IV. Pieśń czwarta

Argument

Mając pierścień przy sobie, zwycięża Atlanta

I Rugiera wybawia piękna Bradamanta;

Który na hipogryfie²⁷⁰ tak lata wysoko,

Że ziemie ledwie dojrzeć może jego oko.

Rynald, co się był udał szukać Angeliki,

Musi, rad nie rad, pierwej nawiedzić Angliki,

Do których go zarazem cesarz wyprawuje,

I tam potem niewinnej królewny ratuje.

Allegorye

Moc ta, którą ten, co urobił pierścień Angeliki, uprosił mu lub przez modlitwy lub jakiem inszem sposobem u Boga, że wszystkie czary wniwecz obracał, ukazuje nam, jako władze niebieskie mają moc nad piekielnemi, od których pochodzą gusła, i jako Bóg łaskawie ratuje każdego, który się chce o to starać, aby ogniem rozumu zwyciężał żądze i prawdą fałsze.

1. Skład pierwszy

Acz mają swe przygany zawźdy nieszczerości

I dają znak umysłu złego i chytrości,

Jednak przecię widziemy, że się przygadzają

Do wielu spraw i wielkie pożytki dawają.

Niejeden tego doznał, niejeden to powie,

Że przez to uszedł szkody i zachował zdrowie²⁷¹;

Bo między przyjacioły nie zawsze mieszkamy,

Gdzie zazdrości, gdzie złości mało doznawamy.

2

Jeśli po długiej próbie ledwie między wielem

Najdziesz, ktoć się prawdziwem stawi przyjacielem

I któremubyś wzajem te swoje umysły

I wszytkie swoje odkrył prawdziwe zamysły,

Mniemam, że Bradamantę wymówić się godzi,

Że się frantowskie²⁷² z frantem Brunellem obchodzi,

Łgarzem, łotrem, zmyślaczem, co ona wiedziała,

Bo jej to nań Melissa wszystko powiedziała.

3

Zmyśla też ona dobrze i tak się godziło

Ze wszystkich łgarzów ojcem, co ich kiedy było.

Na ręce mu, jakom wam powiedział, patrzała,

Bo, że brały, kędy nic nie kładły, wiedziała;

A wtem jakiś zgiełk, z krzykiem zmieszany, powstanie.

Porwie się Bradamanta, mówiąc: »O, mój Panie!

»O naświętsza Dziewico! cóż to wżdy takiego?«

I biegła na dźwięk zgiełku onego wielkiego.

4

I ujźrzy z gospodarzem czeladź wylęknioną

Na ulicy, a drugą w oknach rozsadzoną.

Wszyscy wzroki ku górze obrócone mieli,

Jakby zaćmienie albo kometę widzieli.

Obaczy Bradamanta niesłychane dziwy,

Na jakie pewnie każdy zostałby wątpliwy,

Kiedyby ich nie widział własnem swojem okiem:

Rycerza na skrzydlatem koniu pod obłokiem.

5

Z obudwu stron miał skrzydła poprzyprawowane,

Nie jedną, ale różną barwą malowane;

Sam rycerz tak świetną miał zbroję, że blaskami

Ciskała, a na zachód obracał wodzami,

Potem się na dół spuszczał, jako po cięciwie,

I utopił się w górach; a jako prawdziwie

Powiadali, był to on czarnoksiężnik, który

Często tamten przemierzał kraj lotnemi pióry.

6

Czasem pod same niebo i aż do gwiazd wbiega,

A czasem ziemie ledwie skrzydłami nie sięga.

Wielką szkodę tamtemu krajowi przynosi,

Bo najpiękniejsze dziewki kradnie i unosi,

Tak, że panny niebogie, które gładkość mają,

Albo przynajmniej, że są gładkie, tak mniemają,

Piędzią z domów wychodzić przed drapieżnem źwierzem

Nie śmieją i kryją się przed srogiem rycerzem.

7

»Na Pirenejskiej górze zamek postawiony

»Trzyma — mówił gospodarz — od czartów zrobiony,

»Wszytek z stali, tak dobrze wypolerowany,

»Że jego blask z słonecznem mógł być porównany.

»Niejeden się do niego bohatyr obrócił,

»Ale się stamtąd żaden do tych dob nie wrócił,

»Tak, że się barzo boję, że są poimani,

»Albo, czego strzeż Boże, są pozabijani«.

8

Z wielką córka Amona słuchała pilnością

Gospodarza, z otuchą i z pewną dufnością,

Że skoro od Brunella pierścienia dostanie,

Opuszczony on zamek i pusty zostanie.

