XIV. Pieśń czternasta

Argument

Agramant w swojem wojsku, które popisuje,

Dwu pułków, od Orlanda zbitych, nie najduje;

O czem wiedząc, zazdrością wielką przerażony,

Król tatarski jedzie go w różne szukać strony.

Ale skoro nadobnej dostał Doraliki,

Nie tak go pilnie szuka. Milczenie Angliki

I Rynalda po cichu do Paryża wpuszcza,

Agramant ludzie swoje do szturmu przypuszcza.

Allegorye

Ta czternasta pieśń kładzie nam przed oczy w osobie cesarza Karła żywy i doskonały obraz mądrego i dzielnego pana, starającego się o całość i bezpieczeństwo ludu swojego, i jako Bóg miłosierny nikogo nie opuszcza, kto się całem sercem do niego udaje.

1. Skład pierwszy

W bitwach i w bojach, które miedzy Hiszpanią

I Afryką bywały a miedzy Francyą,

Niezliczoną z obu stron liczbę powiadali

Tych, co na pokarm wilkom i krukom zostali.

A chocia Francuzowie barziej się trapili,

Którzy pole straciwszy, w miastach się bronili,

Więcej zasię poganie przedniej szych żołnierzów,

Książąt, panów i wielkich stracili rycerzów.

2

Zwycięstwa ich tak krwawe beły w onej chwili,

Że się z nich albo mało, albo nic cieszyli.

I jeśli stare rzeczy i dawne z nowemi,

Niezwyciężony, równać, Alfonsie⁷⁵⁴, możemy,

Mojem zdaniem zwycięstwo ono zawołane

Z tem pogańskiem teraz być może porównane,

Za twą sprawą zwycięstwo mało wielkiej ceny,

Od Francuzów dostane na polu Raweny⁷⁵⁵,

3

Gdy już beli poczęli pierzchać Pikardowie⁷⁵⁶,

Morynowie⁷⁵⁷, Normandzi⁷⁵⁸ i Akwitanowie⁷⁵⁹;

Aleś je wsparł, kiedyś się z swemi chorągwiami

Śmiele potkał z Hiszpany, już, już zwyciężcami,

I z tobą twa dzielna młódź, która przez swe męstwo

Utracone już niemal osięgła zwycięstwo

I zasłużyła sobie w on straszny bój srogi

U ciebie złote miecze i złote ostrogi.

4

Z temiś ty w one czasy piersiami mężnemi,

W niebezpieczeństwo ono wielkie wniesionemi,

Takeś otrząsł bogate i złote żołędzie⁷⁶⁰

I złamał kij czerwony i żółty⁷⁶¹, iż wszędzie

Tobie samemu tryumf przyznają bogaty

Za to, że ma lilia całe swoje kwiaty,

I Rzym ci w on czas wieńcem głowę opasował,

Żeś jego Fabrycego⁷⁶² zdrowego zachował.

5

Wielka rzymska kolumna, przez cię poimana⁷⁶³,

Od francuskich gniewliwych mieczów zachowana,

Więcej ci chwały daje i więtszejeś dzięki

Za to godzien, niż gdybyś z własnej swojej ręki

Wszytek lud z Kastyliej i lud z Aragony

I z Nawarry sam pobił, kiedy rozgromiony

Bez chorągwi z przegranej poszedł rozsypkami,

Odbiegając swych wozów, tknionych oszczepami⁷⁶⁴.

6

Małe nam to zwycięstwo, w której się tak wiele

Krwie rozlało, Alfonsie, przyniosło wesele.

Bo nas i dotąd boli niezgojona rana,

Żeśmy w niem tak wielkiego stracili hetmana⁷⁶⁵

I że ona gwałtowna powódź tak wezbrała,

Że z sobą zacnych panów tak wiele porwała,

Którzy przez Alpy zimne przeszli, aby byli

I sprzymierzonych przyjaciół i swych państw bronili.

7

Prawda, że przyznać temu zwycięstwu musiemy,

Żeśmy zdrowi, że żywi, że się nie bojemy

Gromów i niepogody, którą niebłagany⁷⁶⁶

Częstokroć nas Jupiter straszy rozgniewany;

Ale się nie możemy odkrycie⁷⁶⁷ radować

I tryumfów, służących zwycięstwom, sprawować,

Słysząc, jako francuzkie owdowiałe panie,

W płachty miąższe ubrane, czynią narzekanie.

8

Trzeba znowu królowi prętko Ludwikowi

Nowego dać hetmana swojemu wojskowi,

Któryby dla czci złotej liliej⁷⁶⁸ złośliwe

Łakomce i łupieżce skarał Bogu krzywe,

Co zgwałcili ołtarze i jego świątnice,

Zakony, matki, dziewki i oblubienice

Chrystusa w sakramencie na ziemi zdeptali,

Aby jego srebrnego przybytku dostali.

9

Nieszczęśliwa Ravenno⁷⁶⁹! lepiej, żebyś była

Okrutnemu zwyciężcy wstrętu nie czyniła

I żebyś ty źwierciadło raczej z Bressy⁷⁷⁰ miała,

Niż się Aryminowi⁷⁷¹ z Faencą równała.

Poszli, poszli, Ludwiku, prętko Trywulcego⁷⁷²,

Niech powściągnie żołnierza twego swowolnego

I ukaże, jak wiele dla takiego ździerstwa

Poginęło we Włoszech twojego rycerstwa.

10

Jako teraz potrzeba, aby król swojemu

Wojsku wodze Ludowik dał nieposłusznemu,

Tak w on czas z Agramantem królem król Marsyli,

Aby w dobry porządek wojska swe wprawili,

Rozkazali, aby stąd, kędy zimowały,

Do głównego się wszytkie popisu ściągały,

Aby potem, jakoby potrzebę baczyli,

Nowe wodze i nowy rząd postanowili.

11

Gdzie Marsylego ludzie wprzód ku popisowi,

Pułk po pułku, a potem szli Agramantowi,

Przed wszytkiemi inszemi wprzód pisano ciebie

Z Katalany twojemi, mężny Doryfebie!

Po nich bez Folwiranta zaś króla swojego,

Od Rynalda nawarski lud szedł zabitego,

Którzy Izoliera od króla Hiszpana

Po śmierci Folwiranta mieli kapitana.

12

Baluganta słuchali wodza Leonowie⁷⁷³,

Pod Grandoniego sprawą byli Algarbowie⁷⁷⁴,

Od brata Marsylego, potem Falzyrona

Kastylia zaś mniejsza była prowadzona.

Madaras zawołany lud, na poły nagi,

Z Sywiliej⁷⁷⁵ i z żyznej prowadzi Malagi

I stąd, kędy zachodnie morze myje Gadę⁷⁷⁶

I gdzie Betys⁷⁷⁷ napawa Kordubę sąsiadę.

13

Po Madrasie Stordylan i Tessyra jedzie,

Po Tessyrze Barykond ludzie swoje wiedzie;

Lizybona Tessyra, a Stordyłanowa

Granata, Majoryka⁷⁷⁸ jest Barykondowa.

Ten Tessyra beł wielki rycerz, doświadczony,

A niedawno beł został królem Lizybony⁷⁷⁹

Po śmierci po winnego swojego, Larbina;

Galicya hetmanem miała Serpentyna.

14

Po Serpentynie ludzie z Toletu⁷⁸⁰ mijali

I z Kalatrawy⁷⁸¹, którzy Syngona słuchali;

Ale skoro Synagon zszedł, ich wódz ojczysty,

Od śmiałego rządzeni beli Matalisty.

Za temi lud z Asturgi⁷⁸² suchej następował,

Które wódz Bianzardyn rządził i sprawował;

Tenże wiódł w jednym pułku i ludzie z Piacence⁷⁸³,

Z Salamanki⁷⁸⁴, z Awile⁷⁸⁵, z Zamory⁷⁸⁶, z Palence⁷⁸⁷.

15

Za temi Saraguzy⁷⁸⁸ ludzie jednem torem

Przechodzili pospołu z Marsylego dworem,

Wszyscy dobrze ubrani, wszyscy doświadczeni,

Feratowi od króla mężnemu zleceni.

