VIII. Pieśń ósma

Argument

Rugier spiesznie ucieka; wiedma Anglikowi

Pierwszą postać z inszemi wraca, Astolfowi.

Cny Rynald w Brytanniej lud każe gromadzić,

Który ma Paryżowi na odsiecz prowadzić.

Srogiej orce zastana podle pustelnika,

Wydana jest na pokarm nędzna Angelika.

Grabia Orland straszliwem snem srodze strwożony,

Ukwapliwy z Paryża jedzie w cudze strony.

Allegorye

Logistylla, do której Rugier uciekszy, zdrów zostawa, kładzie nam przed oczy nasz rozum własny, do którego, kiedy się uciekamy, cali zostajemy. Alcyna, która nie może umrzeć, póki świat światem, ukazuje, że żądze miłości są nieśmiertelne i nigdy w człowieku, który jest nazwany mikrokosmem, to jest małem światem, póki go zstawa⁴⁵¹, nie umiera. Toż i Orland w tejże pieśni ukazuje, który już w dostałem⁴⁵² wieku tak dawno się rozmiłowawszy Angeliki, od miłości przymuszony, opuścił króla swego, ojczyznę, nakoniec i wiarę, aby tylko wszędzie beł z nią pospołu.

1. Skład pierwszy

O jako miedzy nami wiele jest na ziemi

Czarowników, czarownic, o których nie wiemy;

Którzy sobie swą postać i twarz odmieniają

I w ludzie często miłość obłudną wzbudzają,

Nie przez czary, nie przez złych duchów zaklinanie,

Nie przez złączonych z sobą gwiazd upilnowanie,

Ale kłamstwem, chytrością, zmyślaniem, zdradami,

Serca ludzkie mocnemi ściskają węzłami.

2

Ktoby miał Angeliki, a raczej baczenia

I rozumu ten pierścień, mógłby bez wątpienia

Każdego w twarz, jaki jest, poznać i chytrości

I oszukania pełne wiedzieć nieszczerości.

Siła ich, co się zdadzą na twarzy pięknemi,

Ale zdejm jem maszkarę: aż oni szpetnemi.

Wielkie miał szczęście Rugier, jakom wam powiedział,

Że miał pierścień, przez który wszytkę prawdę wiedział.

3

Jużeście to słyszeli, jako niestrwożony

Na Rabikanie rycerz przyjechał do brony,

Jako niespodziewanie wpadł z mieczem dobytem

Na straż, jako niejeden z niej został zabitem,

Niejeden także rannem, tak, że bez swej szkody

Gwałtem przejechał przez most i spuszczone wzwody⁴⁵³.

Potem się ku lasowi w drogę swą zapuścił,

Ale go jeden sługa Alcyny nie puścił.

4

Myśliwiec był, sokoła miał na jednej pięści,

Przez którego dostawał obłowu, po części

Na przyległe często go jezioro puszczając

Lub na błota w śrzodku pól, obłowu dostając;

Przy sobie psa, co przy niem tuż bieżał, wiernego,

Podjezdka zaś pod sobą miał ladajakiego;

A widząc, że Rugier biegł tak prędko, poczekał

Na drodze, rozumiejąc, że pewnie uciekał.

5

Skoro przybliżywszy się Rugier, nań nadbieżał,

Pyta hardzie, dlaczego takiem pędem bieżał?

On nic nie odpowiada na to myśliwcowi

I bieży po staremu ani się stanowi.

Myśliwiec widząc, że się Rugier nie ozywa,

Woła w głos i na niego lewą ręką kiwa:

»Co rzeczesz — prawi — kiedy musisz stanąć zgoła

»Ode mnie i od tego wściągniony sokoła?«

6

To wymówiwszy, z ręki puszcza ptaka, który

Rabikana rączego zalatuje z góry.

Łowiec z swojego konia na ziemię zskakuje

I uzdę z głowy, munsztuk z gęby mu wyjmuje:

On bieży, jako strzała, puszczona z cięciwy,

Kąsaniem i wierzganiem srogi, zapalczywy;

Ale się i myśliwiec puścił pieszo po niem,

Naszczuwając go to psem, to ptakiem, to koniem.

7

I pies za Rabikanem poszedł tak w pogonią⁴⁵⁴,

Jako lekkie zające lampartowie gonią.

Za wielką się sromotę to zda Rugierowi,

Gdy nie stanie i gdy się tam nie zastanowi:

Obróci się na tego, co go pieszo goni,

A nie widząc u niego żadnej inszej broni

Krom palcata, którem psa uczy i wprawuje,

Nie chce szable dobywać i rękę hamuje.

8

On go zatnie palcatem, przypadszy na drogę,

Pies go także, dosiągszy, kąsa w lewą nogę

I koń często wierzgając, zadkiem nań wymierzy

I mocno go w prawy bok nogami uderzy;

Ale i ptak, latając wielkiemi kołami,

Spadał na dół i twarz mu drapał paznogciami.

Rabikan wylękniony tak jest pełen trwogi,

Że ani ręki słuchać ani chce ostrogi.

9

Rugier zatem dobywa szable, przymuszony,

I żeby mógł uprzątnąć on szturm uprzykrzony,

Czasem sztychem, a czasem ostrzem sokołowi,

Psu i natarczywemu grozi myśliwcowi.

Ale się barziej przykrzą, barziej go hamują

I to z boku, to mu wprzód drogę zastępują;

Że go w niebezpieczeństwo i sromotę wprawią,

Widzi Rugier, jeśli go dłużej co zabawią.