Mówi do gospodarza, aby jej jakiego

Do zamku przewodnika nalazł świadomego.

»Nie mogę — prawi — wytrwać: ja szczęścia próbować

»I z tem czarnoksiężnikiem muszę się kosztować²⁷³«.

9

»Przewodnika — ozwie się Brunei — nie potrzeba:

»Pojadę ja tam z tobą, wiem drogę, jak trzeba,

»I mam ją opisaną, mam i insze rzeczy

»Zawieść cię tam, już ty to porucz mojej pieczy«.

Rzekł i to, że ma pieścień, ale umilkł potem,

I na coby beł dobry nie dołożył o tem.

»Radać — ona odpowie — z tobą będę wszędzie«,

Mówiąc w sobie po cichu: »Mój to pierścień będzie! «

10

Co jej była potrzeba, to mu powiedziała,

A co jej mogło wadzić, o tem zamilczała.

Miał gospodarz koń piękny; o cenę pytała

I z niem się oń, nie mówiąc wiele, stargowała.

Nazajutrz barzo rano i nad zwyczaj wstali

I jeno co oświtło, z gospody jechali;

I jedną się doliną ciasną z pośpieszaniem

Puścili, a ona tuż przed niem albo za niem.

11

Z góry na górę jadąc i z lasu do lasu,

Wjechali na Pyrenę, z której może czasu

Pogodnego dnia różne piaski i Francyą

Z jednej strony, a z drugiej widzieć Hiszpanią,

Jako dwie morza widać, gdy w Apennin wjedzie,

Tuskańskie²⁷⁴ i Słowieńskie²⁷⁵, z drogi, która wiedzie

Do dawnego przez ostrą górę Kameldołu²⁷⁶;

Potem do głębokiego wjeżdżali padołu.

12

We śrzodku beła skała, na której stalone

Mury mocnego zamku widać postawione;

Której wierzch sięga nieba i jest co nawyszszy,

Tak, że każdy jest w tamtej okolicy niższy.

Kto nie ptakiem, niechaj tam darmo nie przymierza;

Próżno i o tem myślić, kiedy niema pierza.

»Onoż zamek — mówi jej Brunei — w którem trzyma

»Czarnoksiężnik uczony więźnie, które ima«.

13

Ze czterech stron sciosany był z dołu ku górze,

Jak po spuszczonem, co ma w końcu ołów, sznurze.

Ścieszek nie znać i drabin nie widać sposobnych,

Po którychby mógł doleźć pałaców ozdobnych,

I znać, że jest mieszkaniem i gniazdem dziwnego

Zwierzęcia, które lata, z wejźrzenia samego.

Tu Bradamanta w on czas godzinę poznała,

Której Brunella zabić i pierścień wziąć miała.

14

Ale się bała jakiej sromoty nabawić,

Gdzieby miała w tak podłej krwi ręce okrwawić.

Myśli, chociaż nie weźmie garła Brunellowi,

Że drogiemu zostanie panią pierścieniowi.

Ani się postrzegł Brunei, kiedy nań przypadła,

Kiedy go uchwyciła i powróz nań kładła,

I u dębu go wiązać jednego poczęła,

Ale mu pierwej z palca on pierścień zemknęła.

15

Płakał Brunei i czynił narzekania różne,

Ale wszytkie bez skutku, wszytkie były próżne.

Potem zjeżdżała wolno z góry, aż w nizinie

I w onej małej była pod zamkiem równinie;

I, aby konia siodłał czarnoksiężnik, srogiem

Dźwiękiem znać mu dawając, krzywem trąbi rogiem.

Do dźwięku strasznej groźby i fuków²⁷⁷ używa

I na pojedynek go wabi i wyzywa.

16

Mały czas wyszedł, jako czarownik uczony,

Usłyszawszy głos i dźwięk, wyjechał z swej brony;

Zawodnik²⁷⁸ uskrzydlony, straszny w onem czesie

Przeciwko niej go prosto przez powietrze niesie.

Ona się nic nie boi i nie trwoży sobą,

Widzi, że jej nie może szkodzić oną dobą:

Miecza, drzewa²⁷⁹, buławy nie ma, żeby sprawić

Mógł co i blach²⁸⁰ na niej stłuc albo podziurawić.

17

Na lewej ręce tylko puklerz zawieszony,

Uwiniony w jedwabny pokrowiec czerwony,

A w prawej księgi trzymał, któremi straszliwy

Nieuwierzone czynił i sprawował dziwy.