Między temi beł Morgant, Malgaryn, Marsali,

Którzy po cudzych krajach długo się tułali,

Nakoniec, kiedy swoje królestwa stracili,

Na dworze Marsylego króla się bawili.

16

Między temi beł bękart wielki Marsylego,

Follikon z Almeryi⁷⁸⁹, i serca wielkiego

Argalifa, Analard z mężnem Dorykantem

I Bawart z saguntyńskiem grabią, Archidantem;

Amirant i Malagur z chytrem Langironem,

Z fortelów i z zasadek⁷⁹⁰ wojennych wsławionem,

I inszych wiele sławnych z męstwa i śmiałości

I którą czasu swego przypomnię, dzielności.

17

Skoro przed Agramantem hiszpańskie minęły

Wojska, afrykańskie zaś pisać się poczęły.

Król z Oranu⁷⁹¹ naprzód szedł, wzrostem wysokiemu

Z swem ludem olbrzymowi podobny wielkiemu;

Po niem pułk Garamantów⁷⁹² chorągwie rozwinął,

Żałosny, że Martazyn ich wódz i król zginął

Od ręki Bradamanty i że się chlubiła

Białagłowa, że króla wielkiego zabiła.

18

W trzeciem hufcu z Marmundy⁷⁹³ ludzie przechodzili,

Co w Gaskoniej wodza Argusta stracili;

Temu pułkowi głowy, jako i drugiemu,

Któraby jem rządziła, trzeba i czwartemu.

I choć Agramantowi na wodzach schodziło,

Nie pokazował tego i gdzie trzeba było,

Naznaczył: tem Buralda, drugiem Arganiego,

A trzeciem dał Ormidę za przełożonego.

19

Arganiemu dał pod moc ludzie z Libikany⁷⁹⁴,

Po zmarłem Dudrynasie Brunel z Tyngintany⁷⁹⁵

Swe prowadził na popis z wzrokiem niewesołem

I smętnem i do ziemie pochylonem czołem;

Bo potem, jako w lesie, blizko stalonego,

Od Atlanta przez czary zamku sprawionego,

Odjęła mu on sławny pierścień Bradamanta,

Wpadł w niełaskę do króla wielką Agramanta.

20

I by beł Izolier, co był Feratowi

Brat blizki, nie dał o niem świadectwa królowi,

Że go zastał u dębu uwiązanem, pewnie

Jużby beł wisiał Brunel na troistem drewnie⁷⁹⁶;

I już mu beło powróz na szyję włożono,

Ale iż króla za niem gorąco proszono,

Odpuścił mu przysiągszy, że za pierwszą winą

Miał go kazać obiesić za lada przyczyną,

21

Tak, że Brunel nieborak słusznie się frasował

I w ziemię patrzał i twarz smętną ukazował.

Za Brunellem Farurant, a za niem ochotni.

Pośli ludzie z Mauryny⁷⁹⁷, jeźni i piechotni.

Król nowy następował po pułku Mauryny,

Libanius, z swojemi ludźmi z Konstantyny⁷⁹⁸,

Któremu za długi czas, służony na dworze,

To królestwo Agramant dał po Pinadorze.

22

Esperya⁷⁹⁹ mężnego wodzem Sorydana,

Setta⁸⁰⁰ zasię hetmanem miała Dorylana;

Za śmiałem Pulianem szli Nazamanowie⁸⁰¹,

Za królem Agrykaltem Amonijczykowie⁸⁰².

Lud z Fizanu⁸⁰³ poddany Malabufersowi,

Z Kanaryej⁸⁰⁴ posłuszny beł Finadurowi;

Tenże miał pod swą sprawą i ludzie z Maroka.

Balastr tych wiódł, co beli wprzód króla Tardoka.

23

Potem dwa wielkie pułki, jeden z Almansylle⁸⁰⁵

Następował na popis, a drugi z Ardzille⁸⁰⁶;

Ów miał wodza dawnego, ten Koryneowi

Król Agramant dawnemu dał przyjacielowi.

Po tych szli ludzie z Mulgi⁸⁰⁷ za królem Kaikiem,

Co wprzód Tanfiryona mieli pułkownikiem;

Getuliej⁸⁰⁸ kazano słuchać Rymedonta,

Ludzie z Koski⁸⁰⁹ hetmanem mieli Balinfronta.

24

Lud z Bolgi⁸¹⁰ wprzód posłuszny beł Mirabaldowi,

A teraz jest królowi dany Klaryndowi.

Po Klaryndzie Baliwers idzie, nad którego

Niemasz we wszytkiem wojsku niecnoty więtszego.

Ale ludzie najlepszy zaś między wszytkiemi,

Ja rozumiem, wojskami są afrykańskiemi

Ci, którzy pod chorągwią szli króla Sobryna⁸¹¹,

Nad którego mędrszego niemasz poganina.

25

Ludzie z Bellamaryny⁸¹² w rząd Rodomontowi⁸¹³

Ze Sarce⁸¹⁴ aldzierskiemu⁸¹⁵ oddano królowi,

Który trzeci dzień przedtem nowo beł z świeżemi

Ludźmi do wojska przybył, z jezdą i pieszemi;

Bo skoro jedno słońce wstąpiło do znaku

Zimnego Centaura w krzywem zodyaku⁸¹⁶,

Król go beł do Afryki Agramant wyprawił,

Gdzie się, ludzie zbierając, całą zimę bawił.

26

Mężniejszego nie było w obozie pogańskiem

I śmielszego we wszytkiem wojsku afrykańskiem,

I barziej się go mury paryskie lękały,

Barziej się go samego jednego strachały,

Niż króla Agramanta i niż Marsylego

I niżli dworu obu tych królów wszytkiego;

Bo między Sarraceny nikt się nie jiajdował,

Któryby naszę wiarę barziej prześladował.

27

Za niem król z Alwaraki⁸¹⁷ szedł, Pruzyon stary,

Za Pruzyonem zaś król Dardynel z Zumary⁸¹⁸.

Nie wiem, jeśli jem wrony albo sowy wieszcze —

Jeśli takowe wróżki⁸¹⁹ mają jakie miejsce,

Które więc z dachów i z drzew kraczą i wołają

I częstokroć przypadki złe przepowiadają —

Powiedziały to, czego nędzni nie wiedzieli,

Że nazajutrz obadwa w boju zginąć mieli.

28

Już było popisano wszytkie Sarraceny,

Krom króla noryckiego z królem Tremizeny,

Którzy sami na popis on nie przyjechali,

Ani swoich chorągwi i ludzi posłali.

I Barzo się ich lenistwu Agramant dziwował

I zaraz kogo do nich wysłać rozkazował.

W tem króla z Tremizeny jeden pokojowy

Przyszedł przedeń, który był z bitwy uszedł zdrowy.

29

Ten powiedział, że z ludźmi Manilard swojemi

I król Aldzird pobici leżeli na ziemi.

»Jeden — pry⁸²⁰ — mężny rycerz, który noryckiego

»Króla lud wszytek pobił i tremizeńskiego

»I wojsko tweby był zbił wszytko, by się było

»Jeszcze trochę na miejscu dłużej zabawiło,

»Jako wilk postępuje więc sobie z kozami,

»Tak on sobie poczynał w tej potrzebie z nami«.

30

Przed kilką dni do wojska beł afrykańskiego

Jeden król zawołany przybeł, nad którego

Mężniejszego i serca więtszego tak wschodnie

Wszytkie kraje nie miały, jako i zachodnie.

Barzo go król Agramant ważył i szanował

I wszytkiem mu wszelką cześć czynić rozkazował,

Jako króla możnego zacnemu synowi,

Agrykana, tatarskich państw namiestnikowi.

31

Dokładam tego, że go Mandrykardem⁸²¹ zwano.

Siła o jego wielkich dziełach powiadano;

Ale między inszemi najwięcej u świata

To go było wsławiło, że przeszłego lata

Pod zamkiem był soryskiej wiedmy⁸²² dostał zbroje,

Którą tysiąc lat przedtem Hektor nosił w boje,

Przewagą niesłychaną od dawnego wieka,

Że mówiąc tylko o tem, strach bierze człowieka.