10

Wie, że za niem pogonią⁴⁵⁵ będzie od Alcyny,

Jeśli się jem da wściągnąć małe pół godziny;

Bo słychać było wszędzie z tej i z owej strony

Koło zamku, że bito w bębny, w trąby, w dzwony.

Na psa mu się sromota zda szable dobywać

I na bezbronnego jej myśliwca używać:

Mniejsza hańba, gdy tylko puklerza użyje,

Który miał od Atlanta, kiedy go odkryje.

11

I tak namyśliwszy się, kiedy śmiały łowiec

Bliżej się przymknął podeń, zdjął z niego pokrowiec:

Pokazał puklerz zaraz doświadczonej mocy,

Skoro się blask rozniecił i uderzył w oczy,

Bo myśliwca zarazem zmysły odbieżały,

Padł pies, padł koń, sokoła pióra nie trzymały.

Rugier z tamtego miejsca odjeżdża wesołem,

Widząc, że śpi myśliwiec, koń i pies z sokołem.

12

Alcyna, skoro jej to doszło, jakiem kształtem

Uciekł i straży posiekł i przejechał gwałtem,

Tak była tą nowiną w sercu przerażona,

Że mało nie umarła, żalem zwyciężona;

Szaty darła, twarz sobie paznogciem drapała,

Nieostrożną i głupią siebie nazywała,

W larmę⁴⁵⁶ bije i ludzie do gromady zbiera

I gonić się Rugiera zbiegłego wybiera.

13

Na dwie części rozdziela i lud rozprawuje:

Jednych w drogę, którą się udał, wyprawuje,

Do morskiego się portu obraca z drugiemi,

I wsiadszy na okręty, sama jedzie z niemi.

Czerni się pod żaglami morze, a po wodzie

Czynią wtem siwe piany niedościgłe łodzie;

Tak się jej chce Rugiera, że się nie postrzega,

Że nieosadzonego pałacu odbiega.

14

Żadnej na mocnem zamku nie zostawia straży:

Tak się kwapi, tak sobie wszytko lekceważy,

By go tylko lub żywo lub martwo dostała.

Melissa też, co na to cicho pilnowała,

Po opuszczonem szuka pałacu powolej,

Chcąc tych, co pod jej władzą beli, wziąć z niewolej;

Charaktery⁴⁵⁷ i znaki wydrożone psuje,

Obrazy pali, węzły, wichry rozwięzuje.

15

Zaczem przez pole biegli dawni miłośnicy,

Którzy, jako się zdało brzydkiej czarownicy,

W drzewa, w bydła, w kamienie, w zdroje obróceni,

Od Melissy w swą postać beli odmienieni.

I wszyscy się udali Rugierowem śladem,

Uciekając przed wiedmy rozgniewanej jadem;

Zdrowo do Logistylle nakoniec przybyli,

Skąd się do Persów, Indów, Greków zaś wrócili.

16

Wszytkich Melissa do swych krajów odesłała,

Za co niezmierne dzięki od nich otrzymała.

O książęciu angielskiem pierwszą miała pieczą,

Jemu napierwej postać wróciła człowieczą,

Do czego Rugierowe pomogły przyczyny,

I że z cną Bradamantą szedł z jednej rodziny;

Który jej i pierścienia swego chciał pozwolić,

Aby się mógł beł Astolf tem prędzej wyzwolić.

17

Na prośby Rugierowe, z Melissinej sprawy

Dostał, jakom rzekł, Astolf człowieczej postawy;

Która nie miała dosyć, że mu pierwszą postać

Wróciła, ale zbroje obiecała dostać

I kopiej ze złota, która gdy zabodła,

Każdyby namężniejszy wypaść musiał z siodła.

Teraz jej panem Astolf, przedtem beł Argali;

Oba nią we Francyej czci wielkiej dostali.

18

Nalazła ją Melissa w pałacu schowaną

Pospołu z jego zbroją, złotem nabijaną,

Którą mu była wzięła niedawno królowa

I oddała ją temu, co rynsztunki chowa.

To sprawiwszy, osiadła grzbiet hipogryfowi,

Kazawszy wsieść pomału za się Astolfowi,

I z niem do Logistylle jadąc, tak kwapiła,

Że Rugiera godziną dobrą uprzedziła.

19

Tem czasem między cierniem, między kamieniami,

Rugier do mądrej wieszczki obracał wodzami

Z skały na skałę, konia zajmując ostrogą,

Przykrą, pustą zarosłą i nieznaczną drogą,

Aż z niesłychanem trudem w dolinę przybywa,

Której odnoga wodą brzeg ślizki umywa;

Między morzem i górą pewną położona

Na południe, piaszczysta, bezludna, spalona.

20

O przyległy pagórek słońce uderzone

I zasię promieniami swemi odtrącone,

I powietrze i piasek suchy tak paliło,

Żeby się śkło z gorąca było roztopiło.

Ptacy w cieniu milczeli i odpoczywali,

Sami świercze zbytniemu gorącu łajali

Przykrem rymem po chróstach, po trawach na dworze,

Ogłuszając doliny, góry, niebo, morze.

21

Trud ledwie wytrzymany, słoneczne promienie

Przykre, ale daleko przykrzejsze pragnienie

Spracowanego barzo rycerza trapiły

I wszędzie go przez suche piaski prowadziły.

Ale iżby was tęskno było i niegrzeczy,

Kiedybych was na jednej tylko bawił rzeczy,

Małą chwilę Rugiera w gorącu odjadę,

A do Szkocyej szukać Rynalda pojadę.

