XXXI. Pieśń trzydziesta pierwsza

Argument

W surowem pojedynku Rynald się probuje

Z Gwidonem, po którem go za brata przymuje;

A potem puściwszy się wciąż ku Paryżowi,

Rozgromił wojska z bracią swą Agramantowi.

Orlanda Brandymarte szukając głupiego,

Bój z Rodomontem zwodzi w pół mostu wązkiego.

Rynald o konia wyzwał króla z Serykany

I z niem plac bitwie znaczy u jednej fontany.

Allegorye

W tej trzydziestej pierwszej pieśni przez piękną Fiordylizę, która wiedząc, jako serdecznie mąż jej Brandymart miłował Orlanda, namawia go na drogę; przez Brandymarta zaś, który zaraz jedzie i tak wiele niebezpieczeństw, aby go nalazł, podymuje, daje się przykład doskonałej przyjaźni. Przez Rynalda, co tak ludzko usprawiedliwia się Gradasowi i nie dopuszcza żadnemu z swoich czynić mu despektu namniejszego, chcąc sam dla Bajarda znowu z niem pojedynek czynić, ukazuje się, jako wielkie osoby raczej się na uczciwe, aniżeli pożytek, oglądać mają; bo nie dla czego inszego zową się wspaniałemi i zacnemi, jeno, aby wszystkie poważne sprawy ich na oku wszystkiego świata przez ich żywot cały były.

1. Skład pierwszy

Nad serce, gdy miłością ujęte prawdziwą,

Szczere oświadcza chęci z przyjaźnią życzliwą,

Co lepszego i co jest błogosławieńszego?

Inszy stan nie porówna z rozkoszami jego,

Kiedyby jędza, co ją złość ludzka wywiodła

Z przepaści, serc i myśli wspaniałych nie bodła,

Jędza brzydka, szkaradna, pełna opacznego

Mniemania, co ustawy rwie związku świętego.

2

Bo choć to gorzką żółcią zapały serdeczne

Zowiemy, choć słodkości są ich mniej bezpieczne,

Wszystko człowiek znieść może, statkiem umocniony,

Aż w doskonałość samę będzie zaprawiony.

Cierpieć, trwać, służyć, czekać — takie ukazuje

Nagrody zrazu miłość, gdy swoich probuje:

Smaczniejsza woda zda się słońcem ugrzanemu

I pokój wdzięczniejszy jest wojną strudzonemu.

3

A iż nasze nie widzą oczy czasem tego,

W czem serce kochać733 każe i co własne jego,

Nie już to jest śmiertelna: milej więc witamy

Przyjaciela, w tesknicach kiedy nań czekamy.

Ani to nam ostatniej rodzić może szkody,

Choć dawno służym, gdy jest nadzieja nagrody,

Nadzieja, co najwiętsze utrapienie słodzi

I myśl z trosk ustawicznych rozmajcie wywodzi.

4

Gniew, wzdychania, łzy, odmów próżnych groźne słowa,

Gdy je stateczność męska wytrzymać gotowa,

Przydzie ten dzień, przykrości iż straciwszy swoje,

Odmienią się w najsłodsze lubych zabaw zdroje.

Ale jeśli zaraza piekielna swojemi

Napuszy serca nasze jady śmiertelnemi,

Już podejrzana miłość prawdziwa zostaje,

Skąd nienawiść do pomsty tysiąc przyczyn daje.

5

To jest najsroższa rana w sercu rozpalonem,

Której ani olejkiem kosztownie sprawionem

Ani plastrami zleczyć będziesz mógł drogiemi,

Babiem szeptaniem, gusły czarnoksiężniczemi;

Nie pomoże naukami Zoroaster swemi,

Co z piekłem kołowroty władnie niebieskiemi,

Rana najokrutniejsza, której ból tak dusi,

Iż zdesperowawszy, dać garło człowiek musi,

6

Nieuleczona rana, co nasze wnętrzności

Wskróś przeniknąwszy, przykrej nabawia żałości,

Niemniej przez pewne, jako wątpliwe, mniemania

Do ostatniego wiedzie jednako skonania;

Rana ciężka, co rozum ćmi nasz i mądrości,

W gniew ostry odmieniając najsłodsze miłości:

Przeklęte podejrzenie! tyś wszystkie nadzieje

Zgasiło w Bradamancie, skąd w niej jad gniew grzeje.

7

Nie dlatego, iż owe nowiny słyszała,

Które brat i Hipalka świeżo powiedała;

Ale skąd inąd wieści wziąwszy mniej prawdziwe,

Zarazem ognie gniewów nieci w sercu żywe,

Pała chciwością pomsty, daremnem kłopotem

Zjęta dziewka, o czem zaś usłyszycie potem.

Teraz napiszę, co się z Rynaldem dziać będzie,

Który pod Paryż z bracią jak najśpieszniej jedzie.

8

Potkał, ledwie godzina do wieczora była,

Rycerza, którego tarcz czarna zasłoniła;

Więc i w czarną dołomę734 zwierzchnią beł ubrany,

A poprzek ją kraj zdobił, biało przeszywany.

Ten zaraz Ryciardyna ujrzawszy pierwszego,

Wyzywa do potkania z kopią srogiego;

Z takiego się igrzyska nie wymawia drugi

I drzewo swe gotuje do jego usługi.

9

Skoczą żartko do siebie, słowa najmniejszego

Nie mówiąc więcej; Rynald zaś z boku prawego

Zastanawia się w miejscu i patrza na one

Potkania, z czyją będą fortuną skończone.

»Zaraz, zaraz na ziemi rozciągnę ja tego —

Ryciard myśli — jeśli moc i siebie samego

»Znam dobrze«. Ale szczęście zamysłom zuchwałem

I skutek odpowiada opak słowom śmiałem.

10

Bo go w podbródek drzewem, jak w pół twarzy mierzył,

Tak potężnie bohatyr postronny uderzył,

Iż dalej na kopij dwie od konia własnego

Zostawuje na ziemi twardej leżącego.

Alardyn zelżywości tej mścić się gotuje,

Lecz zaraz w kompaniej z bratem się najduje:

Ogłuszony spadł, siodło wypróżniwszy swoje,

Raz najtęższy rozczepił tarcz jego na dwoje.

11

Kładzie po nich Gwiciardyn w tok kopią duży,

Widząc, iż Mawors735 braciej i szczęście nie służy,

Choć Rynald krzyczy, woła: »Zostań: mnie należy

»Trzecie potkanie«. Ale ten wciąż przecię bieży

I składa zapalczywy swe drzewo straszliwe,

Aby nasycił gniewy, prętkiej pomsty chciwe.

Cóż potem: w ocemgnieniu leci z konia swego,

W pół właśnie od rycerza trafiony cudzego.

12

Wiwian i Malagiz spórkę736 z sobą wiedli,

Kto z nich wprzód miał poskoczyć, gdy na konie wsiedli.

Ale ich namężniejszy prędko Rynald godzi,

Mówiąc, iż »omieszkanie namniejsze tu szkodzi;

»Bo i do Paryża biedz jak najprędzej trzeba

»I tego, ktokolwiek jest, nie pobiją z nieba

»Pioruny; mnie tu potkać przydzie się samemu

»I wstręt bohatyrowi dać tak potężnemu«.

13

To rzekszy, prosto konia obraca ku niemu;

Nie leniwszy jest drugi: wypuszcza swojemu.

Uderzą w się srogiemi okrutnie drzewami

Tak, jako wymierzyli, jako chcieli sami.