Często się więc tak zdało, że kopią składał,

Że się bał nieprzyjaciel, by się blach nie spadał.

Czasem, że miecz wynosił i że chciał ciąć srogo:

A on tam stał z daleka i nie tknął nikogo.

18

Nie rozumiejcie, aby on koń był zmyślony!

Własny beł naturalny, z gryfa²⁸¹ urodzony

Ojca, a matki klacze; pióra miał i głowę

Skrzydła i nogi przednie i gębę ojcowę —

Hipogryfem go zwano — ale zaś ostatki

I insze członki były podobne do matki.

Na Ryfejskich²⁸² się górach, acz rzadko, więc rodzą

Za morzem Lodowatem, i stąmtąd wychodzą.

19

Przywiódł go tu przez czary, na staniu go chował,

Nim go siodłu przyuczył i niż go zhołdował;

Ćwicząc się z niem ustawnie, miesiąc na niem jeździł,

Niż go dobrze wyćwiczył i niż go ujeździł.

Jakoż tak go wyprawił, że koły ciasnemi

I wężykiem w powietrzu czynił i na ziemi

Każdą rzecz inszą czynił przez czary fałszywie

Okrom tej, która była właśnie i prawdziwie.

20

Wszytkie rzeczy, jakom rzekł, beły tam zmyślone,

Białe za czarne udał, żółte za czerwone;

Ale mu to nie poszło²⁸³ z tą, co pierścień miała,

Co rzeczy w swem jestestwie, jak trzeba, widziała;

Toli się przedsię sama z sobą tam ćwiczyła

I w prawo się siec mieczem i odlew uczyła;

Koniowi to popuszcza, to niem wkoło kręci,

Melissine przestrogi mając na pamięci.

21

A skoro na równinie i na onem błoniu

Pobiegała sobie kęs na wyprawnem koniu,

Zsiadła z niego i pieszo na nogach została,

Aby radę swej wieszczki lepiej wykonała;

Czarnoksiężnik wtem czyni ostateczne czary,

O pierścieniu onem nic nie wie z żadnej miary:

Odkrywa wielki puklerz i tak sobie tuszy,

Że jej blaskiem odejmie i oczy i uszy.

22

Mógł go on zawsze odkryć, kiedy mu się zdało,

Nie bawiąc nic rycerzów, ale mu się chciało

Widzieć jaki piękny skok z kopią złożoną,

A jako kto do miecza rękę miał wprawioną;

Jako chytry kot czyni, który swe igranie

Z szczurkiem więc odprawuje i ma stąd kochanie,

I tak długo z niem igra, tak długo z niem pląsze,

Aż mu się też uprzykrzy i na śmierć go kąsze.

23

W inszych wszytkich potyczkach rycerze szczurkowi,

A czarnoksiężnik zaś beł podobny kotowi;

Ale to podobieństwo nie służyło potem

Dla pierścienia i nie beł więcej onem kotem.

Ostrożnie Bradamanta stoi i co trzeba,

Czyni, gdy się już miała zaczynać potrzeba,

I ujźrzawszy, że puklerz odkrył, w tejże dobie

Na ziemię padła, oczy zamrużywszy sobie.

24

Nie dlatego, aby jej światło co wadziło

I żeby ją tak, jako inszych, uraziło;

Ale, żeby mniemając czarnoksiężnik o niej,

Że to od prawdy padła, skoczył z konia do niej.

Nie zbłądziła i nic się w tem nie omyliła;

Bo ledwie tylko głową w ziemię uderzyła,

Jako prędko latawiec przestronemi koły

Spadł na ziemię i stanął na nogach wesoły.

25

Zawieszał zaraz puklerz ogromny u łęku,

Który już beł uwinął w pokrowiec, i w ręku

Nie mając nic krom księgi, szedł tam, gdzie leżała,

Co nań, jako na kozę wilk z lasu, dybała.

Porwie się, gdy nadchodził, i stanie na nogi

I ściska go, dopadłszy: owego strach srogi

Tak zdejmuje zarazem, że księgi uczone

Upuścił z rąk, co cuda sprawowały one.

26

Powróz drótowy, którem boki opasował;

I którem poimane rycerze krępował,

Rozumiejąc, że mu miał na nię także służyć,

Jako na insze, brała, myśląc go nań użyć;

Już go, mając na ziemi, wiązała powrozem.

Jeśli się jej nie bronił i nie trząsł porożem²⁸⁴,

Wymówił go wiek słaby, niedołężny, stary,

U niej zaś siła była, co nie miała miary.