22

Wszyscy barzo na on czas Rynalda ważyli,

Król, królewna i szkoccy panowie go czcili;

Który potem królowi, dostawszy słuchania,

Opowiedział przyczynę swego przyjechania,

Jako był od swojego pana do Szkocyej

I do blizkiej o pomoc posłany Angliej,

Ukazawszy, że ją beł przeciwko pogaństwu,

Cesarzowi powinien, więc i chrześcijaństwu.

23

Powiedziano od króia, ile sił zstawało

I ile się królestwo jego rozciągało,

Że zawżdy wspierać sławy był gotów z swej strony

I ratować cesarza i jego korony

I że chocia go barzo czas ściskał, potężne

Miał kazać zebrać wojsko i piesze i jezne;

I kiedyby beł młodszem i nie tak starganem

Pracami, samby mu beł wodzem i hetmanem.

24

Ale i tenby go wzgląd nie zatrzymał w ziemi,

Aby się ruszyć nie miał sam z wojski swojemi,

Kiedyby nie miał swego jedynego syna,

I dowcipu i wielkiej dzielności Zerbina,

Którego miasto siebie chciał mieć na hetmaństwie.

Prawda, że go nie było w ten czas w jego państwie;

Ale że się miał wrócić dosyć wcześnie, tuszył,

Nimby wyprawił wojsko i nimby je ruszył.

25

Po wszytkiej ziemi swojej listy rozpisuje

Przypowiedne, piechotę i jezdę przyjmuje;

Pieniądze wczas sposabia, okręty z pilnością

Rynsztunkami i różną ładuje żywnością.

Wtem Rynald do Angliej przyjechał skwapliwy,

A król go odprowadzał — tak mu beł życzliwy —

Aż do samych Beroik i tak powiedali,

Że obadwa płakali, kiedy się żegnali.

26

Kiedy dobry wiatr powstał i słońce pogody

Pewne obiecowało, Rynald szedł do wody.

Skoro wsiadł w łódź, żeglarze powrozy zbierali

I od brzegów ją w drogę wiosły odpychali.

Tak jachali, aż byli tam, gdzie z niewściągnionem

Pławem swem piękny Tamis⁴⁵⁸ ginie w morzu słonem,

Skąd potem łódź przez wielki ustęp morski poszła

Do Londru⁴⁵⁹, używając i żaglu i wiosła.

27

I cesarz i król Otton, który w oblężeniu

Beł z cesarzem w Paryżu, dał na odprawieniu

Do książęcia z Waliej⁴⁶⁰ pisma wyrażone

Rynaldowi i znaki przedtem umówione,

Aby się pilnie starał i tak o tem radził,

Jakoby co nawiętsze do portów sprowadził

Wojsko i do Kales je w armacie przeprawił,

A stamtąd do Francyej potem je wyprawił.

28

Książę, który beł został na miejscu Ottona

I którego słuchała angielska korona,

Tak przyjmował i tak czcił Rynalda mężnego,

Żeby beł nie mógł barziej czcić króla swojego;

I zaraz na królewskie chciał mieć rozkazanie

Po wszytkiem państwie popis i okazowanie,

I dzień pewny i blizki naznaczył, którego

Miał się wszytek lud ściągnąć do portu morskiego.

29

Ale mi trzeba czynić tak, jako dobremu

Lutniście, na biesiedzie zacnej grającemu,

Który głosy odmienia, bijąc w te i w owe

Strony, czasem basowe, czasem tenorowe.

Terazem, o Rynaldzie mówiąc, sobie wspomniał,

Żem dawno Angeliki nadobnej zapomniał,

Którąm zostawił, jako rączo uciekała

I jako pustelnika na drodze potkała.

30

Powiem jaką część małą historyej o niej.

Pomnicie, jako mnicha, co się trafił do niej,

Aby jej drogę skazał do morza, dla Boga

Prosiła: tak się bała Rynalda nieboga.

Wierzy, że umrze, jeśli morza nie przebędzie,

Bo od niego w Europie bezpieczna nie będzie.

Ale stary pustelnik, który ją zabawił,

Żeby z niem pomieszkała, radby jako sprawił,

31

Przerażony na sercu z anielskiej gładkości,

Która w niem oziębione zagrzała wnętrzności;

Ale widząc, że ona o to nic nie dbała

I w drogę dalszą jachać, nie bawiąc się, chciała,

Aby za nią nadążył, przez sto ubogiemu

Sztychów dał osiełkowi ostrogą swojemu.

Ale on ledwie stępią wlecze się leniwo,

Na cwał pewnie nie pójdzie nigdy, jako żywo.

32

A iż śpiesznie pojeżdżać Angelika jęła,

Widząc, żeby mu zbyła i z oczu zginęła,

Wrócił się w zad i przyzwał do swego mieszkania

Czartów, zawsze posłusznych jego rozkazania.

Jednego sobie obrał, którego nauczył,

Na co go potrzebował; temu to poruczył,

Aby wszedł zaraz w konia, co niósł w czasy one

Gładką dziewkę i jego serce zapalone.

33

Jako więc pospolicie pies zwyczajny, który

Goni małe zwierzęta, przez pola, przez góry,

Gdy jedną stroną bieży liszka albo zając,

On mu drogę zabiega, na ślad nic nie dbając,

Potem się na przechodzie zasadzi i skradnie

I czeka, że mu samo zwierzę w gębę wpadnie:

Tak mnich choć różną drogą Angelikę goni,

Pewna, że mu nie zbędzie⁴⁶¹, że mu się nie schroni.

