Panna XII
Wsi spokojna, wsi wesoła,
Który głos twej chwale zdoła126?
Kto twe wczasy127, kto pożytki
Może wspomnieć za raz128 wszytki?
Człowiek w twej pieczy uczciwie
Bez wszelakiej lichwy129 żywie;
Pobożne jego staranie
I bezpieczne130 nabywanie.
Inszy sie ciągną przy dworze
Albo żeglują przez morze
Gdzie człowieka wicher pędzi,
A śmierć bliżej niż na piędzi131.
Najdziesz, kto w płat języka dawa132,
A radę na funt133 przedawa134;
Krwią drudzy zysk oblewają,
Gardła na to odważają.
Oracz pługiem zarznie w zięmię;
Stąd i siebie, i swe plemię135,
Stąd roczną czeladź136 i wszytek
Opatruje swój dobytek.
Jemu sady obradzają,
Jemu pszczoły miód dawają;
Nań przychodzi z owiec wełna
I zagroda jagniąt pełna.
On łąki, on pola kosi,
A do gumna137 wszytko nosi.
Skoro też siew odprawiemy,
Komin wkoło obsiędziemy.
Tam już pieśni rozmaite,
Tam będą gadki pokryte138,
Tam trefne plęsy139 z ukłony,
Tam i cenar, tam i goniony140.
A gospodarz wziąwszy siatkę,
Albo sidła stawia w lesie;
Jednak zawżdy co przyniesie.
W rzece ma gęste więcierze143,
Czasem wędą ryby bierze;
A rozliczni ptacy wkoło
Ozywają sie wesoło.
Stada igrają przy wodzie,
A sam pasterz, siedząc w chłodzie,
Gra w piszczałkę proste pieśni;
A faunowie skaczą leśni144.
Zatym145 sprzętna146 gospodyni
O wieczerzej pilność czyni,
Mając doma ten dostatek,
Że sie obejdzie bez jatek147.
Ona sama bydło liczy,
Kiedy, z pola idąc, ryczy,
Ona i spuszczać148 pomoże;
Męża wzmaga149, jako może.
A niedorośli wnukowie,
Chyląc sie ku starszej głowie,
Wykną przestawać na male150,
Wstyd i cnotę chować w cale151.
Dzień tu152, ale jasne zorze
Zapadłyby znowu w morze,
Niżby mój głos wyrzekł wszytki
Wieśne153 wczasy i pożytki.
Przypisy:
1. Pieśń świętojańska o Sobótce — Sobótka to palone w wigilię św. Jana (w nocy z 23 na 24 czerwca) ognisko, któremu towarzyszyły tańce i śpiewy dziewcząt; obrzęd ma tradycję jeszcze pogańską. [przypis redakcyjny]
2. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
3. słońce Raka zagrzewa — jest w znaku Raka (od 22 czerwca). [przypis redakcyjny]
4. jako czas niesie — jak czas nakazuje. [przypis redakcyjny]
5. bąki — dudy, piszczałki. [przypis redakcyjny]
6. sprzeciwiać — tu: odpowiadać śpiewem, graniem (echem). [przypis redakcyjny]
7. prawie (daw.) — jak należy, w komplecie. [przypis redakcyjny]
8. belica — bylica, ziele, któremu przypisywano moce magiczne. [przypis redakcyjny]
9. wszytki — wszystkie. [przypis edytorski]
10. niezganiony — nienaganny. [przypis redakcyjny]
11. placu (...) postąpiono — użyczono miejsca. [przypis redakcyjny]
12. ojcowski rząd — tradycyjny porządek. [przypis redakcyjny]
13. dniom (...) nie folgujem — nie mamy względu na dni. [przypis redakcyjny]
14. zarabiać* — tu: pracować na roli. [przypis redakcyjny]
15. każą — niszczą (por. skażenie). [przypis redakcyjny]
16. wstaje — powstaje. [przypis redakcyjny]
17. nie tu — nie teraz. [przypis redakcyjny]
18. sławny — uroczysty. [przypis redakcyjny]
19. nasnadniejszy (starop.) — najłatwiejszy. [przypis redakcyjny]
20. pochopniejszy — tu: bardziej skoczny. [przypis redakcyjny]
21. prawie (daw.) — tu: całkiem. [przypis redakcyjny]
22. czoło — tu: starszyzna (por. naczelnik). [przypis redakcyjny]
23. insze rozumiemy — myślimy co innego. [przypis redakcyjny]
24. owa (starop.) — może. [przypis redakcyjny]