32

Ten będąc przy tem w on czas, kiedy przyniesiono

Nowinę, że obudwu królów pogromiono,

Umyślił zaraz stamtąd jechać i onego

Wszędzie szukać tam i sam rycerza mężnego;

Ale to przed wszytkiemi taił w onej dobie,

Częścią stąd, że każdego lekce ważył sobie,

Częścią, że się obawiał, aby go kto drugi

Nie uprzedził beł zasię do onej posługi.

33

I kazał pytać, jako on się rycerz stroi,

Jaki herb ma na tarczy i szatę na zbroi.

Powiedział Tremizeńczyk, że dołoman⁸²³ na niem

Wszytek czarny i tarcza czarnem malowaniem,

Ale bez żadnych herbów; a dobrze go sprawił,

Bo Orland szachownicę swoję beł zostawił

I jako serce zawsze żałosne czuł w sobie,

Tak i sam ustawicznie chciał chodzić w żałobie.

34

Między inszemi dary Marsyli bogaty

Dał beł Mandrykardowi koń kasztanowaty,

Z Fryzę matki zrodzony a z Hiszpana ojca;

Na tego wsiada zbrojny Mandrykard i bojca

Przyłożywszy, mocno go w oba boki kole

I bieżąc wielkiem cwałem sam jeden przez pole,

Przysięga nie wrócić się do afrykańskiego

Wojska, jeśli nie najdzie rycerza czarnego.

35

Jadąc tak, w drodze potkał siła tych i owych,

Którzy ledwie zdrowo rąk uszli Orlandowych:

Ci synów, ci przyjaciół, znajomych płakali,

Ci od niego zabitej braciej żałowali.

Jeszcze myśli lękliwe i serca strwożone

Na twarzach jem wybladłych beły wydrożone⁸²⁴;

Jeszcze po wielkiem strachu, który na się mieli,

K sobie byli nie przyszli i nie otrzeźwieli.

36

Potem pobojowisko nadjachał straszliwe

I w niem Orlandowego świadectwo prawdziwe

Męstwa widział, o którem on Agramantowi

Tremizeńczyk niedawno powiadał królowi:

Onej jego powieści teraz musi wierzyć.

Rusza trupów i sam chce rany ręką mierzyć,

Pokazując swą zazdrość przeciwko onemu

Rycerzowi, tak sobie poczynającemu.

37

Jako pies, co ostatni przydzie, gdzie zmorzony

Zdechły i od oracza wół beł zostawiony,

Nie widząc, jeno kości, kopyta i rogi,

Rozwleczone tam i sam niedaleko drogi,

Darmo ścierwu samego wszędzie upatruje:

Tak właśnie i poganin czyni i żałuje,

Łając i bluźniąc wszytkie bogi w swojej wierze,

Że onej tak bogatej omieszkał wieczerze.

38

Półtora dnia rycerza czarnego szukając,

Jeździł wszędzie się o niem z pilnością pytając.

W tem ujźrzał wielką łąkę, która sobie była

Tak z pewnej rzeki wielkiej wieniec uczyniła,

Że ledwie barzo małe miejsce zostawiała,

Gdzie się woda na drugą stronę obracała;

Taką drugą, ktokolwiek jedzie tamtą stroną,

Pod Otrykułem⁸²⁵ widzi, Tybrem otoczoną.

39

Tam, gdzie do niej wchodzono, w hufcu wielkiem strojnych

Widać było niemało konnych ludzi zbrojnych.

Pyta hardy poganin, od kogo zwiedzeni

I na co w onem miejscu byli postawieni?

Ich starszy mu o wszytkiem pewną dawał sprawę;

Bo widząc w niem powagę i pańską postawę

I że w onę tak piękną zbroję beł ubrany,

Tuszył, że to beł jakiś rycerz zawołany.

40

»Od króla — pry⁸²⁶ — z Granaty naszego jedziemy

»I jego mu nadobną córkę prowadziemy,

»Którą Rodomontowi za żonę dać mają,

»Królowi aldzierskiemu, acz to jeszcze tają.

»Teraz się kęs przesypia, ale o godzinie

»Półwieczornej, skoro to gorąco ominie,

»Do hiszpańskiego ją wieźć stanowiska mamy,

»Do jej ojca i tylko chłodu z tem czekamy«.

41

Mandrykard, co wszytek świat lekce sobie waży,

Niewiele się rozmyśla i zaraz tej straży

Chce sprobować, jeśli mu dobrze bronić onej

Królewny będzie mogła sobie powierzonej.

»Musi być — prawi — gładka, jako słyszę o niej,

»Dla tego ją chcę poznać; przeto wiedź mię do niej —

»Albo się jej zarazem rozkaż przed mię stawić,

»Jeno rychło, bo długo nie chcę się tu bawić«.

42

»Oszalałeś — powiada — i kazić się głowa!«.

Więcej nad to Granatczyk nie mówił i słowa,

Ale hardy Tatarzyn zaraz z wielkiem gniewem

Skoczył i na wylot mu przebódł piersi drzewem⁸²⁷;

Bo zbroja tak ciężkiego razu nie strzymała

I dusza wielką raną wypadać musiała.

On znowu drzewo bierze skrwawione na poły,

Bo nie ma inszej broni na nieprzyjacioły.

43

Miecza z samego tylko nie nosi upora;

Bo zbroje trojańskiego dostawszy Hektora,

Iż przy niej szable także własnej Hektorowej

Nie nalazł, przysiągł inszej okrom Orlandowej

Duryndany nie nosić, którą Almontowi

Orland mężny sławnemu wydarł rycerzowi

I która na ostatku przy niem się została,

A przedtem trojańskiego Hektora bywała.

44

Wielką śmiałość poganin srogi pokazuje,

Że bez miecza w bój z niemi surowy wstępuje,

Woła na nich: »Kto mi chce — prawi — między wami

Bronić drogi?« i konia zwiera ostrogami.

Oni go ze wszytkich stron wkoło okrążają;

Ci mieczów dobywają, ci drzewa składają,

Ale już ich Tatarzyn⁸²⁸ zabił beł niemało,

Niż mu się w ręku drzewo ogromne złamało.

45

A widząc je złamane, sroższy w onej dobie,

Wielki, miąższy ułomek bierze w ręce obie,

Od którego tak straszny, tak raz spadał ciężki,

Że nikt nigdy nie widział w ludziach więtszej klęski.

Jako Samson czeluścią⁸²⁹, w polu nalezioną,

Gromadę Filistynów pobił niezliczoną,

Tłucze tarcze i hełmy król nieubłagany

I jednem razem konie zabija z ich pany.

46

Wszyscy na śmierć widomą bez ochrony bieżą

Ani dbają, że drudzy już pobici leżą.

On sposób umierania niezwykły gorszejszy⁸³⁰

I zda się jem, niż sama śmierć, dobrze straszniejszy;

Nie mogą tego znosić w onej złej godzinie,

Że od kawalca drzewa ich tak wiele ginie.

Hańba się jem to widzi i wielka sromota,

Że ich kij, nie żelazo pozbawia żywota.

47

Ale skoro ich potem siła doświadczyła,

Że śmierć jakowakolwiek każdemu niemiła,

I kiedy co mężniejszy i śmielszy zginęli,

Ci, co żywi zostali, uciekać poczęli,

Wszyscy na zad pierzchliwych popuszczając koni;

Jakoby mu co wzięli, Mandrykard ich goni

I nie może wycierpieć, aby kto przez dzięki⁸³¹

Miał zdrowie całe unieść z jego śmiałej ręki.

48

Jako więc pospolicie w polu suche tycze⁸³²,

Z któremi młode żenią oracze macice,

Bronią się i wstręt czynią lub wiatrom szalonem

Lub od niechętnej ręki ogniom podłożonem,

Kiedy błędne płomienie gwałtem następują

I brózdy i zagony wszytkie opanują:

Tak i oni na on czas przeciwko wściekłemu

Bronili się gniewowi Mandrykardowemu.