34

Jużem ja zgadł, tak wiedzcie, jużem się domyślił

I powiem inszem czasem, co mnich sobie myślił,

Czego się Angelika ani domyślała,

I raz mniej, drugi więcej na dzień ujeżdżała

Na koniu, który już beł barzo obciążony,

Bo się w niem krył piekielny duch zły zatajony,

Jako się czasem ogień mały kryje, który

Potem straszne zapały wymiata do góry.

35

A wtem się Angelika w swą drogę udawa

Przy morzu, które mężne Gaszkony napawa,

I po brzegu przy samej wodzie konia wiedzie

I gdzie wilgotność twardszą drogę dawa, jedzie.

A wtem jej konia szatan, co się w niem zakrywał,

Gwałtem wciągnął do wody, że rad nierad pływał.

Nie wie, co rzec, lękliwa dziewka, tylko w ręku

Siodło ściska i mocno trzyma się u łęku.

36

Chce nazad, ale im go barziej wodzą wściąga,

Uporniej w głębią idzie i szyję wyciąga.

Szatę swoję, żeby jej nie zmaczać, zebrała

I nóg, strzegąc się wody, wzgórę umykała.

Wiatrek wolny bił złote włosy rozplecione

I tam i sam po obu ramionach puszczone;

Więtsze wiatry ucichły i cicho milczały

I z morzem się tak pięknej twarzy dziwowały.

37

Ona na zad do ziemie mdłe obraca oczy,

A gęstemi łzami twarz i zanadrze moczy.

Patrzy na brzegi, ale brzegi uciekają

I coraz mniejsze wszytkie, nakoniec znikają.

Koń, który z nią tam i sam pływał między wały,

Na ostatek ją wyniósł na wyspę, gdzie skały

I ciemne jamy beły i straszne jaskinie,

O tej, kiedy się zmierzkać⁴⁶² poczyna, godzinie.

38

Skoro się w tej pustelniej sama obaczyła,

Co z samego wejźrzenia strach wielki czyniła,

O tem czasie, kiedy już w ocean głęboki

Febus wchodził i noc swe wypuszczała mroki,

W takiej twarzy i w takiej postawie stanęła,

Taką barwę i taką postać na się wzięła,

Żeby beł każdy wątpił, widząc ją z daleka,

Czy kamień takiem kształtem, czy widział człowieka.

39

Zdumiała i wątpliwa na niepewnej ziemi

Stoi z roztarganemi i najeżonemi

Włosami i od żalu słowa nie mówiła,

Tylko do nieba ciężkie oczy podnosiła,

Jakby skarżąc się cicho na surowe bogi,

Że na nię wszytkie oraz posyłali trwogi.

Chwilę stojąc bez mowy, potem się ozwała

I język na żal, oczy na łzy rozwiązała:

40

»Cóż wżdy⁴⁶³ dalej, fortuno, chcesz poczynać ze mną?

»Po co mię męczysz? Po co pastwisz się nade mną?

»Co mi więcej wziąć możesz, jedno ten stroskany

»Żywot, na więtsze męki teraz zachowany?

»Na coś mię z nawałności morskich wybawiła?

»Czemum dni nieszczęśliwych dziś nie dokończyła?

»Nie masz dosyć na moich żalach, że przez dzięki⁴⁶⁴

»Żywoteś mi na cięższe przydłużyła męki?

41

»Nie wiem, żebyś już mogła nade mną przewodzić

»I barziej nad to, coś mi zaszkodziła, szkodzić.

»Przez cięm, nędzna, z królestwa mego wypędzona,

»Gdzie nie będę podomno nigdy przywrócona.

»Przez cięm, co jest daleko więtsza, utraciła

»Dobrą sławę; bo chociam skutkiem nie zgrzeszyła,

»Przedsię ze mnie przyczyna i z mego tułania,

»Że cierpię obmówiska i złe domniemania.

42

»Każda za nic nie stoi i każda nie płaci,

»Która cnotę i która czystość raz utraci.

»To mi wadzi, żem młoda, i to, że mię mają

»Za gładką, lubo prawdę lub fałsz powiadają.

»Niestetyż! nie dziękuję niebu za te dary,

»Bo stąd wszytko nieszczęście moje z każdej miary;

»Dla tejem Argalego, brata, utraciła,

»Ani go sczarowana zbroja wyzwoliła.

43

»Dla tej i król tatarski, Agrykan z Kafrona⁴⁶⁵,

»W niwecz mego obrócił ojca, Galafrona⁴⁶⁶,

»Co był królem w Indyej i w żyznem Kataju,

»A jam do tego przyszła, że po różnem kraju

»Od rana do wieczora odmieniam gospodę,

»Łzy pijąc i na swoję narzekając szkodę.

»Jeśliś mię czci zbawiła i ojca miłego

»I królestwa, na cóż mię chcesz chować gorszego?

44

»Jeśliś mię w morzu teraz utopić nie chciała,

»I podomnoć się lekka śmierć nie podobała,

»Więc się napastw nademną i ześli co pręcej

»Dziki źwierz, niech mię poźrze, a nie męcz mię więcej.

»Za najwiętsze odemnie, za nacięższe męki,

»Bylem tylko zginęła, będziesz miała dzięki«.

Tak z płaczem utrapiona dziewka narzekała,

Gdy nagle pustelnika z daleka ujźrzała.