25. Coć za wszytki płatna będzie — która ci wynagrodzi za wszystkie. [przypis redakcyjny]
26. płużyć — panować; sprzyjać. [przypis redakcyjny]
27. swat — tu: zalotnik. [przypis redakcyjny]
28. opiewać — śpiewać. [przypis redakcyjny]
29. sie czuj — uważaj. [przypis redakcyjny]
30. mię wydać — dorównać mi. [przypis redakcyjny]
31. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]
32. trefny (starop.) — dowcipny (por. trefniś: błazen). [przypis redakcyjny]
33. ciągnąć kota — otrzymać nauczkę (zabawa polegała na tym, że delikwent był przywiązywany do liny, drugi koniec liny ciągnął kot, ale też inicjatorzy zabawy, którzy przeciągali nieszczęśnika przez błoto czy rzekę). [przypis redakcyjny]
34. puść sie (...) płota — nie chowaj się za płotem ze wstydu. [przypis redakcyjny]
35. opodal — daleko (por. dzisiejsze: nieopodal). [przypis redakcyjny]
36. na suszy — na lądzie (czyli nie po wodzie lub błocie). [przypis redakcyjny]
37. zbłaźnił — ośmieszył. [przypis redakcyjny]
38. strach sąsiada — strach przed sąsiadem (kotem). [przypis redakcyjny]
39. foremniejszy — dowcipniejszy. [przypis redakcyjny]
40. Gdzie kot we łbie przemieszkiwa — zwrot przysłowiowy: gdy ktoś jest niespełna rozumu. [przypis redakcyjny]
41. praktykować — tu: wróżyć. [przypis redakcyjny]
42. wieszczy — wieszczący, przepowiadający przyszłość. [przypis redakcyjny]
43. sie zawżdy na deszcz myja — zob. przysłowie: „Kot się myje, będzie deszcz”. [przypis redakcyjny]
44. więc (starop.) — a dalej, następnie. [przypis redakcyjny]
45. Strzeż (...) wyszczekać — uważaj, żebyś nie wywołał. [przypis redakcyjny]
46. w tym stadzie — w tym zgromadzeniu (odnosi się do ludzi). [przypis redakcyjny]
47. o zakładzie — o nagrodzie lub o wciągnięciu kogoś w zabawę w ciągnięcie kota. [przypis redakcyjny]
48. nie zbawi — nie pozbawi (w domyśle: bo śni mi się, że wiję wianek). [przypis redakcyjny]
49. masz za co (starop.) — nie lekceważysz. [przypis redakcyjny]
50. chuć — tu: miłość, uczucie. [przypis redakcyjny]
51. krzyw mej duszy — winien przede mną. [przypis redakcyjny]
52. Za trzewik mi zastępuje — umizga się do mnie (następuje na nogę w tańcu). [przypis redakcyjny]
53. prostak — człowiek naiwny. [przypis redakcyjny]
54. wierę (starop.) — naprawdę. [przypis redakcyjny]
55. moja — tu: ta panna,o której mówię. [przypis redakcyjny]
56. rzecz najdujesz — prowadzisz rozmowę. [przypis redakcyjny]
57. Drugiej nogę przystępujesz — umizgasz się do innej. [przypis redakcyjny]
58. silny (starop.) — wielki. [przypis redakcyjny]
59. przechyra (daw.) — przechera, człowiek przebiegły, krętacz. [przypis redakcyjny]
60. mir (starop.; tu forma D. lp: mira) — pokój, przymierze. [przypis redakcyjny]
61. Nie sprawujże sie przez miarę — nie usprawiedliwiaj się zbytnio. [przypis redakcyjny]
62. Że mię w nieprawdzie zostawisz — że mnie przedstawisz jako kłamczynię. [przypis redakcyjny]
63. sie padają — pękają. [przypis redakcyjny]
64. mdłe (daw.) — słabe, zmęczone. [przypis redakcyjny]
65. sie (...) dostawa — dojrzewa. [przypis redakcyjny]
66. co żywo (daw.) — wszyscy żywi (por. kto żyw). [przypis redakcyjny]
67. sie zejdzie — nada się. [przypis redakcyjny]
68. jarzyna — jare (siane na wiosnę) zboże. [przypis redakcyjny]
69. wybrany (daw.) — wyborny, najlepszy. [przypis redakcyjny]