49

Potem, kiedy obaczył Tatarzyn zuchwały,

Że wrota odbieżane bez straży zostały,

Ścieszkami, w gęstej trawie świeżo ubitemi,

Gdzie słyszał płacz żałosny z wrzaski niewieściemi,

Jedzie widzieć z Granaty dziewkę, jeśli była

Tak gładka, za jaką się była rozsławiła;

I przez trupy pobite koniem przeskakuje

Tam, gdzie woda, kręcąc się, przystęp zostawuje.

50

I widzi Doralikę⁸³³ na łące zielonej —

Takie imię królewnie było pomienionej —

Która wsparta na starem jesionie płakała

I na onę przygodę swoję narzekała.

Łzy jej tak, jako strumień, który z żywej żyły

Wychodzi, nie przestając, zanadrze moczyły

I znać było na twarzy, jako żałowała

Cudzego, a swojego złego się bojała⁸³⁴.

51

Przybyło więcej strachu, skoro go skrwawionem

I ze wzrokiem ujźrzała z gniewu zapalonem;

Dopiero się i o się i o swych strwożyła,

I wrzaskiem aż do nieba powietrze dzieliła;

Bo krom żołnierstwa moc ją inszych prowadziło,

Siła z nią i ochmistrzów i starych pań było

I panny co zacniejsze z nią beły jachały,

Te, które się w Granacie gładsze najdowaiy.

52

Skoro ujźrzał onę twarz Tatarzyn zuchwały,

Nad którą gładszej kraje hiszpańskie nie miały,

Która go nagle w płaczu — cóż, gdyby się była

Rozśmiała! — w zbytnie w on czas miłości wprawiła,

Nie wie, czy żyw, czy umarł, i zysku inszego

Nie ma i nie odnosi zwycięstwa swojego,

Krom, że się pod moc swojej niewolnicy daje

I więźniem jej, a nie wie sam jako, zostaje.

53

Ale chocia go miłość zaraz osidliła,

Mało u niego płaczem królewna sprawiła;

One łzy, ona żałość nic jej nie pomogła,

Chocia nad nię smętniej sza żadna być nie mogła.

Bo acz się jej z żałością przyszło z swemi dzielić,

Tusząc pewnie, że wrychle miała się weselić,

Umyślił ją z sobą wziąć i na koń ją wsadził

I w przedsięwziętą drogę z sobą ją prowadził.

54

Wszytkich, co z nią z Granaty beli wyjechali,

Co się z nią i z niem dalej jechać napierali,

Odprawuje ochmistrze, żegna stare panie,

Mówiąc, że jej za wszystko towarzystwo stanie.

»Ja jej ochmistrz, ja panna, ja jej panią starą

»Zawżdy będę: was nie chcę z sobą żadną miarą«.

Oni widząc, że próżno, królewnę żegnali

I w inszą drogę smętni, jako chciał, jachali,

55

Mówiąc sobie: »O, jako ociec nieszczęśliwy,

»Skoro się tego dowie, będzie żałościwy!

»Ale co rozumiecie, kiedy to królowi

»Aldzierskiemu powiedzą, jej oblubieńcowi?

»Jako się będzie chciał mścić, jako go przerazi

»Żal i gniew, jako się tą lekkością urazi!

»Gdzieżby tu teraz przybeł w tak potrzebnym czesie

»Pierwej, niżli ją dalej rozbójca uniesie!«

56

Z korzyści, którą mu wprzód szczęście ukazało,

A potem mu ją męstwo jego własne dało,

Wesół jedzie Tatarzyn, ale już onego

Z mniejszą pilnością szuka rycerza czarnego.

Wprzód bieżał, teraz mając co inszego w myśli,

Wlecze się i o miejscu jakiem tylko myśli

I o wczesnej⁸³⁵ gospodzie, gdzieby w niem wytlały

Powolej one ognie, które w niem gorzały.

57

Tak lekko jadąc, cieszy królewnę stroskaną,

Która twarz po staremu miała ugłakaną;

Siła w głowie wymyśla, siła wynajduje,

Mówi, że z samej sławy dawno ją miłuje,

Że nie dla tego swoje królestwo zostawił,

Aby widział Francyą i w niej się zabawił,

I Hiszpanią, ale, aby czego żądał

Od dawnych czasów, jej twarz nadobną oglądał.

58

»Jeśli ten, co miłuje, godzien jest miłości,

»Masz mię — prawi — miłować. Jeśli też z zacności,

»Kto może być zacniejszy nad mię, com jest pana

»I króla tak wielkiego synem Agrykana?

»Jeśli z bogactw, jam taki, że Bogu samemu

»Możnością ustępuję, nikomu inszemu;

»Jeśli z męstwa, iżeś je dopiero widziała,

»Słuszna, o piękna panno, byś mię miłowała«.

59

Takie słowa i inszych łagodniejszych siła,

Których w on Mandrykarda czas miłość uczyła,

Z lekka strwożonej dziewce strach odejmowały

I z lękliwego serca bojaźń wyganiały.

Skoro ją strach opuścił, żałość ustąpiła,

Która jej była potem serce przeraziła,

Że cierpliwiej, skoro tak wolniejszą została,

Nowego miłośnika słuchać poczynała.

60

A potem jeszcze więtsze bezpieczeństwo⁸³⁶ wzięła,

Że mu już odpowiadać łagodnie poczęła;

Nakoniec mu i tego potem pozwalała,

Że w twarzy jego oczy życzliwe trzymała.

On, co w tem nieraz bywał, o łasce królewny

Nie tylko miał nadzieję, ale jej beł pewny,

I że co przedtem płocha i tak była dziwna,

Nie miała jego żądzom z czasem być przeciwna.

61

Tak sobie wolno jachał, wesoły z onego

Towarzystwa miłego i tak uciesznego;

Ale skoro godzina późna nastąpiła,

Która wszytkie zwierzęta do wczasu wabiła,

Widząc w poły zapadłe słońce i noc blizką,

Począł śpiesznie pojeżdżać z swoją towarzyszką

Tak długo, aż usłyszał gęśle z piszczałkami

I ujźrzał wieś, gęstemi kurzącą dymami.

62

W której było ubogich pasterzów mieszkanie,

Nie piękne, ale dosyć wczesne⁸³⁷ nad mniemanie;

Gdzie jeden z nich, iż już mrok ciemny następował,

Prosił go, aby z panną u niego nocował.

Przestał na tem, bo w miastach nie tylko budownych,

Nie tylko w dworach albo w pałacach kosztownych,

Ale we wsiach i w chatach często się trafiają,

Częstokroć ludzie grzeczni i ludzcy mieszkają.

63

Co się zasię między nią, a niem działo potem

W ciemnej nocy, każdemu wolno sądzić o tem;

Ja, iżem się nie mógł nic pewnego dowiedzieć,

Wolę milczeć, niż wam rzecz omylną powiedzieć.

Podobieństwo, że zgoda była między niemi,

Bo rano wstawszy, byli nazbyt wesołemi

I królewna z Granaty potem dziękowała

Pasterzowi, że dobry wczas u niego miała.

64

Z miejsca na miejsce potem tam i sam jeździli

Tak długo, aż do rzeki wesołej trafili,

Która tak cichem biegiem w morze wody lała,

Że nie znać było, czy szła, czy w swej mierze stała,

I tak jasną, tak w sobie przeźrzoczystą była,

Że dna i pięknych piasków wzrokowi nie kryła;

W chłodzie między pięknemi nad brzegiem drzewami

Tamże pannę naleźli z dwiema rycerzami.

65

Ale mię fantazya, która mi nie radzi

Zawżdy iść jedną drogą, gdzie indziej prowadzi,

Tam, gdzie przeciw Francyej pogańskie obozy

Strachy srogie puszczają i surowe grozy,

Gdzie syn króla Trojana w namiot swój zwoływa

Radę i chrześcijaństwo do boju wyzywa,

A Rodomont się śmiały hardzie przed niem chlubi,

Że Paryż spali, a Rzym zniszczy i zagubi.