45

Od patrzącego z ostrej skały pustelnika

Widziana była dobrze w on czas Angelika,

Gdy wypłynąwszy z wody, z konia utrapiona

Zsiadała na on wysep, srodze wylękniona;

Dokąd on tydzień przedtem przyjechał na czarcie,

Przymuszonem od klątwy, czytanej na karcie.

Szedł do niej z nabożeństwem wielkiem, lecz zmyślonem,

Jakoby Pawłem⁴⁶⁷, jako był Hilaryonem⁴⁶⁸.

46

Skoro go utrapiona dziewka obaczyła,

Do siebie, nie znając go, trochę przychodziła

I mdłe serce z nienagła strachy opuszczały,

Choć jeszcze zwykłej barwy jagody nie miały.

Kiedy beł blizko, będąc już lepszej nadzieje,

Rzekła: »Zmiłuj się, ojcze: źle się ze mną dzieje«.

I mową, rozerwaną z łykania⁴⁶⁹, dawała

Sprawę i co on wiedział lepiej, powiadała.

47

Cieszył ją, że się wątpić nikomu nie godzi

W łasce Pańskiej, i z pisma jej tego dowodzi

I w onej swojej mowie i nabożnej radzie

Na twarz jej i pod brodę śmiałą rękę kładzie.

Potem ją chce obłapić i swój z wielką chęcią

Zakon gwałci; ale mu w piersi dała pięścią

I potem go od siebie ręką odepchnęła

I wszytka się na pięknej twarzy zapłonęła.

48

Pustelnik nie mieszkając, sięgnął wtem do taszki

I dobył z niej natychmiast jednej małej flaszki

I w oczy, z których miłość swych ogniów dosięga

I w których nagorętsze pochodnie zażega,

Z lekka jednę z niej puścił kroplę takiej mocy,

Że sen na ociężałe zaraz kładzie oczy.

Padła na wznak na suchem piasku Angelika

Na wszytkie zgrzybiałego wole rozbójnika.

49

Obłapia ją i wszędzie, na grzech odważony,

Maca, gdzie chce: ona śpi i nie ma obrony.

Czasem w piersi, a czasem w usta ją całuje:

Żywy człowiek nie widzi. Ale koń szwankuje,

Koń szwankuje pod mnichem i zemdlone ciało

Z chciwą żądzą koniecznie zgadzać się nie chciało.

Stary beł koń, zda mi się, że nierychło wstanie:

Im mu się barziej przykrzy, tem prędzej ustanie.

50

Wszytkich dróg szuka, wszytkich sposobów używa,

Ale mu nic rzeźwości przedsię nie przybywa.

Darmo go coraz ciągnie wodzami długiemi:

Po staremu kark trzyma schylony na ziemi.

Naostatek mnich usnął przy dziewce uśpionej:

Patrzcież nowej przygody dziewki utrapionej!

Tak fortuna, gdy kogo podejmie się z blizka,

Nierychło z niem swojego. przestanie igrzyska.

51

Ale mi jeden trzeba wprzód przypadek srogi

Powiedzieć wam i z prostej kęs wyboczyć drogi.

Jest na morzu północnem przeciw zachodowi

Podległa wielkiej pladze i niepokojowi

Za Hibernią⁴⁷⁰ wyspa, nazwana Ebuda⁴⁷¹,

Żyzna, ale mieszkana od rzadkiego luda,

Który orka i morskie stada zepsowały,

Które tam Proteusa mścić się przychadzały.

52

Pisze pewny historyk stary, że przed laty

Trzymał ten kraj jeden król możny i bogaty,

Który miał jednę córkę cudownej gładkości

I tak pięknej urody i takiej wdzięczności,

Że kiedy się po słonem piasku przechodziła,

Proteusa w pośrzodku morza zapaliła.

Ten ją samę nalazszy, zgwałcił z przymuszeniem

I nowem obciążoną zostawił brzemieniem.

53

Króla, który beł srogi, okrutny, surowy,

Tak ta rzecz uraziła, że żadnej obmowy

Nie przyjmując, nie chciał się koniecznie zmiłować

Albo lżej pokarawszy, garłem ją darować,

I tak wodze wściekłemu wypuścił gniewowi,

Że ani jej odpuścił ani brzemieniowi,

I wnuka, co nie zgrzeszył, zagładził swojego

Niewinnego i jeszcze nieurodzonego.

54

Proteus, który bydła Neptunowe pasie

I morską wodą władnie, słysząc już po czasie,

Na jako ostre przyszła jego dziewka sądy,

Łamie wraz wszytkie prawa, wszytkie psuje rządy

I straszne morskie dziwy, baleny z orkami

Wyprawuje na wyspę wielkiemi stadami,

Które nie tylko woły z trzodami mniejszemi,

Ale i wsi pustoszą z mieszkańcy swojemi.

55

Wpadają i na miasta, murem otoczone,

I często je trzymają długo obleżone,

Choć to w nocy i we dnie strzegą ludzie zbrojni,

Zawżdy w trwodze i w strachu, zawżdy niespokojni.

Wsi pustkami zostały, z pól pouciekali

Oracze; ażeby się jako ratowali,

Do proroctwa wysłali swych radzić się, jeśli

Mogą być tego wolni, którzy tu odnieśli:

56

Że potrzeba, aby tak piękną naleziono

Pannę, jako ta była, co ją udawiono;

Którą na brzegu morskiem mają Proteowi

Ofiarować, jeśli chcą uść jego gniewowi.

Jeśli mu się spodoba, że na niej przestanie,

Weźmie ją i oddali od nich to karanie;

Jeśli nie, niechaj drugiej i trzeciej szukają,

Tak pięknej i tak długo, aż go ubłagają.