70. ostatnie (daw.) — ostatni raz. [przypis redakcyjny]
71. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]
72. bróg (tu forma B. lp: broga) — pomieszczenie na zboże składające się z czterech słupów i ruchomego dachu. [przypis redakcyjny]
73. jedno Boga — pozostaje nam już tylko chwalić Boga. [przypis redakcyjny]
74. gumno (daw.) — budynek, w którym składa się zboże przed młóceniem. [przypis redakcyjny]
75. odkładasz — w domyśle: odkładasz wizytę. [przypis redakcyjny]
76. Mnie do siebie drogę zadasz — zmusisz mnie, bym to ja cię odwiedził. [przypis redakcyjny]
77. pole — tu: polowanie. [przypis redakcyjny]
78. lepsza myśl — lepszy humor. [przypis redakcyjny]
79. tym czasem — teraz. [przypis redakcyjny]
80. Pomogę ja i myślistwa — włączę się do polowania. [przypis redakcyjny]
81. trafić — tu: potrafić. [przypis redakcyjny]
82. pogotowi (starop.) — w pogotowiu. [przypis redakcyjny]
83. Ni nacz więcej nie przygodzę (starop.) — na nic więcej się nie przydam. [przypis redakcyjny]
84. smycz psów — para chartów. [przypis redakcyjny]
85. przekażą — przerwą. [przypis redakcyjny]
86. śrzeżoga — szron, mróz. [przypis redakcyjny]
87. naszladować — iść w ślady. [przypis redakcyjny]
88. łąka nieprzepasiona — łąka nie do wypasienia. [przypis redakcyjny]
89. łubka — kawałek kory. [przypis redakcyjny]
90. pobrać — złupić, obedrzeć. [przypis redakcyjny]
91. Panna IX — w tej części opowiedziana została w formie ludowej ballady historia mitologiczna zaczerpnięta z Metamorfoz Owidiusza, ks. VI: Tereus, mąż Prokne, zakochał się w jej siostrze Filomeli, uwiódł ją i uciął jej język, by nikomu tego nie zdradziła. Filomela wyhaftowała swą opowieść na płótnie i w ten sposób poinformowała o niej Prokne, która zemściła się na mężu zabijając ich syna, Itysa i podając jego ugotowane ciało do zjedzenia nieświadomemu niczego Tereusowi. Potem obie siostry uciekły, a gdy dopadł je Tereus, który odkrył, co się stało, one poprosiły bogów o ratunek i zostały zamienione w ptaki: Prokne w słowika, a Filomela w jaskółkę. [przypis redakcyjny]
92. mnożyć — tu: wzbudzać lub powiększać. [przypis redakcyjny]
93. na czas (starop.) — na pewien czas, na chwilę, tymczasowo. [przypis redakcyjny]
94. zawadzić — tu: przynieść szkodę (por. zawada: przeszkoda). [przypis redakcyjny]
95. pohaniec (tu forma W. lp: pohańcze) — poganin, barbarzyńca. [przypis redakcyjny]
96. Nie wymyślaj przyczyn sobie — mowa o przyczynach (pretekstach), dla których Tereus przybył bez Filomeli. [przypis redakcyjny]
97. nieprzejednana (...) wina — niemożliwa do odpokutowania. [przypis redakcyjny]
98. niewiadomy — nieświadomy (ten, który nie wie). [przypis redakcyjny]
99. na wet — na zakończenie posiłku. [przypis redakcyjny]
100. wdać się w coś — tu: zamienić się. [przypis redakcyjny]
101. łajać (daw.) — złorzeczyć. [przypis redakcyjny]
102. jako żywy (starop.) — nigdy; nigdy swoim w życiu. [przypis redakcyjny]
103. ja mam, co mię boli — jest coś, co mnie boli. [przypis redakcyjny]
104. A by dziś nie ludziom k woli,/ Co śpiewam, płakać bych miała — A gdyby nie to, że śpiewam dla ludzi, powinnam płakać, a nie śpiewać. [przypis redakcyjny]
105. owa (starop.) — tak więc; otóż. [przypis redakcyjny]
106. zaniechać — porzucić. [przypis redakcyjny]