27

Zabić go i mieczem mu uciąć łeb myśliła;

I już zwyciężną²⁸⁵ rękę w górę wynosiła,

Ale ujźrzawszy go w twarz, cięcie hamowała

I tak podłym zwycięstwem zelżyć się nie chciała,

Widząc nędznego starca, tak. barzo smętnego,

Wzgardzonego, słabego, laty skrzywionego,

Których miał pod ośmdziesiąt, na twarzy zmarskami²⁸⁶,

A na głowie siwemi okryty włosami.

28

»Utni mi łeb — powiada — dla Boga cię proszę;

»Niech śmierć za upominek od ciebie odnoszę«.

Ale mu się ona wziąć żywot tak zbraniała,

Jako, że się on zbyć go napierał, widziała.

Potem się chcąc wszytkiego statecznie dowiedzieć,

Mówiła, aby jej chciał prawdziwie powiedzieć,

Ktoby beł i dla czego on zamek zbudował,

Z którego ludzie szkodził i tak barzo psował.

29

»Nie ze złego umysłu — odpowie, wzdychając

I często zmarszczoną twarz łzami polewając —

»Postawiłem ten zamek na wysokiej skale,

»Nie z chciwości się bawię tem rozbojem, ale

»Abym śmierci jednego rycerza i szkody

»I złej, w którem się kocham, uchował przygody,

»Który chrześcijaninem bywszy, jako skryty

»Wyrok niebieski chce, ma zdradą być zabity.

30

»Gdzie jeno słońce świeci, nie najdzie takiego

»Młodzieńca, tak dzielnego i tak podobnego.

»Mamli wszytko powiedzieć? — Rugier jest nazwany,

»U mnie prawie z dzieciny małej wychowany!

»Przyszedł tu do Francyej z królem Agramantem,

»Uwiedziony chciwością sławy; jam Atlantem,

»Jako ociec synowi zawżdym mu się stawił,

»I radbym go beł z przygód wszytkich złych wybawił.

31

»Dla Rugieram ten zamek samego zbudował,

»Któregom tak, jakoś już słyszała, miłował,

»Aby beł od nieszczęścia cały i bezpieczny,

»Któremu, jako znam z gwiazd, grozi wyrok wieczny;

»Jemum gwoli tu naniósł panien co piękniejszych

»I rycerzów i inszych ludzi co zacniejszych,

»Aby nie mogąc wyniść z niego z mojej sprawy,

»Mniej tęsknił w towarzystwie i miał swe zabawy.

32

»Okrom tego, że jem stąd wyniść nie dawają,

»Mają wszytko, czego się jedno napierają.

»Nie schodzi mu na wszytkiem, kto jeno tu zajdzie;

»Co jedno jest na świecie, wszytko w zamku najdzie:

»Pieśni, gier, muzyk, strojów drogich, potraw dosyć,

»Czego serce pożądać i gęba śmie prosić.

»Zasiałem beł i żniwa dośpiewały²⁸⁷ moje,

»Ale mi popsowało wszytko przyście twoje.

33

»Jeśli serce tak piękne, jako twarz, u ciebie,

»Nie porz²⁸⁸ moich zamysłów, dogódź mej potrzebie!

»Weź sobie, chceszli, puklerz, atoć go daruję,

»I koniać skrzydlatego także ustępuję.

»Nie wchodź w zamek: z rycerzów, których tu dostatek,

»Weź jednego, albo dwu, a zostaw ostatek —

»Albo wszytkich, co ich jest, weźmi sobie raczej

»Krom Rugiera, jeśli być nie może inaczej.

34

»Ale jeśli i tego chcesz mi wziąć koniecznie

»I uczynić mi ten żal i zgubić mię wiecznie,

»Jeśli go do Francyej z tych krajów uwiedziesz,

»Wolę, że mię zabijesz, niżli stąd pojedziesz«.

Odpowie Bradamanta: »Już gdacz, jako raczysz:

»Rugiera chcę koniecznie, ale się nie baczysz,

»Że mi to chcesz darować, co już nie jest twoje:

»I konia i ten puklerz, bo to wszytko moje.

35

»Ale chociaby ta rzecz w twojej mocy była,

»Wziąć i dać, jabym na tem frymarku straciła.

»A że, jako powiadasz, Rugieraś tu chował,

»Abyś go w niebie przygód przejźrzanych uchował,

»Albo pleciesz i wiedzieć tych rzeczy nie możesz,

»Albo jeśli wiesz, przeciw niebu nie pomożesz.