Moc obu niewymowna z konia spaść nie dała

Żadnemu, w swej potędze siła zostawała;

Kopie się do gałek, jak śklane, skruszyły,

A samem pyszne czoła ani się ruszyły.

14

Najcięższe uderzenie, raz gwałtownie srogi

Upaść konie przymusił, jak jem podciął nogi.

Bryljador przecię z miejsca zaraz się porywa,

Lecz drugi wstać nie myśli: leży, odpoczywa;

Bo prócz tego, łopatki iż wytrącił sobie,

Złamał w najtęższem starciu i goleni obie.

A ten widząc, iż zdycha koń jego na ziemi,

Nogami z siodła swego wyskoczył rączemi.

15

I do Rynalda mocnem głosem rzekł dobrego,

Który z ręką bezbronną wracał się do niego:

»Konia, rycerzu dobry, co z twojej padł ręki,

»Prawa żołnierskie mścić się każą mi przez dzięki737:

»W kochaniu u mnie zawsze beł, wielcem go ważył,

»Siła trudności, siła dla niegom ja zażył.

»Ty wiedząc to, zarazem gotuj się do boju,

»Bo pewnie nie będziesz miał, ani myśl, pokoju«.

16

Uśmiechnąwszy się Rynald, rzekł: »Jeśli dla swego

»Konia w szrankach się widzieć chcesz Marsa krwawego,

»Mniejsza to: inszy zaraz będzie dany tobie,

»Którego dla cnót wielkich ważę ja też sobie«.

Opowiada mu drugi: »Próżne słowa twoje:

»Zrozumieć ponno nie chcesz, czego pragną moje

»Żądania; jaśniejszemi więc ukażęć słowy,

»Czemu chcę pojedynek z tobą mieć surowy.

17

»W ustawach jużbym zbłądził nie lekko żołnierskich,

»Gdybym cię jeszcze w sztukach nie doznał szermierskich,

»Nie wiedząc, jeśli z ręku twych miecz wyostrzony

»Umie tak srogi raz dać, jako grot stalony.

»Zsiadajże, nie mieszkając, zsiadaj z konia tego,

»A dobywaj go zaraz od boku twojego.

»Nie wątp nic: pierwszej tobie ustąpię ja chwały,

»Tylko chcę widzieć, z bronią jakoś też jest śmiały«.

18

Syn Amonów wspaniałem słowom się dziwuje

I bić się nieodwłocznie pieszo obiecuje,

Mówiąc: »Abyś nie wątpił o śmiałości mojej,

»Na stronę każę iść wprzód kompaniej swojej

»I nie zostawię, jeno sługę tu jednego,

»Co konia będzie trzymał opodal mojego«.

Potem na bracią kinie, aby ujechali

I w ćwierci mile dobrej na drodze czekali.

19

Ludzkość ta, co się męstwu równała dobremu,

Zaleciła Rynalda nad podziw drugiemu;

Widzi, iż z konia zsiadszy zarazem własnego,

Wodze do ręki sługi podaje swojego.

Szyszaka poprawuje, śmiertelnej dobywa

Szable, piersi najtwardszą paiżą738 zakrywa

I na kilka ku niemu kroków postępuje;

Gniew mu z twarzy, a płomień z oczu wyskakuje.

20

Srogą, zszedszy się wespół, bitwę zaczynają;

Moc, siłę, serce, dużość739 oba równą mają,

Której się mniej spodziewał jeden u drugiego,

Kiedy do pojedynku mieli iść strasznego.

Teraz zaś, jako równe swe męstwo poznali,

Sztukami i nauką sobie oba odpierali;

Wściekłe poniekąd jady z gniewem uśmierzają,

O zwycięstwo samem się baczeniem starają.

21

Głos najmocniejszych razów po różnej się stronie

Rozlega, raz w łeb trafią, a drugi raz w skronie;

Miąższe u zbroje jasnej już puszczają nity,

Przecina miecz żelazo twarde nieodbity.

Jeśli ten ostrą bronią, okiem nieścignioną,

Rany surowe czyni ręką wyćwiczoną,

Niemniej drugi naciera ani się hamuje,

Znaki śmiertelnych sztychów straszne zostawuje.

22

Na półtory godziny bitwa przykra trwała

I już noc wypędziwszy dzień, następowała,

Słońce zapadło jasne, a wieczorne zorze

Powoli w nieprzebrnione zakryły się morze:

A ci jeszcze dźwięk straszny mieczami czynili;

Hełmy posiekli, tarcze mocne zdziurawili;

Choć nie gniew ani żadne wzbudzają ich jady,

Ale najsłodsza sława do haniebnej zwady.

23

Patrzy Rynald i takie myśli ma sam w sobie,

Coby to beł za rycerz, którego w tej dobie

Trafunek jakiś zesłał, tak mocny i śmiały,

Bo mu się nieczłowiecze siły jego zdały.

Dziwuje się i jużby rad poprzestał wojny,

Pot z najniebezpieczniejszej pracej płynie hojny,

A choć nie trwoży sobą, ale powątpiwa

O zwycięstwie, co go chęć pragnie, sławy chciwa.

24

I bohatyr nieznany także z drugiej strony,

Nie wiedząc, aby to beł Rynald doświadczony,

Rynald, najmężniejszemi co dzieły podaje

Sławę domu swojego w różne świata kraje,

Rynald, we wszystkich sztukach rycerskich ćwiczony,

Jedyna swych ozdoba, jedyne obrony,

Chwali jego wspaniały umysł i przymioty,

Wysławia obyczaje, śmiałość, insze cnoty.

25

Aniby się już więcej chciał bić o swojego

Konia z niem, by o zmazę nie szło uczciwego;

Zabawa mu tak straszna namniej nie smakuje:

Skończenie krwawej sprawy początkiem miarkuje.

Mrok do tego, z czarnawej co wypadał nocy,

Krył dzielność, słońca godną, ich siły i mocy;

Rzadki raz, aby na wiatr nie szedł po próżnicy,

Szabel zaledwie dojrzeć swych mogą w prawicy.

26

Potym Rynald wyrwie się wprzód słowy takiemi,

Iż ich męstwo, cieniami zakryte nocnemi,

Gubi cześć i lepiejby trzykroć uczynili,

Gdyby do jutra krwawą spórkę740 odłożyli;

Tem czasem zaprasza go do namiotu swego,

Kędy i wczasu zażyć z niem może lepszego

I od jego przyjaciół będzie szanowany,

Aż ich do wszczętej bitwy wróci zaś świt rany.

27

Pozwala Rynaldowi bohatyr serdeczny,

Widząc zwłaszcza, iż będzie u niego bezpieczny.

Idą wespół, gdzie bracia z drugiemi czekali,

Aby do stanowiska z niemi pojechali.

Potem od giermka wziąwszy konia wybornego,

Rynald ludzki, co w wielkiej wadze beł u niego,

Zarazem rycerzowi daje nieznanemu,

Ofiarując i w dalszy czas chęć swoję jemu.

28

Z niewątpliwych podobieństw, z tak wielkiej ludzkości

Wzruszają się w rycerzu nieznanem wnętrzności;

Poczyna znać Rynalda, brata stryjecznego,

Bo z tej szedł krwie, co i on, Amona wielkiego.

Oczy, wielką miłością pijane, pałają

I łzy z nagłej radości ciepłe wynikają,

Tem barziej, jak usłyszał, iż Rynald mianował

Swe nie chcąc imię w ten czas, gdy się spać gotował.

29

Ale i wy rycerza chcecie ponno tego,

Poznać, z Rynaldem szczęścia co probował swego?