107. ona (...) człowieczy / Upad ma na dobrej pieczy — śmierć ma upadek ludzki na względzie. [przypis redakcyjny]
108. jakoby — byś. [przypis redakcyjny]
109. Dalej (...) nic — nic więcej. [przypis redakcyjny]
110. rota (starop.; tu forma Ms. lp: rocie) — koło, gromada. [przypis redakcyjny]
111. gęśle — polski instrument ludowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec. [przypis redakcyjny]
112. jakoć miła (starop.) — tak, jak to lubisz. [przypis redakcyjny]
113. siła (starop.) — dużo, wiele. [przypis redakcyjny]
114. nieprzepłacony (starop.) — nieoceniony, bezcenny. [przypis redakcyjny]
115. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis redakcyjny]
116. kosa (daw.) — długie, splecione włosy; warkocz. [przypis redakcyjny]
117. prawy (starop.) — prawdziwy. [przypis redakcyjny]
118. szczery — prawdziwy. [przypis redakcyjny]
119. jawny (jaw.) — wydatny. [przypis redakcyjny]
120. rozprawa (starop.) — rozmowa. [przypis redakcyjny]
121. w gębie (starop.) — w ustach („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]
122. jedna bogini — może: jak Terpsychora (muza poezji lekkiej i tańca). [przypis redakcyjny]
123. skutniejszy — silniej oddziałujący, doskonalszy. [przypis redakcyjny]
124. gładkość (daw.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]
125. stróny (a. strony; starop.) — struny; przen. poezja. [przypis redakcyjny]
126. twej chwale zdoła — podoła wychwalaniu cię. [przypis redakcyjny]
127. wczasy (starop.) — wygody; wolne chwile. [przypis redakcyjny]
128. za raz (starop.) — równocześnie. [przypis redakcyjny]
129. lichwa — pożyczanie pieniędzy na procent; niekiedy synonim nieuczciwości. [przypis edytorski]
130. bezpieczny — tu: pozbawiony trosk. [przypis redakcyjny]
131. piędź — miara długości równa odległości od końca kciuka do końca środkowego palca rozpostartej dłoni. [przypis redakcyjny]
132. w płat (...) dawa (starop.) — sprzedaje. [przypis redakcyjny]
133. funt — jednostka wagi (ok. pół kg). [przypis redakcyjny]
134. przedawać na funt — sprzedawać na wagę. [przypis edytorski]
135. plemię — tu: rodzina. [przypis edytorski]
136. roczna czeladź — przyjęci na rok do pracy robotnicy. [przypis redakcyjny]
137. gumno (daw.) — magazyn: budynek, w którym składano zboże przed wymłóceniem. [przypis edytorski]
138. gadki pokryte (starop.) — zagadki. [przypis redakcyjny]
139. trefne plęsy (starop.) — wymyślne tańce. [przypis redakcyjny]
140. cenar, (...) goniony — nazwy tańców. [przypis redakcyjny]
141. mrokiem — o zmroku, wieczorem. [przypis edytorski]
142. usadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]
143. więcierz (daw.) — sieć. [przypis redakcyjny]
144. fauny — półludzie, półkozły, postacie z mit. gr.. Podobny motyw idylli pasterskiej, z jakim mamy do czynienia tu w w. 41–44, znajduje się też w Ks. 2, Pieśni II. [przypis redakcyjny]
145. za tym (starop.) — potem. [przypis redakcyjny]
146. sprzętna (starop.) — zapobiegliwa. [przypis redakcyjny]
147. jatka (tu forma D. lm: jatek) — tu: stragan. [przypis redakcyjny]
148. spuszczać — doić. [przypis redakcyjny]
149. wzmaga — wspomaga. [przypis redakcyjny]
150. na male (starop.) — na małym. [przypis redakcyjny]
151. chować w cale — zachowywać w całości, nienaruszone. [przypis edytorski]
152. tu — teraz. [przypis redakcyjny]
153. wieśne (starop.) — wiejskie. [przypis redakcyjny]