66

Dali Agramantowi znać byli śpiegowie,

Że już beli przez morze przeszli Anglikowie;

Dla tego przyść do rady kazał Marsylemu

I Sobrynowi z Garbu⁸³⁸, królowi staremu,

I inszem pierwszem wodzom, aby naradzili,

Jakoby co najprędzej Paryża dobyli,

Ukazując, że go wziąć niepodobne rzeczy

Były, skoroby przyszły angielskie odsieczy.

67

Już było ze wszytkich stron wkoło różne czyny⁸³⁹

I niezliczone na to zwieziono drabiny,

Łodzi, promy i mosty w części rozłożone

I drzewa i tarcice i kosze plecione;

Ale najwięcej o tem na on czas radzili,

Aby dwa wielkie rzędy potężne sprawili,

Któreby szły do szturmu z przywojcami swemi,

A i sam król Agramant chciał być między niemi.

68

Dzień przed tem, którego szturm miał być przypuszczony,

Cesarz wszytkie kościoły i wszytkie zakony

Obesłał, aby gniewy niebieskie błagali,

Nabożeństwa i święte msze odprawowali;

O czem kościelne skoro zaszły zapowiedzi,

Zbywszy grzechów plugawych przez święte spowiedzi,

Wszyscy chlebem niebieskiem dusze posilali

I jako na śmierć, tak się właśnie gotowali.

69

A sam na przykład inszem z swojemi radami

Z książęty, z przedniejszemi pany i posłami,

W naprzedniejszem paryskiem kościele u fary

Z serdeczną skruchą słuchał niekrwawej ofiary,

Z rękami złożonemi, z duchem uniżonem

I wzrokiem się tak modląc w niebo obróconem:

»Wiem, żem grzeszny, wiem, żem zły, ale dla mojego

»Występku nie karz ludu, o Panie, twojego!

70

»Ale jeśli tak raczysz, abyśmy cierpieli

»I karanie za grzechy popełnione mieli,

»Skłoń twoje miłosierdzie na lud chrześcijański,

»A nie karz go, mój Boże, przez naród pogański!

»Bo jeśli poginiemy od twych nieprzyjaciół,

»My, którzy przecię mamy imię twych przyjaciół,

»Będą mówić poganie, że ty nic nie możesz,

»Kiedy swem chwalcom w tak złem razie nie pomożesz,

71

»I na miejsce jednego, co twe przykazanie

»Zgwałcił, tysiąc się twoich przeciwników zstanie

»I zły zakon, niezbożny twoję wykorzeni

»Świętą wiarę i chwałę w bluźnierstwo odmieni.

»Wspomni, że to jest ten lud, od którego święty

»Twój grób, Panie, beł tem psom plugawem odjęty⁸⁴⁰

»I który i kościoła i twych namiestników,

»Nieraz bronił, od pogan i twych przeciwników.

72

»Wiemy, że nie są takie mdłe nasze zasługi,

»Abyśmy jemi⁸⁴¹ mieli wypłacić swe długi,

»I łaski się od ciebie próżno spodziewamy,

»Jeśli na żywot, Panie, sprosny⁸⁴² nasz patrzamy;

»Ale jeśli się, Panie, nad nami zmiłujesz

»I namniejszą nam cząstkę łaski swej darujesz,

»Pewniśmy, że nam nasze występki odpuścisz

»I tych, którzyć dufają, teraz nie opuścisz«.

73

Tak wielkem nabożeństwem cesarz napełniony

Modlił się, uniżony i upokorzony;

Przydał do tego insze modlitwy gorące

I śluby swej wielkości uczynił służące.

Nie beły jego prośby próżne, bo życzliwy

Stróż jego anioł wszytkie zebrał i kwapliwy

Rozciągnionemi pióry w niebo się wyprawił

I do jednej przed Twórcą niebieskiem postawił.

74

I inszych także modły beły niezliczone

W ten czas od takich posłów w niebo zaniesione;

Które słysząc pobożne i dusze wybrane,

Litością na swych jasnych twarzach malowane,

Wszytkie zgodnie na Miłość przedwieczną wejźrzały

I swe jej pospolite żądze ukazały,

Aby lud chrześcijański w prośbie wysłuchany

I beł w niebezpieczeństwie onem ratowany.

75

Zaczem wieczny Stworzyciel, ociec miłosierny,

Którego nigdy darmo nie wzywał lud wierny,

Podniósł oczy życzliwe i znak Michałowi

Przedniejszemu swojemu dał archaniołowi:

»Idź — pry⁸⁴³ — do wójsk angielskich, które w Pikardyej

»Żagle zbierają i iść mają do Francyej,

»I prowadź je pod Paryż cicho, żeby na nie

»Nie trafili ani ich postrzegli poganie.

76

»Najdzi pierwej Milczenie i powiedz mu, żeby

»Do tejże z tobą poszło pospołu potrzeby:

»Już ono w to potrafi, że się dosyć stanie

»Wszytkiemu, gdy mu powiesz moje rozkazanie.

»Skoro się tam odprawisz i wojsko bez szkody

»Przyprowadzisz pod Paryż, pójdziesz do Niezgody;

»Tej powiedz, żeby swego ogniwa dobyła

»I wskrzesawszy, pogański obóz zapaliła,

77

»I między namężniejsze na uprawnem polu

»Niech różnic i tak wiele nasieje kąkolu,

»Żeby się między sobą bili i mieszali,

»Jedni ranni, a drudzy zabici zostali;

»Inszy niech rozgniewani z wojska odjeżdżają

»I królowi swojemu niech nie pomagają«.

Archanioł nic nie mówi na to, ale pióry

Rozciągnionemi leci i spuszcza się z góry.

78

Gdziekolwiek Michał święty obraca skrzydłami,

Obłoki uciekają z czarnemi chmurami,

Niebo się wypogadza i świeci wesoło,

Sam ma około siebie wielkie złote koło;

Siekąc rzadkie powietrze, myśli, gdzie się spuścić

I gdzieby się napierwej miał udać i puścić,

Żeby nieprzyjaciela słów nalazł, Milczenie,

Któremu pierwsze odnieść zamyśla zlecenie.

79

Gdzie mieszka, gdzie się bawi, sam w sobie rozbiera,

Na ostatek tem one swe myśli zawiera,

Że pewnie nigdziej indziej, jedno między mnichy

W kościołach i klasztorach mieszka on bóg cichy,

Gdzie są mowy i słowa wszytkie tak wygnane,

Że po wszytkich komorach mają napisane

»Milczenie« i tam, kędy psałterze śpiewają,

I tam, kędy jadają i kędy sypiają.

80

Tusząc, że tam być miało, leciał sporszem lotem

I częściej po powietrzu machał skrzydłem złotem,

Spodziewając się pewnie, że pokój z cichością

Miał tam naleść i miłość z świętą pobożnością;

Ale skoro wszedł w klasztór archanioł wybrany,

Zarazem się obaczył, że beł oszukany.

Powiedziano mu, że tu już więcej Milczenie

Nie bywa samo, tylko pisane na ścienie,

81

I że o pobożności, pokoju, pokorze

I o miłości próżno pyta się w klasztorze.

Prawda, że tam za wieku dawnego mieszkały,

Ale je gniew, łakomstwo, obżarstwo wygnały,

Pycha, zazdrość, nienawiść, gnuśność, próżnowanie.

Anioł się onej wielkiej dziwuje odmianie

I przechadza się miedzy dziwami onemi

I obaczy Niezgodę nagle między niemi,

82

Niezgodę, którą Twórca, gdy go wyprawował,

Po Milczeniu zarazem naleść rozkazował.

Dopiero się archanioł niepodobnie zdumiał,

Bo że ją miał w Awernie⁸⁴⁴ naleść, tak rozumiał,

A teraz ją w tem nowem piekle między mszami,

I między — ktoby beł rzekł? — nalazł psałterzami.

Wydziwić się nie może temu, że tam była,

Mniemając, że naleść ją miał wziąć czasu siła.

83

Poznał ją po odmiennem, we sto barw ubierze;

Bramy⁸⁴⁵ miała nierówne i nie w jednej mierze;

Czasem ją odkrywała, czasem zakrywała

Szata, którą to wiatry, to noga trącała.