Nie zataję: Gwidon to, który z Sansonotem

Przez morze wielką z wielkiem uczynił kłopotem

Drogę; przy niem Marfiza była i z synami

Oliwiera. Jako już wspomniałem przed wami,

Pinabel poimawszy, zabronił mu tego,

Iż prędzej poznać nie mógł Rynalda mężnego.

30

Teraz, skoro przymuje to imię w swe uszy,

Że to brat jego luby, niewątpliwie tuszy,

Sławniejszy wódz nad sławne pod słońcem hetmany,

Którego w sercu obraz nosił wykowany.

O, jako on widzieć go pragnął dawno chciwie! —

Tak zwykł wzroku pożądać ślepy niecierpliwie —

A nie mogąc dłużej trwać, rzekł: »Bracie kochany,

»Czemu własną krew chcemy lać przez srogie rany?«

31

»Jam Gwidon; Konstancya zrodziła mnie memu

»Ojcu, gdzie wstręt brzeg czyni morzu Euksyńskiemu.

»Twójem brat, twój powinny i krwie jednej z tobą,

»Krwie, której ty jedyną sam jesteś ozdobą.

»Chęć i chciwość zawsze mię niezmierna do tego

»Prowadziła, abym cię oglądał zdrowego;

»Ale patrz niefortuny: gdym posługi moje

»Miał ci oddać, w okrutne wszedłem z tobą boje!

32

»Odpuść mi, odpuść, proszę, bo niewiadomości

»Grzechu nie są przyczyną i najwiętszych złości;

»Odpuść, a daj pokutę, którą ja gotowy

»Pełnić jestem, bym tylko zgładził grzech takowy.

»Nic mi zadać nie możesz nigdy tak przykrego,

»Abym z chęcią nie konał rozkazania twego«.

Na te skargi Rynald zaś odpowieda jemu,

Iż w tej mierze winę dać ma nieszczęściu złemu.

33

»Teraz dopiero wierzę, iżeś urodzony

»Z naszej krwie, kiedyś męstwem takiem ozdobiony,

»I świadectwa, upewniam, nie pragnę inszego

»Nad tę probę dzisiejszych sił i serca twego.

»Tak czyń, bracie, zawsze, tak sprawuj się, mój drogi;

»Te do sławy są słodkiej, te do nieba drogi.

»Nie urodzi gołębia śmiały orzeł ani

»Najserdeczniejszego lwa bojaźliwa łani«.

34

Tak mówiąc, Rynald wielkie serce zaprawuje

Do wielkich dzieł, prace mu rycerskie smakuje741.

On chciwie barzo słucha z przyrodzonej chęci

I złote słowa w żywej rysuje pamięci.

Potem go drugiej zaraz braciej ukazuje;

W tych serdecznej miłości ogień się zajmuje.

Patrzą mu pilno wszyscy w twarz i powiadają,

Ojcu podobniejszego iż nie oglądają.

35

Alardyn z Ryciardotem naprzód się do niego

Przystąpiwszy, w pół brata obłapiają swego;

Toż czyni z Wiwianem i Aldygier młody,

To Malagizy nad nich składniejszej urody.

Ale któż ich wzajemne miłości wypowie?

Tak się krwi swej radują ci bohaterowie,

Iż mu jako najwiętsze chęci oświadczali,

Tem barziej, im widzieć go mniej się spodziewali.

36

Ja rozumiem, że braciej wdzięczny przyjazd jego

Bez wątpliwości bełby czasu wszelakiego;

Ale dla teraźniejszej, co ją umyślili,

Potrzeby łagodniejszem wzrokiem nań patrzyli.

Nazajutrz, kiedy nowem jutrzenka promieniem

Błysnąwszy, mrok okropny wypędziła z cieniem,

Wsiada na konia Gwidon z bracią, powinnemi

I do samego jechać Paryża chce z niemi.

37

Jadą pospołu jeden dzień, jadą i drugi,

Oszukiwając drogę żartem i czas długi;

A gdy dziesięć mil tylko od Paryża byli,

Na brzegu u Sekwany z daleka zoczyli

Gryfona z Akwilantem, w zupełne ubranych

Zbroje, z tarczami, w hełmach dobrze hecowanych742.

Gryfon w bieli, u tego czarna suknia była;

Oliwierowi obu Gismonda zrodziła.

38

Z niemi nadobna dziewka cosi743 rozmawiała;

Twarz, jako najśliczniejszy alabaster, miała,

Szata ją z aksamitu przykryła białego,

U której listwa tkana ze złota szczerego;

Oko dziwnie wesołe chocia podawała,

Wzrok smutny, a jagody łzami polewała.

Tej jak prędko dojrzeli, wnet się domyślają,

Iż ją kłopoty wielkie w swojej mocy mają.

39

I Gwidon ich i ci dwa Gwidona poznali,

Bo się niedawno, jakom pisał, rozjechali.

Powiada Rynaldowi: »Śmiałość obu tobie

»Zalecam, w jakiem jeno bitwy chcesz sposobie.

»Jeśli do Karłowego pójdą wojska z nami,

»Dadzą się Afrykanom znać swemi siłami«.

Wierzy Rynald, z pierwszego i jemu się zdali

Wejrzenia, iż rycerze oba doskonali.

40

Poznał ich Gwidon zaraz, a nie bez przyczyny,

Bo takiego, jak oni, żaden nie miał iny

Stroju: ustawiczny ten oba zwyczaj mieli,

Iż różną barwą zbroje swe okrywać chcieli.

Z drugiej strony Gwidona jak prędko śmiałego

Ci zasię obaczyli, rzucą się do niego;

Przy niem zaraz Rynalda z ochotą witają,

Co ich wadziły długo, waśni zabywają744.

41

Od niemałego czasu z sobą się gniewali

I despekty sposobem różnem wyrządzali

Dla Trufaldyna745; lecz nam ta powieść trudności

Nie da żadnej: ja teraz piszę ich miłości.

Rynald potem przywitał Sansoneta mile,

Słysząc o wielkiem męstwie i o jego sile,

Obłapia go i wielkie chęci pokazuje;

On też dla niego ważyć zdrowie obiecuje.

42

Więc i najgładsza dziewka, jak prędko poznała

Rynalda, bo go często w Paryżu widała,

Przystępuje się bliżej i mówi do niego:

»Widziałam, nazacniejszy hetmanie, twojego

»Widziałam, ach, niestetyż! brata temi czasy,

»A on przez góry, skały, pola, rzeki, lasy

»Biega, rozumu zbywszy, prawdziwie szalony:

»Próżno kościół z cesarstwem chce jego obrony.

43

»Przyczynyć nie umiem dać głupstwa tak wielkiego,

»Bom nie mogła nic o tem zasiądz skutecznego;

»Dosyć masz, iż patrzyły na to oczy moje,

»Gdy go trapiły wściekłych furyj niepokoje.

»Szaty zdrapawszy własne, potem miecz i one

»Porozrzucał, nieszczęsny, zbroje doświadczone.

»Te rycerz jakiś zebrał i pniak okrył wielki,

»Aby idąc bił czołem bohatyr jem wszelki.

44

»Ale tegoż dnia jeszcze przyszedszy w te strony,

»Syn Agrykanów gwałtem wziął miecz zawieszony.

»Tak znowu Duryndana u pogaństwa w mocy,

»O, jak wiele krwie naszej wypije, wytoczy!

»Ty uważ, jaką przez to szkodę będą mieli

»Chrześcijanie, iż jej wprzód z tamtych miejsc nie wzięli!