»Ale jeśli nie zgadniesz przypadku twojego

»Tak blizkiego, nie zgadniesz pewnie i cudzego.

36

»Śmierci się pewnie darmo odemnie napierasz;

»Ale jeśli się na nię tak barzo wydzierasz,

»Choćby jej komu bronił wszytek świat przez dzięki,

»Może ją mieć wspaniałe serce z własnej ręki.

»Jednak pierwej, niż zdechniesz, czyń to, coć rozkażę:

»Wszytkie więźnie, co ich jest, wypuścić ci każę«.

Tak w ten czas Bradamanta mówi Atlantowi

I pędzi go przed sobą przeciwko zamkowi.

37

Tak nędzny starzec w on czas smętny, upłakany

Wlókł się, swojem powrozem własnem powiązany,

A Bradamanta za niem tuż następowała,

I chocia był związany, ledwie mu dufała.

Nie wiele coś uszedszy, przywiódł ją do dziury

Jednej wielkiej jaskiniej, w samem końcu góry,

Z kamiennemi stopniami okrągłego wschodu,

Któremi wysokiego dochodzili grodu.

38

Doszedszy tam, próg zaraz czarownik wymował,

Który był charaktermi²⁸⁹ dziwnemi zrysował.

Pod niemi beły garce, co dymy puszczały

Ustawicznie i ogień zakryty chowały.

Skoro je czarnoksiężnik potłukł, tak zarazem

Zginęły mury, kryte stalą i żelazem,

Zginął zamek i wieże wszytkie z każdej strony

Tak, jakoby tam przedtem nie był postawiony.

39

Wtem się jej wymknął Atlant, jako więc uwięzły

Ptak w lepie lub nakryty nicianemi węzły.

Co wiedzieć, gdzie się podział, w niwecz obróciwszy

Zamek i na swobodzie więźnie zostawiwszy.

Białegłowy tak same zostały na ziemi,

Opuszczone od zamku z rycerzmi wszytkiemi;

A byli tam snać tacy, którzy żałowali,

Że onych wielkich wczasów swoich postradali.

40

Tam skoro zniknął zamek, króla Sakrypanta

I króla z Serykany widzi Bradamanta;

Tam i parę przyjaciół wiernych: Parasylda,

Co z Rynaldem ze wschodu przyszedł, i Irylda

I inszych barzo wiele; a potem swojego

Na ostatku nalazła Rugiera mężnego,

Który z nią odprawował na pierwsze poznanie

Z niewymówioną swoją radością witanie.

41

Miłował ją tak barzo Rugier, że własnego.

Serca tak nie miłował i zdrowia swojego

Od czasu i dnia tego, w który obnażona

Z szyszaka, jemu gwoli została raniona²⁹⁰;

Jako albo od kogo? — Musiałbym się bawić

Barzo długo, kiedybym wszytko miał wyprawić,

I jako się po lesie dzień i noc szukali,

A dopiero się z sobą teraz najdowali.

42

Więc znając, jako była bohatyrką wielką,

Że sama tylko jego jest wybawicielką,

Tak ma serce pociechy pełne i radości,

Że mniema, że nikt nie jest większej szczęśliwości.

Potem zjechawszy z góry, z koni pozsiadali

I na plac, gdzie dziewica wygrała, wjechali;

Gdzie stał hipogryf, który z łęku zawieszony

Miał wielki puklerz, ale w pokrowiec włożony.

43

Czekał tam, w miejscu stojąc, gdy się przybliżała

Bradamanta, która go wziąć za wodze²⁹¹ chciała;

Ale się jej uskoczył i wyciągnionemi

Skrzydły leciał i stanął kęs dalej na ziemi.

Znowu się za niem puści, on znowu uciekał,

I potem, blizko padszy, na ziemi jej czekał.

Tak więc wrona na piasku, kiedy przyskakuje

Pies, który ją chce porwać, ona ulatuje.

44

Rugier, Gradas, Sakrypant i inszy, co z góry

Zeszli, gdy zamek zniknął z stalonemi mury,

To tam, to sam w różne się strony obracali,

Jako się, gdzie hipogryf miał paść, spodziewali.

On, skoro ich na różne rozprowadził miejsca,

Bo każdy z nich chciał nań wsieść, a on nie chciał jeźca,

W doliny i w wysokie góry, skały, lasy,

Nakoniec przy Rugierze stanął w one czasy.