57

Tak się począł ten twardy los między wszytkiemi,

Które beły z twarzami co najpiękniejszemi,

Że na każdy dzień jednę Proteowi niosą,

Aż go tą, która mu się spodoba, przeproszą.

Pierwsza, druga i insze wszytkie zbyły garła,

Bo je łakoma orka zjadła i pożarła,

Która, gdy insze straszne odchadzają stada,

U portu zwyczajnego wygląda obiada.

58

Ja nie wiem, czy to prawda, czy to tylko bają,

Co o tem Proteusie ludzie powiadają;

Toli na białegłowy w tamtem kraju stary

Zwyczaj i na niezbożne zostawia ofiary,

Że orka, co każdy dzień do portu przychodzi,

Obkarmiona ich ciały pięknemi odchodzi;

Acz się dziewką urodzić jest po wszytkiem świecie

Nieszczęście, w tem dopiero wielkie jest powiecie.

59

O nieszczęśliwe panny, które z dalekiego

Kraju fortuna pędzi do brzegu srogiego!

Kędy ludzie okrutni nad brzegiem czekają

I krwią gładkich pielgrzymek bogi swe błagają.

Bo im więcej do ofiar biorą cudzoziemek,

Tem mniej ginie od strasznej orki samych ziemek;

Ale, iż nie zawżdy wiatr przynosi zdobyczy,

Po wszytkiej jej szukają wszędzie okolicy.

60

Wszytko prawie tam i sam morze przebiegają,

Fusty, baty, okręty więtsze wysyłają,

Zajeżdżają w daleki, a czasem w kraj blizki,

Ratunku na swe zwykłe szukając uciski.

Siła ich dostawają rozbojem i gwałtem

I za pieniądze siła, siła inszem kształtem:

Tak ich zdobytych z różnych krajów pełne wieże

Zawżdy mają, których straż ustawiczna strzeże.

61

Jedna ich wielka fusta⁴⁷², ziemie się trzymając

I brzegi onej wyspy bez lądu mijając,

Kędy na suchem piasku dziewka utrapiona

Leżała podle mnicha, we śnie utopiona,

Wysadziła kilka swych żeglarzów z przygody

Na pustą wyspę dla drew i dla słodkiej wody;

Którzy naleźli, wszedszy w mieszkania źwierzęce,

Angelikę u mnicha starego na ręce.

62

O nieoszacowana, o droga zdobyczy,

Jakiej nigdy nie byli godni rozbójnicy!

O fortuno! ktoby rzekł, żebyś moc na ziemi

Tak wielką nad rzeczami miała mieć ludzkiemi,

Żeś na pokarm dziwowi dziewkę zostawiła,

Nad którą gładsza nigdy na świecie nie była,

Dla której król Agrykan z połową Scytyej

Od Kaukazkich bram na śmierć przyszedł do Indyej!

63

Dla której król Sakrypant zdrowie swe odważył

I nad którą lżej i cześć i królestwo ważył,

O którą grabia Orland nie raz się zastawił,

Dla której rozum stracił i sławę splugawił

I dla której wszytek świat z swemi narodami

Mieszał się prawie z gruntu długiemi wojnami;

A teraz sama jedna zostawszy — mój Boże! —

Od nikogo mieć żadnej pomocy nie może.

64

Gdy ją tak rozbójnicy leżącą zastali,

Pierwej ją, niż się ze snu ocknęła, związali

I mnicha, choć się na nic nie zszedł, nie odeszli,

Ale go z nią pospołu do fusty⁴⁷³ zanieśli;

Potem żagle na maszty wysokie włożyli

I z drogą do Ebudy korzyścią przybyli,

Którą do mocnej wieże warownej schowali

I dnia, którego na nię los miał paść, czekali.

65

Tak wiele gładkość mogła, że się do litości,

Nie chcąc, skłonili ludzie tak wielkiej srogości,

Którzy jej śmierć odwlekli i tej byli wolej

Chować ją na dalszy czas od wielkiej niewolej;

I póki jedno panny z inszych krajów mieli,

Podać na śmierć anielskiej piękności nie chcieli.

Nakoniec była Orce od srogiego luda

Zawiedziona, a wszytka płakała Ebuda.

66

Kto może wypowiedzieć skargi, kto łykania,

Kto wrzaski, kto wzdychania, kto łzy, narzekania,

Gdy w łańcuchu oddana blizkiemu zginieniu,

Siedziała, posadzona na zimnem kamieniu,

Gdzie mokre na bladą twarz perły wylewała

I od srogiego dziwu śmierci wyglądała?

Ja nie mogę od żalu mówić: muszę skrócić

O tem teraz, a rymy gdzie indziej obrócić.

67

Inszą nie tak żałosną historyą pocznę,

Aż przydę k sobie i aż po żalu odpocznę;

Bo nie tylko ja, ale węże jadowite

I tygry nagniewliwsze, krwie nigdy niesyte,

I najsroższy źwierzowie, co między Nilową

Wodą, a między górą błądzą Atlantową,

Nie mogłyby bez żalu być, gdyby widziały

Angelikę u ostrej uwiązaną skały.

68

O, kiedyby beł Orland wiedział ten przypadek,

Co jej w Paryżu szukał, gdyby jej upadek

Mogli beli rycerze wiedzieć dwaj wybrani⁴⁷⁴,

Przez czarta od chytrego mnicha oszukani,

Przez tysiącby się śmierci byli przebijali,

Aby beli kochanej dziewki ratowali;

Ale choćby wiedzieli, małoby sprawili,

Kiedy od niej na on czas tak daleko byli.