Włosy złote i srebrne, czarne, ruse⁸⁴⁶ były,

A zdało się, że samy z sobą się wadziły;

Jedne w warkocz splecione, drugie w róg zebrane,

Po plecach te, po piersiach owe rozmiotane.

84

W obojej ręce węzły wielkie pozwów miała,

W zanadrze sobie długich procesów natkała,

W torbie u pasa miała plenipotencye,

Skrutynia⁸⁴⁷ i rady i informacye,

Przez które sprawiedliwość opak wywracają

I przez które ubogie łupią i zdzierają.

Za nią, przed nią i z obu boków szli praktycy

I z prokuratorami⁸⁴⁸ pisarze, prawnicy.

85

Przyzwał jej i rozkazał anioł, aby poszła

I do pogańskiego się obozu przeniosła,

Żeby go swojem ogniem zaraz zapaliła

I przedniejsze z pamiętnem upadkiem zwadziła.

Potem się o Milczeniu chce od niej dowiedzieć

I pyta jej, bo ona mogła o niem wiedzieć,

Jako ta, co tam i sam po świecie chodziła

I ognie swe po różnych miejscach roznosiła.

86

Odpowiada mu na to Niezgoda przeklęta,

Że, aby go gdzie widzieć miała, nie pamięta.

»Słyszałam — pry⁸⁴⁹ — częstokroć, że go wspominano

»I o jego chytrości siła powiadano;

»Ale podobno Zdrady, jednej z niej czeladzi,

»Pytać się, co z niem często przebywa, nie wadzi:

»Ta o niem pewnie będzie powiedzieć umiała«

I palcem mu ją, mówiąc: »Ta jest!« ukazała.

87

Chód poważny, twarz ludzka, wzrok namniej bezpieczny⁸⁵⁰,

Ale raczej pokorny, strój miała stateczny,

Mowę zaś tak łaskawą, tak cichą, że zgoła,

Kto jej nie znał, każdyby ją miał za anioła;

Ostatki wszytkie sprosne⁸⁵¹ i plugawe miała,

Ale to wszytko długiem płaszczem nakrywała;

I ubiór zbyt szeroki miała i przestrony,

Pod którem nóż nosiła, jadem napuszczony.

88

Dowiaduje się u niej archanioł, którędy

Iść ma szukać Milczenia, żeby nie wpadł w błędy.

Zdrada na to odpowie: »Przed czasy dawnemi

»Mieszkało — prawi — zawsze z cnotami świętem i

»Tam, gdzie Eliaszowe⁸⁵² i Benedyktowe⁸⁵³

»Ustawy kwitły, póki jeszcze były nowe;

»Acz jeszcze dawniej w sławnych szkołach pospolicie

»Żyło przy Pitagorze⁸⁵⁴ albo przy Archicie⁸⁵⁵.

89

»Póki filozofowie i ci święci żyli,

»W dobrych je obyczajach i cnotach ćwiczyli;

»Po ich śmierci prętko się jakoś popsowało

»I do jako nawiętszych niecnót się udało:

»Poczęło naprzód chodzić po nocy z gachami,

»Wszystko złe pełniąc, potem i ze złodziejami;

»Z oszukaniem, pamiętam, żem je raz zastała,

»Ale i z mężobójstwem częstom je widała.

90

»Ci, którzy złe monety i pieniądze biją,

»Często się z niem po sklepach i piwnicach kryją.

»Barzo je trudno naleść, bo ma z przyrodzenia,

»Że rado towarzysza i miejsce odmienia;

»Jednak, że go będziesz mógł naleść, jedno jeszcze

»Powiem, jeśli tam przydziesz o północy, miejsce:

»Pewnie go najdziesz w domu, kędy Sen przebywa,

»Bo bez niego źle sypia, kiedy odpoczywa«.

91

Acz Zdrada pospolicie zawżdy jest kłamliwa,

Zda się jej ona powieść teraz tak prawdziwa,

Że jej Michał uwierzył święty i z klasztoru

Poleciał zaraz do Snu spokojnego dworu.

Nie kwapi się umyślnie i owszem się waży

Na skrzydłach na powietrzu, aby uszedł straży;

I na czas właśnie przyszedł, gdzie Sen miał złożenie⁸⁵⁶,

Które wiedział, gdzie było, i nalazł Milczenie.

92

Jest dolina wesoła w Arabiej suchej,

Daleko od miast i wsi w pewnej puszczej głuchej,

Między dwiema wielkiemi pięknemi górami,

Grabami i staremi nakryta bukami;

Próżno tam słońce jasny dzień wiedzie, bo cienie

Gwałtem wielkiem hamują tam jego promienie,

Że wniść przed gałęziami nie mogą gęstemi,

Gdzie jest wielka jaskinia i głęboka w ziemi.

93

Wielka jaskinia w ziemi pod lasem wysokiem,

Lasem gęstem i ludzkiem nieprzejźrzanem okiem;

Pierwsze weście i czoło niedostępnej skały

Kręte bluszcze wijąc się, wszędzie ubierały;

Tu Sen leży i tu ma zwykłe swe mieszkanie,

Przy niem z jednej otyłe strony Próżnowanie,

Z drugiej Lenistwo siedzi, co chodzić nie może

I na nogi nie wstanie, aż mu kto pomoże.

94

Niepamięć w bramie stoi, która nie puszczała

Nikogo i nikogo znać zgoła nie chciała;

Nie słucha i nie nosi poselstwa żadnego

I ode drzwi jednako odgania każdego.

Milczenie wkoło chodzi, w czarny płaszcz ubrane,

I straż trzyma, obute w trzewiki pilśniane.

Widzili, że kto idzie, bronić nie przestawa

I żeby został, ręką z daleka znać dawa.

95

Archanioł się do niego blizko przystępuje

I cicho mu poszepce: »Bóg ci rozkazuje,

»Abyś Rynalda z wojskiem, które już jest blizkie,

»Przeprowadziło zaraz pod mury paryskie;

»Ale tak spraw, tak uczyń ciche ich wołanie,

»Żeby go nie słyszeli nic a nic poganie,

»I owszem w to potrafiaj, żeby się w tył mieli

»Pierwej, niżby się o niem z wieści dowiedzieli«.

96

Milczenie mu inaczej nie odpowiedziało,

Tylko, że tak uczyni, głową znak dawało;

I nie mieszkając, za niem puściło się potem

I byli w Pikardyej społem pierszem lotem,

Archanioł sprawił, że się ochotnie ruszały

Hufce i on wielki cug⁸⁵⁷ uczynił tak mały,

Że jednego dnia stanął pod Paryżem z ludem,

A nikt nie znał, że się to wszytko działo cudem.

97

Milczenie i tam i sam, to w przód, to na czoło,

Przed wojskami biegało, to w zad, to nakoło,

Uczyniwszy mgłę wielką, co je nakrywała

Z blizka, ale dzień jasny dalej zostawiała;

Ta prześcia dźwiękom i trąb i bębnów broniła

I do nieprzyjaciela ich nie przepuściła.

Potem między pogański obóz coś puściło,

Co każdego i głuchem i ślepem czyniło.

98

Kiedy z takiem kwapieniem Rynald szedł, że zgoła

Właśnie się prowadzony zdał być od anioła,

I tak cichem milczeniem, że go nie słyszeli

I nic a nic poganie o niem nie wiedzieli,

Król Agramant piechoty położył przebrane

Po przedmieściach paryskich i uszykowane;

Rozkazał, aby pod mur w grzykopy wchodziły,

Chcąc onego dnia skusić ostatniej swej siły.

99

Kto może zliczyć wojsko, które w onej chwili,

Przeciwko cesarzowi poganie puścili,

Ten zliczy wszytkie drzewa, któremi i boki

I głowę swoję Krępak okrywa wysoki,

I wszytkie wały, które nogi Maurowi

Myją, kiedy się wzburzy morze Atlantowi,

Porachuje, jak wiele jók niebo używa,

Gdy kradzież miłośników w północy odkrywa.