45

A te wszytkie sprawował rzeczy Atlant stary,

Który się nie przestawał starać z każdej miary,

Aby niebezpieczeństwa Rugiera uchował;

O tem ustawnie myślił, o to się frasował,

I teraz hipogryfa posłał za niem w tropy,

Aby go wyprowadził i uwiódł z Europy.

Wziął go Rugier i chciał go powieść, ale gwałtem

Opierał się i nie chciał za niem żadnem kształtem.

46

Zsiadł z Frontyna²⁹², chcąc radzić temu uporowi,

— Takie był Rugier imię dał swemu koniowi —

A na tego wsiadł zaraz, który beł z skrzydłami,

I karze go za jego upór ostrogami.

On napierwej na nogach bieżał i po ziemi,

Potem poszedł w powietrze piórami lotnemi,

Jako sokół, kiedy mu czapkę z głowy spuści

I na ptaka go z ręki myśliwiec wypuści.

47

W takiem niebezpieczeństwie dziewka utrapiona

Widząc swego Rugiera, srodze wylękniona,

Zostawszy bez pamięci, sama z siebie wyszła

I nie rychło do zmysłów utrapionych przyszła.

Słyszała, co się stało Ganimedesowi²⁹³,

Który był zaniesiony w niebo Jowiszowi:

Boi się, aby się też nie zstało i jemu,

Niemniej nadeń pięknemu i urodziwemu.

48

Do góry, utrapiona, szyję wyciągała

I za niem upłakane oczy obracała.

Na ostatek, kiedy go nie mogła oczami,

Sięgała go stroskanem sercem i myślami;

Płakała, narzekała, pokoju nie miała

Od żalu i mieć go też umyślnie nie chciała;

A kiedy już nie mogła doścignąć go wzrokiem,

Do Frontyna z płaczliwem powróciła krokiem.

49

Potem się namyśliła, tusząc, że się wróci,

I że jej jeszcze szczęście Rugiera przywróci,

W tem miejscu go samego tam nie zostawować,

Ale go pojąć z sobą i jemu dochować.

Hipogryf się zatrzymać nie dał zawściągniony,

I tak beł na niem Rugier wysoko wniesiony,

Że nie mógł ziemie poznać, która się zniżyła

W równiny, a która się w góry podnosiła.

50

Ale kiedy tak wleciał wysoko, że okiem

Próżno go było dojźrzeć i najbystrszem wzrokiem,

Udał się tem gościńcem, którem słońce chodzi,

Gdy z rakiem w towarzystwie koło swe obchodzi²⁹⁴,

I leci, smarownemu równy okrętowi,

Kiedy się życzliwemu poruczy wiatrowi.

Niech zdrów lata; ja o niem teraz skrócić mogę,

A przypomnię tem czasem Rynaldową drogę.

51

Dwa dni całe biegł Rynald po głębokiej wodzie,

Dwa dni całe był w szturmie i w tej niepogodzie,

A wiatry wściekłe, które dąć nie przestawały,

To go na zachód, to zaś na północy gnały,

Nakoniec obróciły okręt w one czasy

Pod Szkocyą, gdzie widać Kalidońskie lasy²⁹⁵,

Gdzie często słychać między puszczami gęstemi

Dźwięki wojennych żelaz pod dęby wielkiemi.

52

Często więc do niej błędni rycerze jeżdżają

Z Brytanniej i tam swej siły doświadczają;

Ale i z Norwegiej i z Niemiec tam płyną

I z Francyej, co męstwem jakiem wielkiem słyną.

Kto słaby, niechaj się tam — ja radzę — nie kwapi,

Bo miasto sławy i czci śmierć pewną ułapi.

Dziwy tam poczynione beły od Trystana²⁹⁶,

Lancylota, Galassa, Arta²⁹⁷ i Galwana

53

I inszych bohatyrów przesławnych onego

Dawniejszego zakonu²⁹⁸ i teraźniejszego;

Są tam po dziś dzień znaki męstwa i śmiałości

I wystawne pamiątki ich wielkiej dzielności;

Siła ich też tam ginie, których siła wiodła.

Rynald swą zbroję bierze i Bajarda siodła,

I ku wielkiemu prosto wysiada lasowi,

U Beroik²⁹⁹ się czekać kazawszy szyprowi.

54

Bez towarzystwa, tylko sam, onego czasu

Wjechał wielki bohatyr do wielkiego lasu,

Różne drogi obiera, różne ścieszki miewa,

Bo się tak naleść jakiej przygody spodziewa.