69

Tem czasem król Agramant w koło otoczony

Wojskiem potężnem ściskał Paryż obleżony,

Co jednego dnia przyszedł ku temu końcowi,

Że mało w ręce nie wpadł nieprzyjacielowi;

I jedno, że nabożne prośby ukoiły

Nieba, które obfite wody wypuściły,

Jużby beło upadło od szable pogańskiej

I Francyej i Rzeszy imię chrześcijańskiej.

70

Na pobożne modlitwy cesarza starego

Od Twórce dżdże obfite nagle najwyższego

Spuszczone gasić ogniów zajętych pomogły,

Których siły człowiecze ugasić nie mogły.

Mądry, kto się w przygodzie do nieba ucieka:

Od niego najpewniejszej pomocy niech czeka.

Jakoż cesarz Bogu to tylko przypisował,

Że go tak w wielkiej trwodze on sam poratował.

71

Tem czasem grabia Orland na przykrej pościeli

Myśl swą na różne części rozrywa i dzieli;

Tam i sam ją obraca i zaś ją w zad bierze,

W jednem miejscu, nie w jednej trzymając ją mierze,

Jako gdy wodny drżący blask jest uderzony

Od słońca lub od córki nadobnej Latony,

Po przestronem pałacu biega w prętkiem kroku

Z góry na dół to z tego, to z owego boku.

72

Angelika, która mu na myśl przychodziła,

I owszem, która mu z niej nigdy nie schodziła,

Pochodnią mu zajętą w sercu rozpalała,

Która się zdała we dnie, że była wytlała.

Przyjechała beła z niem aż na zachód słońca

Od Kataju żyznego ostatniego końca,

Gdzie straciwszy ją, nie mógł naleść jej strapiony

Tam, gdzie beł pod Bordelą⁴⁷⁵ Cesarz porażony.

73

Na to teraz narzeka stroskany i w sobie

Darmo się na swe głupstwo skarżył w onej dobie:

»O, jakom się — powiada — serce moje, z tobą

»Źle obszedł, który mogąc mieć cię zawżdy z sobą,

»Mieć cię zawżdy, ponieważ taka twoja była

»Dobroć, żeby mi beła tego nie broniła,

»Dopuściłem cię sobie wziąć z ręku Namówi⁴⁷⁶;

»Ale cóż, kiedy się tak zdało cesarzowi!

74

»Czemum się raczej z tego jako nie wymówił?

»I podomnoby mi beł cesarz nie odmówił;

»A choćby też odmówił, ktoby beł tak śmiały,

»Coby mi cię gwałtem wziąć chciał, kto tak zuchwały?

»Nie lepiej było użyć miecza w takiem razie

»1 serce sobie wydrzeć dać w takiej urazie?

»I cesarzby mi beł jej nie mógł ze wszytkiemi

»Gwałtem i mocą odjąć wojskami swojemi.

75

»Bym ją beł wżdy w obronnem zamku gdzie posadził

»Tu w Paryżu i strażą mocną go osadził!

»Ato nieostrożności swej garłem przypłacę

»I podomno, niestetyż, wiecznie ją utracę!

»Kto jej mógł lepiej nad mię i strzedz i pilnować,

»Com beł żywota dla niej winien odżałować,

»Strzedz ją pilniej, niż oka swego byłem winien,

»Którym dla niej na każdą śmierć iść beł powinien?

76

»Gdzieś, moja dziewko droga, bezemnie została?

»Tak młoda i tak gładka, gdzieś mi się podziała?

»Jako owca od trzody swojej odłączona

»I kiedy mroki padną, w lesie obłądzona,

»Ozywa się, tam i sam po lesie biegając,

»Na pasterza, aza ją usłyszy, czekając

»Tak długo, że głodny wilk na głos przydzie do niej,

»A ubogi z daleka pasterz płacze po niej.

77

»Gdzieś poszła? Gdzieś teraz jest? Czy miedzy dzikiemi

»Sama tylko gdzie błądzisz zwierzami srogiemi?

»Czyś na lesie, niestetyż, bez straży twojego

»Na wilki gdzie trafiła Orlanda wiernego,

»Coć gwałtem zepsowali kwiat piękny, kwiat drogi,

»Który mię mógł posadzić w niebie między bogi,

»Którym ja cale chował, niżli oni przyszli,

»Abym beł twoich czystych nie uraził myśli?

78

»Czego czekam krom śmierci, jeśli ten bogaty

»Kwiat mi wzięto, jeślim się doczekał tej straty?

»Boże mój! wszytkie insze najsroższe przygody

»Przepuść na mię, tej tylko zachowaj mię szkody!

»Bo inaczej ja z ręki własnej umrzeć muszę

»I potępić nieszczęsną jednem razem duszę«.

Tak głosem narzekając, Orland utrapiony

Mówił z sobą, okrutnem żalem przerażony.

79

Po wszytkich stronach w on czas już ziemskie stworzenie

Dawało spracowanem zmysłom odpocznienie

Po pierzu, po pościelach, między pachniącemi

Zioły i kamieniami i drzewy różnemi;

Ty sam ledwie zamykasz oczy powiekami,

Bity w serce Orlandzie przykremi myślami,

Któreć nie chcą dać i tej trochy snu małego

W pokoju zażyć, prętko uciekającego.