100

Słychać, że dzwony, bite ciężkiemi młotami,

Powietrze rozdzielają strasznemi dźwiękami,

Widać w różnych kościołach nabożne szemrania,

Rąk w niebo podnoszenia, krzyżami padania;

I gdyby się tak Bogu skarby podobały,

Jako się w nich mniemania nasze zakochały,

W on dzieńby beł niebieski zastęp za onemi

Strachy wszytkie obrazy złote miał na ziemi.

101

Słyszeć było, że starzy smętni narzekali,

Że się nędze i onych złych dni doczekali,

Nazywając szczęśliwych i błogosławionych

Przed wielą lat w ojczystych grobach położonych;

Ale młodzi i którzy zdrową siłę mają,

Którzy blizkich swoich szkód nie tak uważają,

Narzekania i skargi ich za nic nie mieli

I ochotnie tam i sam na mury bieżeli.

102

Tam byli cni rycerze i wojewodowie,

Grabiowie i książęta i wielcy królowie,

I swoi i z cudzych ziem żołnierze zwiedzeni,

Dla Chrystusa i swej czci na śmierć odważeni,

Którzy się na pogaństwo wypaść napierali

I cesarza, aby wzwód⁸⁵⁸ spuścił, nalegali⁸⁵⁹;

On się cieszy i onę ochotę pochwala,

Ale wypaść, jako go proszą, nie pozwala.

103

Tylko ich na potrzebnych miejscach zostawuje

I pogańskiem następom⁸⁶⁰ drogi zastawuje;

Tu widzi, że ich dosyć, tu sądzi, że mało,

I chce, aby ich więcej, gdzie trzeba, zostało;

Jednem ognie i siarki przyprawne porucza,

Drugich wojennych czynów⁸⁶¹ zażywać naucza;

Sam na miejscu nie stoi, ale w różne strony

Biega i wszędzie nowe przynosi obrony.

104

W pięknej, wielkiej równinie miasto Paryż leży,

Prawie w śrzodku Francyej; przez nie rzeka bieży

Wewnątrz między murami, która z jednej wchodzi,

A z drugiej strony za nie pod mury wychodzi;

Ale wprzód wyspę czyni, co jednę znaczniejszą

I nalepszą część miasta czyni bezpieczniejszą;

Drugie dwie — bo na trzy jest części rozdzielone —

Z pól przykopem, a zewnątrz rzeką są zamknione.

105

Z wielu stron mógł szturm puścić do miasta wielkiego,

Które ma na kilka mil okręgu swojego;

Ale iż go Agramant z jednej tylko strony

Umyślił dać, nie chcąc być z wojskiem rozdzielony,

Na zachód się za rzekę Sekwanę przeprawił,

Aby stamtąd drabiny bezpieczniej przystawił;

Bo i pola i miasta, co mu w tył leżały,

Aż do granic hiszpańskich wszytkie go słuchały.

106

Gdzie jedno mur zastąpił, cesarz z każdej strony

Nakoło wszędzie mocne porobił obrony,

Brzegi u wielkich grobel dobrze umocniwszy

I w nich gęste dla strzelby okna poczyniwszy;

Gdzie w miasto wpada i gdzie wypada wodami,

Poprzeciągał miąższemi rzekę łańcuchami,

Ale nawięcej twierdził tam, kędy snadniejsze

Przystępy być rozumiał i niebezpieczniejsze.

107

Dobrze przedtem cesarz się opatrzny domyślił,

Z której strony dać szturm król Agramant umyślił;

I ledwie co brać przed się poczęli poganie,

Czemuby nie zabiegli przedtem chrześcijanie.

W polu został Marsyli król uszykowany

Z wojskami hiszpańskiemi; przy niem zawołany

Ferat i Izolier z mężnem Serpentynem,

Balugant i Grandoni byli z Szefelinem.

108

Sobryna podle siebie na brzegu przy rzece

Z Dardynelem z Almontu miał po prawej ręce,

Z królem orańskiem, który miał wzrost olbrzymowy,

Wysoki na sześć łokci od stopy do głowy.

Ale czemum leniwszy z mojemi rymami,

Niż poganie do szturmu z swojemi mieczami?

Bo już wściekły król z Sarce nie da się hamować,

Woła, bluźni i pod mur każe następować.

109

Jako więc pospolicie lecie gromadami

Muchy z szmerem i skrzydeł skupionych dźwiękami

Na pasterskie naczynia, gdzie mleka spuszczają,

Lub na słodkie ostatki bankietu wpadają,

Albo jako więc szpacy stadami w ogrody

Na dojźrzałe dopiero na poły jagody:

Tak poganie z okrzykiem srogiem w onej chwili,

Który nieba dosiągał, do szturmu skoczyli.

110

Wojsko zaś chrześcijańskie na murzech z spisami⁸⁶²,

Z mieczami, siekierami, kamieńmi, ogniami,

Próżne strachów i trwogi, przystępu broniło

I lekce sobie groźby pogańskie ważyło;

Jeśli który zabity lub spadnie raniony,

Następuje zarazem drugi niestrwożony.

Wracają się w przykopy na dół Sarraceni,

Od ran i od pocisków gęstych przymuszeni.

111

Nie tylko ręcznych broni naszy używają,

Ale i wielkie z góry kamienie zwalają

I sztuki wielkie murów, umyślnie na bramy

Włożone, i dachy z wież i dębowe tramy,

I na tych, którzy pod mur podchodzą, w przykopy

Leją wody gorące i wrzące ukropy;

A natrudniej odeprzeć takiemu deszczowi,

Co przez hełmy przechodzi i szkodzi wzrokowi.

112

Barziej pewnie te łaźnie, niż miecze, szkodziły;

I wapna, wysypane z góry, toż czyniły

I ognie wyciśnione na nieprzyjacioły

I w naczyniach z siarkami przyprawione smoły,

Nuż obręczy puszczone i koła ogniste,

Które na wszytkie strony swoje płomieniste,

I tam i sam szerząc się, włosy rozpuszczały

I przykre Sarracenom wieńce posyłały.

113

Wtem król z Sarce gnał pod mur długi pułk sprawiony,

Od Buralda z Ormidą mężnem prowadzony;

Za Buraldem, swem wodzem, Garamanci idą,

Następują z Marmundy hufce za Ormidą;

Klarynda podle siebie ma z lewego boku,

Sorydana z prawego, za niem król z Maroku;

Więc król z Koski i z Setty wraz następowali,

Wszyscy, aby się z męstwem swojem popisali.

114

Król z Sarce swą chorągiew wszytkę ma czerwoną,

Na której beł srogi lew z gębą rozdziewioną,

W którą mu jego panna wędzidło wtykała

I nie broniącego się powoli kiełznała,

Siebie do straszliwego lwa przyrównywając,

A przez pannę, która go uzda, wyrażając

Nadobną Doralikę, cną córę możnego

Stordylana jedyną, króla granackiego;

115

Tę, co beł król tatarski, Mandrykard, wziął gwałtem,

Jużem wyszszej powiedział, komu, jakiem kształtem;

Dla której niesłychaną dzielność pokazował

I którą dobrze więcej Rodomont miłował,

Niżli swoje królestwo, niżli własne oczy,

Nic nie wiedząc, że była w on czas w cudzej mocy;

Boby beł zaraz, zaraz, by beł wiedział o tem,

To uczynił, co tego dnia uczynił potem.

116

Więcej, niż tysiąc drabin razem przystawiali,

Na których się na każdem szczeblu dwa zmieszczali;

Wtóry pcha wielką mocą przed sobą trzeciego,

Będąc i sam popchniony gwałtem od pierwszego.

Każdy się dobrze z męstwa albo z strachu stawi

I rad nie rad iść musi, bo kto się zabawi,

Kto namniej osłabieje, zaraz rozgniewany

Rodomont go zabija lub zadawa rany.

117

Wszyscy miedzy ogniami i rozwalinami⁸⁶³

Pną się gwałtem na mury wszytkiemi siłami;

Ale inszy patrzają, jeśli jaką drogą,

Gdzie nie tak chrześcijanie pilnują, wieść mogą:

Sam Rodomont iść nie chce, jeno gdzie zwątpione

I gdzie przystępy widzi nabarziej bronione,

I co drudzy w złym razie Bogu czynią śluby,

On go bluźni i żadnej nie boi się zguby.

