Rzecz o wolności słowa

by Cyprian Kamil Norwid

IX

Augusta wiek, tak zwany złotym, promienieje...

Wszelki pracownik słowa iści swe nadzieje.

Jakkolwiek do dziś jeszcze nie znamy przyczyny

Dla której Owid smętne nawiedził równiny⁵⁹

Bez zielonego lauru, lecz w burce tułackiej,

Ani gdzie zmarł ów pierwszy poeta sarmacki.

Wiek Augusta... to tryumf... to pokój... a przecie

Sam Horacy ze świątyń każe wynieść śmiecie

I głos jest, że najeźdźca zetrze Romy głowę

W popiół, na którym konia wyciśnie podkowę...

Tymczasem słowo w pełni swej jaśnieje światu,

Nawet ma i naczynie złote mecenatu⁶⁰.

Czegóż mu zbywa jeszcze, skoro wynalazło

Samą prozy potoczność i użyło na zło...

I wszystko ma od niebios szczytu do niziny,

Gdzie oliwa zielona, gdzie gęste wawrzyny.

Przyszła nareszcie chwila ciszy uroczystej,

Stało się — między ludzi wszedł Mistrz wiekuisty⁶¹

I do historii, która wielkich zdarzeń czeka,

Dołączył biografię każdego człowieka,

Do epoki — dzień każdy, każdą dnia godzinę,

A do słów umiejętnych — wnętrzną słów przyczynę,

To jest intencję serca... Więc zstąpił sam na dno,

Zawładnął, nie jak króle i uczeni władną.

A teraz co?... Czy tylko cierń jego korony,

Czy tylko wstydem słońca horyzont przyćmiony,

Czy tylko szrama wielka na skale rozdartej,

Grób pusty — kamień ziemi trzęsieniem wyparty,

I rozetkniętych krzyżów tysiące tysięcy,

I wieków dziewiętnaście... I cóż? Czy nic więcej?

Nie! Odtąd jest rzecz, światu nieznana staremu:

Punkt wyjścia, szlak, i siła, i wiadomość, czemu.

Wiemy odtąd, że stary świat nie postępował

Ani szedł... lecz pochłaniał się i grawitował.

Zmienione są niebiosa, ziemia odmieniona,

Nie sama boskość, ludzkość ludziom objawiona.

Ogół stał się... a słowo co ma począć dalej?

Z wewnątrz na zewnątrz czy się języki zapali

Tak, że usłyszą wszystkich ludów pierwociny

Ojców mową zbliżenie tej spólnej godziny?

Słowo każdego już jest po części zbiorowe.

Osoba jakaś wielka jest gdzieś w społeczeństwie:

Czoło ma w gwiazdach, stopę czerwoną w męczeństwie.

Grek mówi: «To i Grecja»... powiada Rzymianin:

«To i Roma»... «I Polska» wykrzyka Słowianin.

«Miecza tylko!...» Mahomet zawołałby we śnie,

«Druku tylko!...» kto inny, zarówno niewcześnie,

«Miecza tylko i druku!» tam i sam przez wieki

Wołaliby młodzieńcy (wracali kaleki!)

A twarda dziejów bryła szłaby równem tętnem,

Wiecznością grożąc silnym, mądrością namiętnym.

Słowo już umie człeka w jeden ogół zlewać.

Nauczyło go jeszcze razem się spodziewać,

Poczuć osobę trzecią, co z nim zamieszkała —

Lecz istnieje punkt wyjścia: nie sam człowiek działa.

A jako ów, co wolno po równinie chodzi,

Ruchy swoje odmienia, gdy jest z wiosłem w łodzi,

I chociaż nie mniej woli, lecz inaczej woli,

To się oprze na sobie, to się usymboli⁶²,

I fale gestów swoich podda żywiołowi,

Spłynie z nim, potem nad nim znów się zastanowi:

Tak słowo, historyczną przyjąwszy potęgę,

Oprawiło się w ducha moc i w dziejów księgę.