80

Zdało mu się, że siedział na brzegu, przybranem

W różne kwiecie i z różnych farb umalowanem,

Patrząc na alabastry i na przyrodzone

Purpury, własną ręką Miłości skropione,

I na dwie piękne gwieździe, z których, wzięty w troki

Od miłości, zgłodzonej duszy brał obroki;

Twarz i oczy wspominam tej, co z śrzodka ciała

Orlandowi stroskane serce wydzierała.

81

Zażywał takich pociech i takiej radości,

Jakiej nigdy żaden z tych, co służą miłości;

A wtem się wicher srogi w tę stronę obracał,

Który kwiecie popsował, drzewa powywracał;

Jaki ledwie jest, kiedy w gniewie i w uporze

Wściekłe wiatry mieszają ziemię, niebo, morze.

Zdało mu się, że szukał, gdzieby się przed szkodą

I przed oną tak wielką ukrył niepogodą.

82

W tem gubi, nie wie, jako, za niespodziewaną

Chmurą, co świat okryła, swą dziewkę kochaną

I głosem, co go zstaje, za onem zgubieniem

Napełnia pola, lasy jej łubem imieniem;

A wtem, kiedy tam i sam po lesie biegając,

Wołał po onej puszczej, ucha nadstawiając,

Zdało mu się, że słyszał, że mu się ozwała

I »Ratuj mię, dla Boga, Orlandzie!« wołała.

83

Obraca się na on głos i wzdłuż po głębokiem

Lesie i wszerz bez skutku biega wielkiem krokiem.

O, jaki żal nieznośny, jaką mękę czuje,

Że swojego drogiego skarbu nie najduje!

A wtem znowu usłyszy: »Darmo mię pożądasz:

Już mię więcej, Orlandzie, wiecznie nie oglądasz«.

Ocknął się na ten straszny głos, we śnie słyszany,

Spocony i na twarzy wszytek upłakany.

84

I nie myśląc, że we śnie widzenia się rodzą

Fałszywe, które z strachu, lub z żądzej pochodzą,

Pewnie tuszy, że jego dziewka ulubiona

W wielkiem niebezpieczeństwie jest gdzie położona.

I nagle, jako piorun, z łoża się porwawszy,

W zbroję się tylko swoję zwyczajną ubrawszy,

Bryliadora konia wziął z sobą swojego,

Nie biorąc i lokaja i sługi żadnego.

85

Ażeby w każdej stronie, w którą się udawał,

W dostojeństwie swem cały bez zmazy zostawał,

Nie wziął z sobą swych zwykłych znaków, ani onej

Szachownice tak sławnej⁴⁷⁷, białej i czerwonej;

Ale się w czernią ubrał i czarne wziął znaki,

Aby się z jego żalem zgadzały i taki

Był strój, jako i serce, bo tamtę mężnemu

Almontowi ⁴⁷⁸beł odjął, świeżo zabitemu.

86

O północy wyjeżdża ani cesarzowi

Myśli się opowiedzieć, swojemu stryjowi;

Nakoniec Brandymarta⁴⁷⁹ nie żegna, swojego

Towarzysza wiernego i tak kochanego;

A skoro Febus złote rozpuścił promienie

I pod ziemię wypędził niewesołe cienie,

I słońce się po wszystkiem świecie rozświeciło,

Postrzegł cesarz, że jego synowca nie było.

87

Z wielkiem swojem na on czas usłyszał niesmakiem

O wyjeździe synowca swego ladajakiem,

I że, kiedy go było najpilniej, pojechał

I przed swoją się radą skarżyć nie zaniechał,

Na niego o ten odjazd srodze rozgniewany,

Najdując nań przymówki i różne przygany

I grożąc mu, jeśli się nie wróci, że wszędzie

Będą wiedzieć, że prętko żal mu tego będzie.

88

Brandymart też, którego Orland tak miłował,

Jako siebie samego, za niem się gotował,

Chcąc, aby się w zad wrócił za jego namową,

Dotkliwą wielu ludzi urażony mową;

I ledwie chciał poczekać, ażby nastąpiły

Ciemne mroki na ziemię, coby go nakryły;

Fiordylizie⁴⁸⁰ swojej nic o tem nie powiedział,

Bo żeby mu tę drogę rozwieść chciała, wiedział.

89

Była to jedna panna, której on rad służył

I bez niej żadnego dnia wesoło nie użył,

Panna zbyt obyczajów pięknych i gładkości

I dowcipu wielkiego i rzadkiej mądrości;

A teraz jej nie żegnał dla tego samego,

Że się miał do niej wrócić jeszcze dnia onego.

Ale mu się zaś pewna przygoda trafiła,

Która go dłużej, niżli umyślił, bawiła.

90

Miesiąc go Fiordyliza wątpliwa czekała;

Ale kiedy czekając tak długo, widziała,

Że się do niej nie wracał, tak się uteskniła,

Że się w tęż drogę bez sług za niem wyprawiła.

Długo i tam i sam go szukała po świecie,

Tak, jako w historyej o tem mieć będziecie;

Ale was temi dwiema nie chcę teraz bawić,

Bo muszę pierwej pana z Anglantu odprawić.

91

Który skoro odmienił dawne Almontowe

Sławne herby i na się insze włożył, nowe,

Szedł do bramy i w ucho po cichu powiedział

Rotmistrzowi, który straż trzymał: »Abyś wiedział:

Jam jest grabia«. Zaraz mu bramę otworzono

I tak, jako rozkazał, wzwód⁴⁸¹ na dół spuszczono;

Stamtąd do nieprzyjaciół jedzie w prostą drogę —

Ale ja więcej śpiewać, tak wiedzcie, nie mogę./

Koniec pieśni ósmej.