Do jednego pierwszego dnia trafił klasztoru,

Który wielką część swego dostatku i zbioru

Udziela tem, którzy się do niego trafiają

I którzy sławy szukać w te lasy jeżdżają.

55

Wielką tam Rynaldowi ludzkość i chęć na tem

Miejscu pokazowali mniszy z swem opatem;

Który skoro umorzył żądze przyrodzone

I kiedy już obrusy były poprzątnione,

Pytał, jako rycerze, błądzący po świecie,

Przygody najdowali często w tem powiecie

I z którychby mógł człowiek łatwie być poznany

Swojem dziełem, czy chwały, czy godzien przygany.

56

Powiedzieli, że jeżdżąc lasami onemi,

Mógłby się z przygodami potkać w nich różnemi;

Ale jak miejsca, tak są i sprawy zakryte,

I dzieł czasem nie wiedzą, choć są znamienite.

»Jeśli tak wiele w męstwie i dzielności umiesz,

»Szukaj sławy, gdzie, że jej dostaniesz, rozumiesz,

»Żeby z twych dzieł, kiedy je położą na szale,

»Sądzono, czy w sromocie, czy staniesz w pochwale.

57

»Ale jeśli tak barzo sławy i ozdoby

»I pragniesz tu pokazać swej dzielności proby,

»Jest miejsce, jest i sposób, jaki się błędnemu

»Rycerzowi z dawnych lat nie trafił żadnemu:

»Córka króla naszego w wielkiem się najduje

»Nieszczęściu i obrony pilnie potrzebuje

»Na przeciwko jednemu — Lurkaniem się zowie —

»Rycerzowi, co jej wziąć chce sławę i zdrowie.

58

»Ten niebogę oskarżył do ojca złośliwie,

»Podobno z nienawiści i niesprawiedliwie,

»Że zastał o północy, gdy powróz spuszczała

»Z ganku, po którem kogoś do siebie wciągała.

»Według praw tego państwa ma być osądzona

»Na ogień, jeśli kogo nie najdzie strapiona,

»Coby w miesiąc, który już wychodzi, uczynił

»Dowód przeciwko zdrajcy, że ją źle obwinił.

59

»Niezbożne są i srogie w tem królestwie prawa,

»Między któremi taka jedna jest ustawa,

»Że każda białagłowa śmierćby zasłużyła,

»Coby się okrom męża grzechu dopuściła;

»I nie może mieć żadnej na świecie obrony,

»Okrom, żeby się nalazł rycerz niestrwożony,

»Coby oskarżyciela zabił w pojedynku

»I pokazał, że tego nie winna uczynku.

60

»Król żałosny z onej tak obelżywej skargi,

»Po miastach, po miasteczkach dał wytrąbić w targi,

»Że ktoby jego dziewki podjął się obrony

»I pokazał, że to fałsz szczery, wymyślony,

»Że mu swoję Gineprę — tak dzieją³⁰⁰ królewnie —

»W małżeństwo i z posagiem bogatem da pewnie

»Takiem, jakiby się dać w takiem stanie godził,

»By się tylko szlachcicem, nie chłopem urodził.

61

»Gdzie³⁰¹ się o to za miesiąc żaden nie pokusi,

»Albo pokusiwszy się, przegra, umrzeć musi;

»I tobie, jedno się chciej dobrze w tem osądzić,

»Lepiej tam iść, niżli tu po tych lesiech błądzić.

»Bo okrom czci i sławy, której stąd nabędziesz,

»I którą wiecznie słynąć między ludźmi będziesz,

»Miałbyś kwiat wszytkich panien, które jedno liczą

»Między Indem a między Atlańską granicą³⁰²,

62

»Więc i posag tak wielki i siła pieniędzy,

»Żebyś już mógł na wieki wypowiedzieć nędzy,

»K temu łaskę królewską, gdzieby³⁰³ za twą sprawą

»Zniósł z córki obelżenie i zmazę plugawą.

»Ale jeszcze z rycerskiej więcej powinności

»Masz dać obronę tej płci, tem więcej czystości

»Nigdy nie podejźrzanej i szczerą pot warzą

»Niewinnie obciążonej, którą wszędzie karzą«.

63

Pomyśliwszy kęs Rynald, mnichom tak odpowie:

»I tak uboga dziewka ma utracić zdrowie

»O to tylko, że komu za jego wierności

»Udzieliła w nagrodę pożądnej miłości?

»Przeklęty, który prawo tak srogie uchwalił,

»Ale i to przeklęty, ktoby je pochwalił!