Już w Grecji, umiejętnem pismem znamienitej,

Ścielono nogom Pawła pergamin rozwity,

I ołtarze mu w Listrze słuchacze namiętni

Stawić chcieli — już słowa grom w powietrzu tętni,

Gdy mąż ów, cały prawie świat obiegłszy stary,

Spór znalazł w Antiochii o literę wiary

I, takowy rozstrzygnąć że sam nie był w stanie,

Szedł, gdzie Piotr, Jan i Jakób czynili zebranie,

I gdzie się wolność stalej niż kiedy wysłowi,

Mówiąc: «Zda się godziwem Świętemu Duchowi

I nam...»

Oto jest złota wolności korona!

Większej nad tę nie było i nie ma — to ona!

Słowo wróciło w ducha i stało się całe

W człowieku i w zebraniu równie doskonałe.

Odtąd przez wieki żadna nie błysła nam nowość,

Tylko różne języki przez różną miejscowość

Spadkobierstwo przyjmują lub szerzą dobytek.

Wolność w użycie wchodzi, w prawo jej użytek.

Tam, owdzie, jeśli rzuty zbrojnego ramienia

Mogą przyćmić tę światłość, słońce się nie zmienia,

Wszystkie potęgi słowa są wciąż działalnemi,

Jak wielu strun, od niebios napiętych do ziemi;

Jeśli gdzie gwałt się chmurzy, to w przejściu takowem

Świętość słowa rycerskiem odzywa się słowem,

Wnętrzny monolog cisze uprawią klasztorów,

Drama chwilowo zmilknie przez doniosłość chorów,

Lecz gminny żywioł łyska pozornym zamętem,

Parlament nazywał się pierw «parabolmentem»⁶³

Od wyrazu gminnego: i wyszedł powoli

Z postaciowej sprawy — ludźmi... z paraboli!...

Króle, zatargi sądząc pod dębem, śród gminu,

Zeszli do przypowieści... te — do praw i czynu,

I oto dziś...

Cóż słowo to parlamentarne

Spełnić ma?... Wielkie słowo, społecznie ofiarne,

Trawiące, jak świątynia niewidzialna w tłumie,

Co brak jemu, gdy ludzkość się już łączyć umie

I mogłaby nieledwie chórem zabrzmieć tkliwie?

Prawda, ależ czy umie różnić się godziwie?

Człowiek, aby się różnił, że ma zbroję całą,

Nie dosyć jest — rozdarcie w sercu pozostało.

Zbroją czystszą, gdy tenże razem jest znamieniem,

Symbolem, z sercem całem i z całem sumieniem

Ponad siebie sam będąc, jak orzeł legionu

Srebrny, biały i zimny, choć ma krew u szponu,

Chociaż, gdzie skrzydłem skinie, tam wieńce lub włócznie,

A on nad sobą zawsze w obowiązku spocznie.

Jakiż jest bowiem słowa cel i arcydzieło,

Jeśli nie to, by ludzkość wszelaką przyjęło,

A dotrzymało boskość i świeciło astrem⁶⁴,

Złagodzonym wytwornej lampy alabastrem.

Ten tylko ma swe serce, który go używa,

Ile ono jest sercem i tak się odzywa —

Ten podobnie z energią całą może działać,

Kto razem zdolny mieć ją i razem nią pałać.

Nieszczerość stąd pozorna, prawda, lecz szczerota,

Choć jest powietrzem cnoty, nie jest żadna cnota,

Ona jedyną chwilą cnoty tryumfalną,

Gdy wykrzykuje: «Patrzcie, jam dzielną i walną!»

Ten się nareszcie różnić potrafi ofiarnie,

Kto i symbolem zdoła być parlamentarnie,

Tem szczerszy, że w całości zdanie wypowiada,

Nawet gdy nic nie mówi, powstawa lub siada,

Będąc nie tylko ojcem swych słów, lecz i synem

I duchem — i dopiero uroczystym czynem!...