| To kill | sañgat, meniangat | metai-o | |
| To wound | suhat | ||
| To sow | memambri | ||
| To plant | meñgasuk | ||
| To fight | meñgulan, merasang | ||
| To trade | berdagang | ||
| To buy | bili | ||
| To sell | taranan | ||
| To cheat | menipu | ||
| To steal | menakau, menikus | ||
| To marry | menasawa | ||
| To bear children | berganak | ||
| To grow | samuni | ||
| To shout | meniangkis | ||
| “Ada” | warah | ||
| “Habis” | awi, ei, nei | ||
| To shade | osorong | ||
| To swim | samadoi | ||
| To arrive | korokod | ||
| To wash | miñg isu | ||
| To bathe | madsiu, padsiu | ||
| To want | saga | ||
| Don’t | ada | ||
| To burn | tutud | ||
| “He says” | kadsio | ||
| To play | berunsei | ||
| To tie | kagus | ||
| “Gurau” | bersibak | ||
| “Amput” | berkiu | ||
| To hug | gapus | ||
| To lay hold of | migit, makahei | ||
| To desire | saga’ | ||
| To return | sagulei | ||
| To take a wife | kasawa | ||
| „ husband | memañgat | ||
| High | sau-at | dita | |
| To strike | pudo | mapar | |
| To break | petul | motul | |
| To open | bika | ngukab | |
| To shut | beno | nutub | |
| To lift | tenañg-o | năkang | |
| To throw | menokon | mapat | |
| To sound | katab | buri | |
| Darkness | potong | racham | |
| Green | |||
| Iron | basi | belawan | |
| Hill | bukid diok | turud, murud | |
| Hurricane | tañgus | ribut | buri mawar |
| West | surapadau | ||
| East | matadayau | ||
| Cloud | laput | ||
| Noon | tampakadau | topud chaw | |
| Sky | adau | ||
| To burn | tudo | sensuli | menunoh |
| To smoke | lisun | lisun | rapun |
| Rice | agas, wagas | agas | brah |
| Pumpkin | tawadak | belabu | |
| Yam | kaso | ubi | |
| Mouse | ikus | labaw | |
| Squirrel | niamo | ||
| Bird | manok | suit | |
| Kite | kanio | kanio | |
| Sparrow | pirit | pirit | |
| Swallow | senkalayang | kalua | |
| Crow | mangkak | brengkak | |
| Cage | kuruñgan | ||
| Frog | sei | sit | |
| Crab | kuyu | kra | |
| Prawn | tentudik | ||
| Fly | pañgat | ||
| Spider | senkalang | ||
| Wax | ulih | ||
| Thirsty | kalalio | pring | |
| Hungry | mitil | lau | |
| Smell | kiabau | mau | |
| Fragrant | munsei | ||
| Stinking | buntong | mutong | |
| Dead | matei | matei | |
| Answer | sumbarau | ||
| Pleased | nako | ||
| Afraid | lemakak | ||
| Shame | mikum | ||
| Love | ngako | ||
| Hate | baji | ||
| Wish | ngako | ||
| Right | bunor | ||
| Find | malak | ||
| Take | lapo | ||
| Boil | sunsam | ||
| Broil | sinalau | ||
| Earring | subang | ||
| Road | langgaio | ||
| Bridge | pentaran | ||
| Boat | padas | ||
| Canoe | padasdiok | ||
| Son | mianei | ||
| Daughter | kimo | ||
| Brother | sitari | ||
| Sister | sitari kimo | ||
| Girl | anak agu | ||
| Shallow (as water) | tutun | ||
| Tin | simara’ | ||
| Sweet potato | wei | ||
| Kaladi | gual | ||
| A cock | piak | ||
| Ask for | makiano |