»Porwał i Bryljadora nieuwiązanego,

»Który wkoło rynsztunku chodził pana swego.

45

»Niedawny czas, oczyma gdym Orlanda temi

»Widziała: on członkami bez wstydu nagiemi

»Świecił, głupstwa tak srogie czyniąc znaki swego,

»Iż trudno uwierzyć ma, kto nie widział tego.

»Nieszczęśliwy przypadek fortuny przeklętej

»Wziął nadzieję obrony, przez niego zaczętej.

»I tom jeszcze widziała, kiedy do bystrego

»Brodu wpadł z Rodomontem z mostu wysokiego.

46

»Częstom ja powiadała sprawę tę każdemu,

»Kogom być rozumiała przyjacielem jemu,

»Tusząc, iż którykolwiek z nich tak ludzki będzie,

»Że go użaliwszy się, najdzie i przywiedzie

»Lub do Paryża lub to do powinnych jego,

»Aż się wytrzeźwi z głupstwa tak niesłychanego.

»Wiem pewnie, Brandymarte gdyby wiedział o tem,

»Szukałby go z najwiętszą pracą i kłopotem«.

47

Była to Fiordylizi najsmętniejsza ona,

Miłością Brandymarta swego zwyciężona,

Która nie mogąc naleźć gdzieś obłąkanego,

Do Paryża się na zad wraca przestronego.

Więc i ta oznajmuje zaraz Rynaldowi,

Na pojedynku Rugier jak Tatarzynowi

Wziął zdrowie dla tej broni i jak, ubłagany,

Darował ją po bitwie panu z Serykany.

48

Nieszczęśliwą nowiną Rynald przerażony,

Łzy leje, wzrok na ziemię trzyma pochylony;

Serce w niem od przykrego żalu tak topnieje,

Jak lód, gdy południowe słońce mu dogrzeje,

Wzdycha, żalem ujęte wnętrzności go bolą.

Nieodmienną Orlanda szpiegować ma wolą,

Aby gdziekolwiek najdzie, nędzny mizernego,

Do zdrowia z tej furyej przywrócił pierwszego.

49

Ale z sobą serdeczną mając kompanią,

Bądź to niebo tak chciało, bądź poradą czyją

Uwiedziony, wprzód myśli wpaść na Sarraceny,

Co byli pod Paryżem na brzegu u Seny746.

A iż szturm lepszy mu się zda w pół samej nocy,

W ten czas fortelów zażyć umyślił i mocy,

O czwartej, a nadalej o piątej godzinie747,

Gdy natwardszem zmorzony snem zmysł odpoczynie.

50

Tak wszystek lud swój w lasku zakrywa zgęścionem

Przez cały dzień; aż kiedy słońce spracowanem

Koniom dla odpoczynku w ocean kazało,

Noc ciemna nastąpiła, swój co żywo miało

Pokój, lew, niedźwiedź, wilk, wąż, ptastwo malowane,

Ryby, w głębokich rzekach wodami odziane:

Rynald jako najciszej swe wojsko wywodzi

I nagle na afrycki gmin uderzyć godzi.

51

Sam z Akwilantem naprzód i z mężnem Gryfonem,

Wiwianem, z Alardem, z najduższem Gwidonem

I z inszemi na milę dobrą od swojego

Idzie wojska, chcąc dostać języka pewnego.

Zdybał Agramantowę straż, co twardo spała,

Zbił ich, najmniejsza dusza żywą nie została;

Poszedł dalej, arabskiej gdzie kwiat stoi młodzi,

Rozlewa krew haniebnie, srogą bitwę zwodzi.

52

I razu darmo krwawej szable nie wyniesie,

Strach w zagniewanej twarzy, a śmierć w ręku niesie;

Gdzie się obróci, zaraz wielkie widać rany,

Kogo zarwie, od dusze leci odbieżany.

Żadnemu nie przepuszcza, nie żywi żadnego,

Wszyscy polegli z wojska nieprzyjacielskiego.

Na pół śpiący, bezbronni i strachem objęci,

Nie bronią się tem, co tak są sławni i wzięci.

53

Więc dla więtszej bojaźni, kiedy ich mordował,

Muzyce Rynald trąbić trwogę rozkazował;

Głosy się pod obłoki z wiatrami mieszają,

Ci dusze ze krwią leją, ci jęczą, stękają.

Potem Bajarda mocno zewrze ostrogami,

Ten przebywa głębokie rowy z poręczami,

Rwie sznury, wielkie, małe wywraca namioty,

A pan z niego farbuje krwią pogańską płoty.

54

Nie beł żaden tak duży ani beł tak śmiały,

Coby mu z strachu włosy na głowie nie wstały,

Najsławniejsze gdy słyszał imię Rynaldowe,

Które Echo śle miedzy ściany obozowe.

Ucieka afrykańska hałastra z Hiszpany,

Drogi sprzęt w stanowisku został odbieżany.

Milsze zdrowie: to każdy w przód unosić woli,

Gdy się w nieszczęsnem razie nie dzieje po woli.

55

W też tropy najmężniejszy za niem Gwidon chodzi,

Gwałt748 wkoło niego trupów we krwi hojnej brodzi.

Gwiciardyn z Sansonetem drogę ostrą bronią

Wolną czynią, gdzie bieżą, gdzie wodzami skłonią.

Rwie gęste hufce Alard i miedzy śmierciami

Harde roty hiszpańskie pędzi z Arabami.

Tęż robotę wszystek pułk odprawuje, który

Wespół z swojem Rynaldem wyszedł z Jasnej Góry.

56

Sześćset miał Rynald z sobą ludu walecznego,

Z Montalby i z przyległych krajów zebranego;

A tak do wojen krwawych zaprawieni byli,

Iż i zimie i lecie749 we zbrojach chodzili.

Mirmidonowie kiedyś Achillesa swego

Tak słuchali, tak zdrowie swe kładli dla niego.

Nie dziw: wybierano ich z mężów najprzedniejszych,

Jakowi się nie najdą wieków pośledniejszych750.

57

A lub to Rynald nie beł tak barzo bogaty,

Aby dla nich codzienne podejmował straty,

Ochotą jednak, jawnej pełną życzliwości,

I twarzą, w której obraz tkwiał słodkiej ludzkości,

Tak zniewala i tak ich pociąga ku sobie,

Iż wszyscy, byle on zdrów został, ledz chcą w grobie.

Ci zawsze w Jasnej Górze w dziedzińcu mieszkali

I nigdy, prócz gwałtownych trwóg, nie wyjeżdżali.

58

Teraz, aby posiłek prędki dał Karłowi,

Zostawiwszy swemu straż niewielką zamkowi,

Wiedzie na Sarraceny ludzie najmężniejsze,

O których to są mowy moje teraźniejsze,

Ludzie, którzy wnet wielką szkodę uczynili

W pogaństwie, jak więc wilcy, gdy ich zapuścili

Głodnych do stada owiec, jak tygrys, lew srogi,

Kiedy rozdziera, zrze tłum zwierząt mdłych ubogi.

59

Dał znać Karłowi Rynald, iż Paryża blizko

Krwawe z pogaństwem zacząć chce w nocy igrzysko,

Aby, jeśli potrzebę ujrzy tego jaką,

Z drugiej strony rozkazał pomoc dać wszelaką.

Czekał, wiadomość wziąwszy, cesarz z przedniejszemi

Wojska swego pospołu, chcąc się złączyć z niemi;

Przy niem beł Monodantów syn, pięknej dziewczyny

Zdrowie, rozkosz, pociecha, przyjaciel jedyny.