»Słusznie niechaj umiera raczej okrutnica,

»Nieżyczliwa wiernego sługi miłośnica!

64

»Lub to prawda, lubo fałsz, ja nie patrzę na to;

»Owszem godna pochwały mojem zdaniem za to,

»Że czyję chęć wzajemną chęcią nagrodziła,

»Byle to cicho była i skrycie czyniła.

»Jam u siebie bronić jej i pomoc uradził,

»Tylko mi dajcie wodza, coby mię prowadził,

»Jedno jako naprędzej; bo ja pewnie tuszę,

»Że potwarca nie wskóra, o co się pokuszę.

65

»Nie twierdzę, że niewinna, bo nie mogąc wiedzieć

»Doskonale tej rzeczy, mógłbym fałsz powiedzieć;

»To tylko chcę powiedzieć, że ona z tej miary

»Nie ma za ten uczynek cierpieć żadnej kary

»I że to był i głupi i niesprawiedliwy,

»Który prawo uczynił i statut tak krzywy,

»I trzeba go, jako zły, koniecznie zepsować,

»A inszy, sprawiedliwszy i lepszy uknować.

66

»Jeśli równe płomienie i chęci wzajemne

»Oboję płeć przez sprawy natury tajemne

»Przymuszają do skutku miłości słodkiego,

»Co się zda wielkiem grzechem u gminu głupiego:

»Dlaczego nędzne dziewki mają mieć karanie,

»Że z jednem albo dwiema wystąpią³⁰⁴, i na nie

»Tylko prawo jest za to, co my popełniamy

»Z tysiącem ich, a chwałę za to jeszcze mamy?

67

»Barzo w tem tak nierównem prawie pobłądzono

»I białej płci wyraźną krzywdę uczyniono;

»I pokazać chcę, że to niesłusznie działają,

»Że je tak długo cierpią i wykonywają«.

Zakonnicy się wszyscy z Rynaldem zgodzili,

Że starzy nieostrożnie sobie postąpili

I że król winien, że go, mogąc, nie poprawi

I na sejmie lepszego, niż to, nie ustawi.

68

Nazajutrz, skoro zorze wschodzić poczynały

I świty się rumiane światu ukazały,

Rynald oblókszy zbroję³⁰⁵ i konia dosiadszy,

Opatowi za dobrą cześć³⁰⁶ podziękowawszy,

Puścił się w umyślną drogę w one czasy

I kilka mil, kwapiąc się, przez straszliwe lasy

Jechał do królewskiego ozdobnego dworu

Z przewodnikiem, którego wziął z sobą z klasztoru.

69

Ścieszkami, nie gościńcem bitem, się puścili

Umyślnie, żeby sobie co drogi skrócili;

A wtem wielkie wołanie i płacz usłyszeli,

Iżeby się pewnego czego dowiedzieli,

Obadwa poskoczyli na swych koniach z drogi

Ku dolinie, z której on wychodził wrzask srogi;

I ujźrzeli, że stali jacyś dwaj łotrowie

Na zdrowie nieznajomej pięknej białejgłowie.

70

Wszytka była żałosna i zbyt wylękniona,

Na oczu i na twarzy łzami omoczona,

A dwaj zbójcy koło niej z mieczami gołemi

Stali, myśląc ją zabić, klęczącą na ziemi.

Ona nędzna, to łzami, które wylewała,

To pokorną blizką śmierć prośbą odkładała.

Przypadł Rynald zarazem z ogromnemi fuki³⁰⁷

Na swem rączem Bajardzie na zdrajcę hajduki.

71

Oni, jako skoro grzmot koński usłyszeli

I potem, że bieżano przeciw niem, widzieli,

Nie czekając lękliwe tyły obrócili

I po onych się dołach głębokich pokryli.

On ich więcej nie gonił, ale się obrócił

Do wylęknionej dziewki, a żeby czas skrócił

Kazał ją wziąć na konia i tak, jej pytając

O onę jej przygodę, jechał pośpieszając.

72

I kiedy się jej jadąc, z blizka przypatrował,

Gładkość i obyczaje piękne w niej najdował,

Choć się była wylękła, choć była pobladła

Po przestrachu w złem razie, w który była wpadła.

Znowu jej Rynald pytał, coby za przyczyna

Była tej złej przygody? Ona mu chudzina

Poczęła sprawę dawać o wszytkiem odkrycie³⁰⁸ —

Ale o tem aż w drugiej pieśni usłyszycie.

Koniec pieśni czwartej.