118

W mocny i twardy kaftan ubrał się beł, który

Był zrobiony z łuszczastej, wielkiej, smoczej skóry,

Którą więc sobie piersi i tyły warował⁸⁶⁴

Dziad jego, który wieżę babelską zbudował;

Myśląc Boga wypędzić i rządów pozbawić,

A sam sobie na gwiazdach stolicę postawić

I chcąc się śmiałą ręką gwałtem nieba dobić,

Na to sobie miecz i hełm i tarcz dał urobić.

119

Rodomont nad Nemrota⁸⁶⁵ niemniej popędliwy,

Nieokrócony, hardy, wściekły i gniewliwy,

Przed którego bluźnierstwem Bóg się nie wysiedziały

I coby beł szedł w niebo, by tam drogę wiedział,

Nie patrzy, jeśli mury nizkie, czy wysokie

I jeśli są przykopy miałkie, czy głębokie,

Ale z wielkiem zapędem skoczyć się zawodzi

I przekop, mając wodę po szyję, przechodzi.

120

Tak poszedł ubłocony między kamieniami

I gęstemi ogniami, łukami, kuszami,

Jako więc przez obławy, nie dbając na krzyki

Zgromadzonych myśliwców, przechodzi wieprz dziki.

Czyniąc okna przestrone pyskiem i piersiami

Miedzy ciasnemi chrósty i miedzy trzcinami,

Kryty tarczą poganin i skupione straży

I nie tylko mur, ale Boga lekce waży.

121

Jako skoro na suszy stanął król zuchwały

I wpadł na rusztowania, co wielkie trzymały

Mosty wewnątrz za murem mocne i przestrone,

Na których stały hufce francuskie sprawione,

Dopiero beło widać w ciałach srogie rany,

Które śmiertelnem mieczem dawał niebłagany⁸⁶⁶,

I ręce na powietrzu i głowy lecące

I strumienie krwie, z muru w przekopy ciekące.

122

Porzucił tarcz poganin i miecz w ręce obie

Wziąwszy, wpadł na Arnolfa książę w onej dobie,

Który beł przyszedł stamtąd, gdzie wody spadają

Rena rzeki i z morzem słonem się mieszają.

Ale się właśnie bronił tak Sarracenowi,

Jako się zwykły bronić siarki płomieniowi:

Uderzony z obu rącz ostrem mieczem w ciemię,

Legł z rozwaloną głową i upadł na ziemię.

123

Od lew za jednem cięciem zabił Oldoranda,

Spinaloka, Oldrada, Andzelma i Pranda,

Bo w miejscu barzo ciasnem i w ludzie ściśnionem

Nazbyt daleko mieczem zasięgał stalonem.

Mało nie połowicę zbił Niderlandczyków,

Ledwie jeszcze nie więcej pobił Normandczyków⁸⁶⁷;

Rozdzielił Orgietowi głowę podle ucha

Po piersi i od piersi do samego brzucha.

124

Zrzucił na dół Moskina w przykop z Andropanem

Z wierzchu wysokiej wieże. Tamten beł kapłanem,

Ten miał wino za Boga, które rad tak pijał,

Że dwugarcowe flasze jednem tchem wypijał;

Ale się zasię tak strzegł i tak chronił wody,

Jako jakiej trucizny, a teraz z przygody

Swej żałosny umiera i w onej godzinie

Ostatecznej go trapi to, że w wodzie ginie.

125

Przeciął na poły rodem z Prowence Arnalda,

Przebił mieczem na wylot z Tolozy⁸⁶⁸ Ambalda;

Obert, Klaudy, Gwaltyer, w Torzie⁸⁶⁹ porodzeni,

Dusze ze krwią wylali, sztychem przepędzeni;

Różnemi zaś ranami zabił Dyoniza,

Satallona i Oda, wszytkich trzech z Paryża,

I inszych barzo wiele wyprawił w tęż drogę,

Których rodu i imion pamiętać nie mogę.

126

Wielka za Rodomontem kupa następuje

I drabiny nie w jednem miejscu przystawuje,

Tak, że stąd Paryżanie ustąpić musieli

Skoro pierwsze obrony zwątpione ujźrzeli;

Widzieli też, że jeszcze poganom niemało

Do czynienia, choć przeszli za mury, zostało;

Bo między drugiem wałem i murem głęboki

Przykop jeszcze zostawał i dosyć szeroki.

127

Imo⁸⁷⁰ to, że pogaństwu naszy u tej strony

Z góry do dołu czynią snadniejsze obrony,

Zewnątrz na pochodziste⁸⁷¹ wały w mniejszem trudzie

Coraz świeży z wodzami następują ludzie,

Którzy spisami⁸⁷² czynią wstręty i zawady

I z łuków nieprzyjaciół strzelają gromady;

Którzyby byli nie tak zgromadno⁸⁷³ bieżeli,

By byli Rodomonta przy sobie nie mieli.

128

Który jednych pochwala, a drugich groźnemi

Słowy gromi i sam wprzód wypada przed niemi:

Jednemu głowę, piersi drugiemu rozcina,

Jeśli widzi, że który uciekać poczyna;

Inszych strąca i spycha, nikt mu się nie skryje,

Inszych bierze za włosy, za ręce, za szyje,

I jednego po drugiem jednąż ciska drogą,

Że się już i w przykopie ledwie zmieścić mogą.

129

Kiedy się tak poganie kupami spuszczali

W on przykop niebezpieczny i owszem spadali

I potem drabinami, które z sobą mieli,

Na wtóry wał z przewagą do góry leść chcieli,

Król z Sarce, jakoby miał skrzydła przyprawione

Do wszytkich swoich członków, ciało obciążone

I zbroją i orężem podniósł i szalony

Skok uczynił za przykop do przeciwnej strony.

130

Na dwadzieścia go łokci kładziono szerokiem,

Który jako lekki chart chyżem przeniósł skokiem;

A taki grzmot uczynił, kiedy padł na ziemi

Na nogi, jakoby miał miękką pilśń pod niemi,

I temu i owemu, na którego siecze,

Przecina w poły zbroje i utrąca miecze,

Jakoby nie z żelaza, ale z wosku były:

Taka szabla i takie jego beły siły.

131

Tem czasem już opatrzni beli chrześcijanie

W przykop, który się przebić kusili poganie,

Suche chrósty i w wiązki drobne powiązane

I drzewka i łuczywa pokładli smolane⁸⁷⁴;

A chocia go ode dna jemi napełnili

Niemal po wierzch, tak dobrze ziemią je nakryli,

Że ich prawie nic a nic widzieć nie możono;

Pod nie wielką naczynia liczbę podłożono,

132

Napełnionego smołą, saletrą, siarkami,

Olejem i inszemi takiemi czynami;

Zaczem, aby śmiałości swojej przypłacili,

Na pogany, którzy się w przykopy spuścili

I drabinami z dołu na wał wstępowali

I ostatnich się wierzchów doleść spodziewali,

Naszy z różnych miejsc znaki dali umówione,

A wtem ognie tam i sam były przyłożone.

133

Płomienie rozprószone w jedno się zebrały

I przykop, jako wielki, tak opanowały

I tak wysoko w niebo ogień roznosiły,

Że Latonownie łono wilgotne suszyły.

Wzgórę się czarne, srogie chmury przewalają,

Które jasne Febowi czoło zasłaniają;

Słychać huk ustawiczny, podobny wielkiemu

Grzmieniu, po czarnej burzy przebiegającemu,

134

I straszną harmonią, zmieszaną z wołania,

Z skarg, z płaczu i z lamentów, z wrzasku i stękania

Nieszczęsnego żołnierstwa, co nie dla swej winy,

Ale z wodza swojego ginęło przyczyny;

Mieszały swoje huki ognie mężobójcze

Z wrzaskiem ginących ludzi dla swego przywójce —

Ale niech już nie śpiewam więcej: ochrapiałem,

I mamli się wam przyznać, poniekąd zemdlałem.

Koniec pieśni czternastej.