60

Którego ona wiele dni pilno szukała,

Wszystkę Francyą kołem i wszerz objechała,

A tam nad spodziewanie z znaku wiadomego

Poznawa go, co w śrzodku tarczy beł u niego.

Zdumiał się Brandymarte, gdy obaczył swoje

Kochania, i przykre w skok opuściwszy boje,

Bieży ku niej; miłość mu wnętrzności przejmuje,

Tysiąckroć ją obłapia, tysiąckroć całuje.

61

Takiej ufności, takiej o pannach beł wiary

Dawniejszy świat szczęśliwy, wiek późny751 i stary,

Iż wolno było białej płci jeździć, gdzie chciała,

Bez baby ochmistrzyniej, co ją w mocy miała.

I lubo się to druga wędrówką bawiła

Czas długi, niesławy jej żadnej nie czyniła.

Fortunne po dziesięćkroć dni na ten czas były,

Przeklęte teraźniejsze w spak to odmieniły.

62

Prawi Brandymartowi Fiordylizi swemu,

Co się przydało grabi najnieszczęśliwszemu;

Ten ledwie słowom wierzy pięknej białej głowy,

Choć szczerej, choć prawdziwej świadom już jej mowy.

Powiada mu, oczyma iż na to patrzyła

Własnemi, gdy go szukać po świecie jeździła,

Jako okrutny srodze zabijał każdego,

Gdy się trafunkiem dostał w duże ręce jego.

63

Jak beł z niebezpieczeństwem dużem we złej toni

Na moście, gdzie z Algieru zły król prześcia broni,

Grób zbrojami, gwałtownie z rycerzów zdartemi,

I cmyntarz zdobiąc wkoło szatami cudzemi,

Z którem w pasy się Orland ująwszy serdeczny,

Spadł prosto w głęboki bród i wir niebezpieczny

I tam ledwie pohańca nie utopił złego,

Który dla ciężkiej zbroje dna dosiągł samego.

64

Syn Monodantów, grabię iż z dusze miłował,

Serdecznie mizernego przypadku żałował;

Odważa się szukać go, pracej nie lituje,

Aż go najdzie gdziekolwiek, aż go poszlakuje.

Wsiada na konia, smutny, zaraz w onej dobie,

Za przewodnika wziąwszy piękną dziewkę sobie;

Myśli, jako postąpić; trudno wynicować

Durnego752: zawsze on chce swych głupstw naśladować.

65

Tam jedzie, gdzie go dziewka nadobna widziała,

Kiedy się zapaśnicza potrzeba staczała.

Dzień po dniu drogę śpieszy, aż przybył do tego

Mostu, kędy straż broni przejazdu wolnego.

Trąbią w róg, aby słysząc Rodomont surowy,

Według zwyczaju gościa przyjąć beł gotowy.

Ten w ocemgnieniu zbroję wdział, miecz przypasuje,

Wsiadł na koń, Brandymarta w pół mostu pilnuje.

66

Dużem głosem, co równy jego okrutności,

Woła: »Ktokolwiek, coś tu w ten kraj i w te włości

»Lub niefortuną przybył lub błądzeniem drogi,

»Widzisz krwie niesyty most tyrański i srogi:

»Zsiądź z konia, zdejmuj zbroję wprzód, nim szyję twoję

»Utnę, wysławiaj ten grób i w niem dziewkę moję.

»Zsiądź zaraz, bo pewnie stąd już się nie wykręcisz:

»Miłosierdzia tu niemasz, daremnie się smęcisz«.

67

Nic na to, ale drzewo w rzemienny tok włożył

Brandymarte i prosto ku niemu je złożył,

Aby onej zuchwałej ukazał dużości753,

Iż choć sił nie tak wiele, lecz ma z nię śmiałości754;

Bartolda755 ostrogami w oba boki kole,

Dla proby wypuszcza mu756 wprzód przez miękkie role.

Bieży i drugi na swem w najprędszem zawodzie

I ledwie się opiera przy mostowem wzwodzie757.

68

Ustawicznem zwyczajem tak beł zaprawiony

Koń jego, iż po moście onem, niezlękniony,

Biegł raźno, i już mu to nie nowina była

Zrzucić wielu, którem zaś rzeka dokuczyła.

Bartold po drżących deszczkach nie tak bieży śmiało,

Bo iż most z niem upadał, ponno mu się zdało.

Atoli przecię oba do siebie skoczyli

I gdzie niebezpieczniejszy raz, w czoła mierzyli.

69

Drzewa, które pomniejszych tramów na kształt były,

Tak w namocniejsze zbroje przykro uderzyły,

Iż choć się to w swych siedlech sami osiedzieli,

Po niesłychanem razie, który spólnie wzięli,

Konie ich oba duże i oba ćwiczone

Upadły na tarcice, przez most przełożone;

Upadły, a z ciał pańskich i z ścierwa swojego

Podobieństwo pagórka czyniły mniejszego.

70

Ani się z taką mogą znowu wznieść chyżością,

Z jaką jem ci ostrogi kładą w bok pilnością;

Bo deszczki tak są ślizkie mostu wąziuchnego,

Iż nie mają kopyta oprzeć gdzie gładkiego.

Zaczem obu nieszczęście jednakiej przygody

Z najogromniejszem grzmotem zrzuca w skok do wody;

Taki po Faetoncie ledwie beł słyszany,

Gdy wpadszy w morze, gęste dał za sobą piany.

71

Obadwa na dno idą brodu głębokiego

Z ciężarem zbrój zupełnych i wzrostu miąższego;

Bo ich razy potężne z siodeł nie ruszyły

Ani konie mogły zbyć, gdy się powaliły.

Nie pierwszy to już beł skok tam poganinowi,

Nie jednemu pomagał on bohatyrowi

Tej strasznej kampaniej z koniem swojem śmiałem;

Dlatego wie, gdzie zginąć, gdzie ma zostać całem.

72

Wie, gdzie twarda jest ziemia, wie, gdzie w miękkiej może

Koń ulgnąć, skąd ratunkiem nic mu nie pomoże;

Wie, gdzie głębina wielka, w której miałko stronie.

Zaczem najpierwszy zaraz swe ukazał skronie,

Boki, szerokie piersi; potem, jadowity,

Więcej mając nad tego, co wodą przykryty,

Skoczy ku niemu; ten zaś, gdy na piasek swego

Konia chciał wieść, od wiru porwany bystrego.

73

Topi się na głębinie, którego w skok one

Bystrości niosą, i już siły nademdlone

Nie mogą jem wydołać: spada z konia swego,

Ledwie nie wytchnie w pracej ducha ostatniego.

Najsmutniejsza zaś dziewka, co z mostu patrzała,

Do Rodomonta z płaczem srogiego wołała:

»Jeśliś się kiedy kochał, jeśli cię ruszyły

»Miłości, broń, by wody tego nie zgubiły!

74

»Broń, namężniejszy królu, przez śmierć proszę tego,

»Co szanujesz i co czcisz, choć już umarłego,

»I jeśli litość jaką chcesz mieć nad ubogą,

»Nie trap mię, nie trap więcej równą śmierci trwogą!

»Dosyć, o dosyć, więźniem iż zostanie twojem

»Ten, którego miłość tkwi zawsze w sercu mojem«.

Na te słowa, choć dziwnie tyran rozgniewany,

Zmiękczył się, wzruszył nieco, został ubłagany.

75

I co zdrowie miał wydrzeć, ratunek mu daje

Pierwej, niżli zalany wodą żyć przestaje;

Ale mu ostrą szablę odpasał zarazem,

Hełm wziął i twardem trzykroć tarcz zjętą żelazem.

Potem wywlókszy z wody na poły żywego,

Morderstwa wprawdzie nad niem nie czyni żadnego,

Ale do ciemnej zamknąć wieże rozkazuje

I nadzieję wolności złotej odejmuje.

76

Najnieszczęśliwsza dziewka wszystkie oraz swoje

Radości w sobie gasi, hojnych tylko zdroje

Łez wylewa; lecz przecię woli mieć żywego

W więzieniu, niż w głębokiej rzece zalanego.

Na się narzeka, sobie rozgniewana łaje,

Iż go przyprowadziła, najgłupsza, w te kraje;

Bo gdyby mu o nędzy grabie szalonego

Nie powiedała, onby nie przyszedł do tego.

77

Jedzie stamtąd, wpół martwa, częstokroć omdlewa,

Najgorętszem wzdychaniem powietrza zagrzewa

Z tą nadzieją, iż lub to Rynalda mężnego

Lubo tam przyprowadzi Gwidona śmiałego,

Coby poganinowi zrównał siłą złemu,

Zwyciężył go, swobodę wrócił jej miłemu.

»O szczęśliwa godzino, o dniu pożądany,

»Przydź rychło — myśli sobie — zlecz serdeczne rany!«

78

Ku Paryżowi na zad pojazd758 prostowała

I już była kilka dni drogi ujechała,

A jeszcze się nie zdarza, by mogła takiego

Naleźć, coby okrócił złość króla srogiego;

Aż potem łaskawsza jej fortuna błysnęła

I potkała i oraz ścisłą przyjaźń wzięła

Z bohatyrem; szatę miał drogo haftowaną

W cyprysy, a zbroję nią nakrył hecowaną759.

79

Ktoby to beł, na inszem miejscu usłyszycie;

Teraz się do Paryża zemną nawrócicie

I do srogiej porażki, którą przez zacnego

Wziął Arabin Rynalda i Malagizego.

Co sromotnie pierzchając, tyły podawali

I jako chmurę gęstą, proch przed sobą gnali,

Trudno zliczyć: noc czarna skrzydłami ciemnemi

I przed Turpinem skryła to i przed inszemi.

80

W pierwospy760 sen natwardszy z piersi wychrapywał

Agramant, do namiotu gdy jego przybywał

Rynald, krwią opojony; lecz jeden z sług jego

Obudziwszy zaledwie, tak mówi do niego:

»Jeśli nie chcesz więźniem być albo tu zabity,

»Uciekaj, ciemnych mroków mgłą, królu, zakryty!«

Ten się porywa: widzi w onej mieszaninie,

Jak jego lud ucieka nagi761 ku dolinie.

81

I w tak nagłem rozruchu, nie mając porady,

Chce się oprzeć zwyciężcom, chce pokusić zwady.

Zbroję wdział doświadczoną, szablę przypasuje,

Oczy po stronach, gniewem pijane, kieruje;

Ale Falzyron z synem, Balugant szedziwy762

Nie chcą pozwolić, koją gniew w niem zapalczywy.

»Wiele powinien szczęściu — powiadają — będziesz,

»Jeżeli z niebezpieczeństw tych zdrowy ujedziesz«.

82

Toż Marsyli, toż Sobryn w radzie doświadczony,

To mówi i inszy lud, wkoło zgromadzony,

Iż tak blizki jest śmierci, tak blizki zginienia,

Jako daleki Rynald od jego złożenia763;

Którego jeśli czekać chce z ludem przebranem,

Z bracią i z towarzystwem w wojsku zawołanem,

Bez pochyby rycerstwo i siebie zawiedzie764,

Lub poimany z niemi lub zabity będzie.

83

Ale lepiej uczyni, kiedy do Narbony765,

Bądź do Arle zjechawszy, swój lud rozpłoszony

Zbierze znowu i wojska przyczyni swojego,

Potem odnowi straszny czyn Marsa krwawego.

Bo jeśli jego zdrowa zostanie osoba,

W swej klubie królestw wszystkich będzie i ozdoba;

Hiszpania, Afryka, obie jeszcze całe,

Skąd pułki prędko zebrać może okazałe.

84

Słucha rady i na nię mądry król przypada.

Wsiadł na koń, choć mu nie w smak, drogi nie odkłada,

Bieży, jak strzała żartko puszczona z cięciwy,

Tem bezpieczniej, im gęstsze cienie przyjaźliwy

Mrok nocny rozpościera, pod których zasłoną

Wiatry żartkością konia rwie nieokróconą.

Dwadzieścia tysięcy miał z sobą wojska swego,

Co krwawej szable uszli Rynalda dzielnego.

85

Tych zaś, których on pobił z swą bracią rodzoną,

Gdzie Gryfon i Akwilant moc nieprzełomioną

Pokazawszy przez srogie rany, gęste trupy

Kładli na kształt równiejszych gór w okrągłe kupy,

Sześćset było; ale tych, co Sansonet śmiały

I co sekwańskie wiry głębokie zalały,

Ten niech liczy, kto zliczyć najwonniejsze kwiecie

Może, szerokie pola gdy przykryją lecie.

86

Odniósł i Malagizy cześć nieladajaką

Z tej bitwy, w której pracą pomagał dwojaką:

Nie jeno męstwem, szablą dawał on swojemu

Pomoc w potrzebie nocnej bratu stryjecznemu,

Ale i djabłów zaklął przez straszliwe mowy,

Iż mu posłali z dolnych przepaści gotowy

Hufiec hałastry, wszystko co pole przykryła,

Jakiej nie da Francya, choćby więtszą była.

87

Krzyk surm, bębnów, trąb strasznych wszędzie się rozlega,

Powtórzonemi głosy Echo gór dosięga;

Konie żartkie rżą, kwiczą głosy rozmajtemi

Wrzaski się pod obłoki snują wysokiemi.

Wojska gwałtowne stoją w oczach omamionych

Arabów z pokus i larw, z piekła wypuszczonych:

Strach ich chwyta za boki, tem skrzydła przyprawia

Do nóg, tych w pół obozu zabitych zostawia.

88

Nie zapomniał Agramant Rugiera swojego,

Co jeszcze chory leżał w namiocie u niego;

Na konia go, co lekko niesie, wsadzić każe,

Z rycerzów doświadczonych dość przydawszy straże,

A potem, gdy na miejsce takie przyjechali,

Iż się niebezpieczeństwa już nie spodziewali,

W łodzi go wieźć do Arle wcześnie766 rozkazuje,

Gdzie sam poprzedzić lądem wojsko obiecuje.

89

Ci, co przed najostrzejszą szablą uchodzili

Rynaldową, ku lasom twarzy obrócili;

Ze sto tysięcy albo co mniej w kupie onej

Mógł ich liczyć, z stanowisk swoich rozpłoszonej;

Farbują krwią, co się z ran leje strumieniami,

Czarne role i piaski żółtawe z trawami.

Gdy siecze w tył zwyciężca, sam Gradas bezpieczny

Śpi, mając swój w obozie namiot ostateczny.

90

Jak zaś rozruch gwałtowny doszedł uszu jego,

Rad z dusze, słysząc imię Rynalda zacnego,

Zaledwie nie szaleje król hardy z radości,

Wesele mu objęło serce i wnętrzności;

Chwali i Makonowi dziękuje swojemu,

Iż ku szczęściu nocy tej przyszedł tak wielkiemu,

Które mu nagle wraca Bajarda dzielnego,

Co mu niemasz na świecie cnotami równego.

91

Pragnął — ale już sami czytaliście o tem —

Ten król, by też z najwiętszem mieć szablę767 kłopotem

Duryndanę u boku jak najprędzej swego,

Po niej konia, co Rynald na niem siedzi tego,

I umyślnie w te kraje z wojskiem się swem stawił,

Aby zamysłów skutek w porę własną wprawił;

O co i przed tem już on wyzwał beł mężnego

Rynalda w krwawe szranki Marsa żelaznego.

92

I na brzegu u morza miejsce sobie dali,

Aby się o dobrego konia rozpierali;

Lecz wszystko swą mądrością mieni Malagidzi,

Co zbytniem czarnoksięstwem przyszłe rzeczy widzi,

I Rynalda na deszcze każe nieść na morze

Prócz naruszenia zdrowia piekielnej potworze768 —

Długoby pisać o tem — Gradasowi zasię

Zdał się Rynald niewieściuch marny po tem czasie.

93

Dlatego, gdy usłyszał, iż Agramantowe

On napadszy obozy, śmierci i surowe

Rany każdemu, kto się nawinął, zadaje,

Porywa się i rączo z łóżka swego wstaje.

Wdział zbroję, na Alfanę wsiadł, jedzie w obozy

Przez tak ślepą noc, pełen i gniewu i grozy;

Zabija, kogo potka, nie dba, lub to swoi

Zastąpili na drodze lub kto z naszych stoi.

94

Już się przez namocniejsze wojsko przebił, woła

Rynalda, co dać głosu duże garło zdoła;

Gdzie najgęstszy trup leży, prosto się udaje,

Nieuleczone rany z obu stron zadaje.

A jako trafunek chciał, zeszli się i razem,

Aż skry do obłoków szły, swem ścięli żelazem;

Bo drzewa ich w tysiąc sztuk tak się zdruzgotały,

Iż trzaski nieba i gwiazd jasnych dosięgały.

95

Jako poznał Rynalda Serykan zacnego,

Nie z znaku, co we śrzodku beł puklerza jego,

Lecz przez najokrutniejsze razy, gdy surowy

W ocemgnieniu afryckiem gminom ścinał głowy,

Więc po Bajardzie, który z inszemi przymioty

Żartkiem orłom mógł zrównać najprędszemi loty,

Krzyknął nań, czci uwłócząc: »A tak to trzymają

»Umowę, gdy rycerze bić się słowo dają?«

96

Przyda potem: »Ponno ty, skrywszy się przedemną,

»Mniemałeś, iż już nigdy nie ujrzysz się ze mną?

»Patrz, jakoś się oszukał: tu zdybawszy ciebie,

»Gniew pomstą, a uciechą nakarmię sam siebie.

»Wiedz pewnie, choćbyś poszedł w piekielne nizkości,

»Lubo wzięty do górnych stąd beł wysokości,

»Trafiłbym tam za tobą i konia wziął tego,

»Boś nie godzien, gdyż światem szalisz769, tak dobrego.

97

»A jeśli serca nie masz ze mną krwawem bojem

»Rozeprzeć się i raczej chcesz być za pokojem,

»Widząc, żeś mi nie rówien, i wolisz swojego

»Ochronić zdrowia, a zbyć cale uczciwego,

»Dajże konia, a już żyj, kiedyć żywot miły,

»A moje zaś tak straszne w oczach twoich siły.

»Żyj, ale konia nie miej odtąd na czas wszelki,

»Bo rycerskiemu czynisz stanowi wstyd wielki!«

98

Na te słowa z Ryciardem Gwidon niecierpliwy

Dobył miecza i już, już, srogiej pomsty chciwy,

Do Serykana leci, aby mu ukazał,

Iż z tak przykremi słowy głupie770 się odważał;

Ale go rączo Rynald serdeczny dogoni,

Hamuje, trzyma, prosi, nie dopuszcza broni,

Mówiąc: »Mnież sił nie staje, ja rąk nie mam swoich,

»Abym się zaraz zemścił krzywd, despektów moich?«

99

Potem na poganina krzyknie gniewliwego:

»Gradasie, pokazać ci chcę wnet, iż mojego

»Omieszkania przyczyna dziwnie słuszna była,

»Co mi z tobą u morza bić się zabroniła.

»Wiedz to, żem cię tam czekał, a jeśli rozumiesz

»Inaczej, praw rycerskich znać iż sam nie umiesz.

»Kłamcą jesteś i słowa mówisz tu kłamliwe,

»Abych związki praw naszych rwać miał świątobliwe.

100

»Ale nim się czyn Marsa zacznie miedzy nami,

»Słuchaj wymówki mojej, co ją wywodami

»Prawdziwą być pokażę najsprawiedliwszemi,

»A nie szczyp na uczciwem słowy tak przykremi.

»Potem z ostatnią własnych sił o konia probą

»Będziem pieszo, jakośmy rzekli, czynić z sobą

»Na osobliwem miejscu, nie wziąwszy żadnego

»Przyjaciela i sługi na ten plac swojego«.

101

Ludzki beł i wspaniałych Gradas zawsze myśli;

Dlatego, nim do bitwy spólnej z sobą wyśli,

Słuchać go bez tesknice z chęcią obiecuje

I z niem na osobny brzeg sekwański wstępuje.

Gdzie Rynald powieda mu rzecz samę prawdziwie,

Jak beł na morze wiatrem wzięty nieszczęśliwie;

Powieda mu, ten słucha, a dla lepszej wiary

Klątew zażywa częstych i przysiąg bez miary.

102

Potem zawołać kazał i Malagizego

Do spólnych rozmów, sprawcę przypadku owego,

Aby sam wyznał, jako nadoskonalszemi

Oszukał go sztukami czarnoksiężniczemi.

Ten prawi historyą, a oni słuchają;

Potem, gdy mówić przestał, znowu przysięgają,

Rynald zwłaszcza, iż prawdy tej życzy dowodzić

Bronią i prędko we krwi Gradasowej brodzić.

103

Nie od tego i Gradas, wojna mu smakuje,

Której najprędszy koniec widzieć usiłuje;

Ufa męstwu, potędze, siłom i śmiałości,

Bajardowe mu w oczach tkwią cnoty, dzielności.

Zaczem o plac jem tylko idzie umówiony,

Bo się na brzegu nie chcą bić u Barcellony,

Żeby to w długą771 nie szło; ale świt do tego

Rany i miejsce znaczą u źrzódła jednego

104

Z tem dokładem, iż Rynald Bajarda przywiedzie,

Który zwyciężcy łupem i korzyścią będzie.

Jeśli Rynalda Gradas pożyje dobrego,

Zaraz go, zaraz weźmie tak, jako własnego;

Jeśli też Mars użyczy szczęścia Rynaldowi,

Iż zdrowie lub to mieczem weźmie Gradasowi

Lub w ręce, poddawszy się, wpadnie poimany,

Ma mu ustąpić szable, mocnej Duryndany.

105

Dowiedział się beł — i żal miał z tego niemały —

Od Fiordylizie Rynald, jakom pisał, śmiały

O nieszczęsnem przypadku brata stryjecznego,

Iż szalonem zostawszy, różne świata tego

Obchodził, zostawiając straszne znaki, kraje,

Gdzie Apollo zapada i gdzie jasny wstaje.

Wiedział i to, iż szabla najkochańsza jego

Dostała się do ręku Gradasa mężnego.

106

To kiedy, miedzy sobą spólnie umówili,

Do sług swoich obadwa na zad powrócili.

Gdzie Rynald Serykana z ludzkości wrodzonej

Do kompaniej prosił, blizko zostawionej.

Nazajutrz, gdy godzina była do świtania,

Obadwa zbroje wdziali swe bez omieszkania

I schodzą się, jak słowo rzekli, u fontany

Dla Bajarda rozlewać krew i Duryndany.

107

Bracia, powinni, wszyscy, co z dusze miłują

Rynalda, smutni chodzą, barzo się frasują;

Bitwa, straszliwa bitwa z mężem doświadczonem

Trapi ich, w miejscu zwłaszcza pustem, odłączonem;

Niezmierną siłę Gradas ma z wielką dużością772,

W oczach jad wściekły, w twarzy gniew z zapalczywością,

Broń do tego u boku wisiała miąższego,

Co najtwardszy przenika blach z kruszcu przedniego.

108

Malagizy nań oczy obraca życzliwe,

Serca strach i nadzieje sięgają wątpliwe;

A choć mógłby on snadno tej zbyć przykrej trwogi,

Rozerwawszy fortelmi pojedynek srogi,

Ale iż wszystką siłą brat na to stryjeczny

Udał się, tak śmiały być nie chce i bezpieczny773;

Że mu markotno, że mu niemiło, wie pewnie,

Co go uniósł z pierwszych trwóg przez morze na drewnie.

109

A choć to między strachem i między nadzieją

Są wszyscy, Rynaldowi jednak serce grzeją

Bezpieczeństwo774 z weselem i jest tej ufności,

Iż tryumf najsławniejszy odniesie z dzielności.

Cieszy bracią, znak pięknej na twarzy ochoty

I męskiej okazuje wzór dziadów swych cnoty;

Idzie, wspaniałej pomsty chęcią uwiedziony,

Aby wieńcem zwycięstwa został ozdobiony.

110

I ten i ów do źrzódła skoro przyjechali,

Gdzie miejsce do czynienia sobie wczora dali,

Miłość jakąś i wprzód chęć wielką oświadczają,

Wiernych kształtem przyjaciół wpół się obłapiają,

Jakby z jednej krwie oba urodzeni byli

Lub w ścisłem towarzystwie niemały czas żyli.

Cóż po tym: w oka mgnieniu biją się serdecznie,

O czem wam niezadługo powiem dostatecznie.

Koniec pieśni trzydziestej pierwszej.

Przypisy:

1. jem (daw.) — im. [przypis edytorski]

2. obudwu Neronów — cesarzy Tyberiusza i Nerona. [przypis redakcyjny]

3. Kajusz — cesarz rzymski Kaligula. [przypis redakcyjny]

4. Maksymin — Trak olbrzymiego wzrostu, obwołany cesarzem po Aleksandrze Sewerze 235 r. [przypis redakcyjny]

5. Kreont — brat żony Edypa, po upadku jego został królem Teb. [przypis redakcyjny]

6. Mezencyusz (...) agiliński — król Agilli w Etrurii, dla okrucieństwa wypędzony z państwa; poległ z ręki Eneasza. [przypis redakcyjny]

7. Ecelin — Ezzelino da Romano (1194–1254), władca Padwy i Werony, jeden z najokrutniejszych tyranów, jakich znają dzieje. [przypis redakcyjny]

8. Roncus — Ronco, rzeczka w płn. Włoszech, dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

9. Mela — rzeczka Mella, dopływ rzeki Oglio. [przypis redakcyjny]

10. Tarus — rzeka Taro, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

11. Atesis — Adyga, rzeka w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

12. pożerca ognień — pożerczy ogień. [przypis redakcyjny]

13. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

14. ostatnie (daw. przysłówek) — ostatnio, na końcu. [przypis redakcyjny]

15. drzewo — [tu:] kopia. [przypis edytorski]

16. gamrat — gach, [kochanek]. [przypis redakcyjny]

17. liście — r.n. [to liście]. [przypis redakcyjny]

18. cedrowa woda — olejek cedrowy. [przypis redakcyjny]

19. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

20. Norandyn — król syryjski. [przypis redakcyjny]

21. lub — [tu:] lubo; [tzn. daw. choć, chociaż]. [przypis redakcyjny]

22. ustawić (daw.) — ustanowić. [przypis redakcyjny]

23. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

24. Cyklop — znany z Odyssei potwór jednooki, pożerający ludzi. [przypis redakcyjny]

25. opiek (daw.) — opieka [przypis redakcyjny]

26. Lucyna — żona króla syryjskiego Norandyna. [przypis redakcyjny]

27. jeśli (daw.) — tu: czy, czy też. [przypis edytorski]

28. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

29. parch (daw.) — przykry zapach. [przypis redakcyjny]

30. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

31. zawrzeć (daw.) — [tu:] postanowić. [przypis redakcyjny]

32. syn pięknej Latony — Apollo. [przypis redakcyjny]

33. czyniwać — często (zwyczajowo, zazwyczaj) coś czynić (robić). [przypis edytorski]

34. Gradas — król Serykany, wielkiego państwa, gdzieś za Indiami leżącego (Bojardo, Księga I, Pieśń I, 4), saraceński bohater, przybył umyślnie na Zachód, ażeby zdobyć słynną szablę Duryndanę. [przypis redakcyjny]

35. obrada (daw.) — radość. [przypis redakcyjny]

36. nieokrócony (daw.) — niepohamowany, dziki. [przypis redakcyjny]

37. Satalia — miasto na płd. wybrzeżu Małej Azji. [przypis redakcyjny]

38. zawarzeć (daw.) — [tu:] skończyć. [przypis redakcyjny]

39. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

40. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

41. warować (daw.) — [tu:] obwarować. [przypis redakcyjny]

42. zżyłowany (daw.) — żyłowaty, mocny. [przypis redakcyjny]

43. najchrześcijański — „christianissimus”, tytuł królów francuskich. [przypis redakcyjny]

44. wypądźże — wypędź (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że). [przypis edytorski]

45. Paktol — złotonośna rzeka w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

46. Hermus — złotonośna rzeka w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

47. wielki lwie — lew, jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

48. ustąpić gościńca (daw.) — zboczyć. [przypis redakcyjny]

49. goniec a. gońca (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

50. udać się (daw.) — popisać się. [przypis redakcyjny]

51. sprawić kogoś o czymś (daw.) — zdać sprawę, dać wiadomość. [przypis redakcyjny]

52. Martan — gach Orygilli. [przypis redakcyjny]

53. Seleucja — miasto nad Orontesem w Syrii (dziś w ruinach). [przypis redakcyjny]

54. skofia — obsada kity, rurka stalowa, w której tkwi kita. [przypis redakcyjny]

55. zniknąć czegoś — uniknąć czegoś. [przypis redakcyjny]

56. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

57. Sydonia — miasto Sydon w Fenicji. [przypis redakcyjny]

58. starosta laodycejski — Laodycea (dziś Latakia) miasto w Syrii (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

59. Apamia — miasto Apamea w Syrii. [przypis redakcyjny]

60. goniec (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

61. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

62. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

63. amilarstwo — stopień admirała, dowódcy floty. [przypis redakcyjny]

64. podrąbić (daw.) — podrąbać; [podciąć]. [przypis redakcyjny]

65. krotofila (daw.) — zabawa. [przypis redakcyjny]

66. towarzyska sromota — sromota [tj. hańba, wstyd] towarzysza. [przypis redakcyjny]

67. pilch (daw.) — popielica. [przypis redakcyjny]

68. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

69. Gradyw — Gradivus „kroczący”, przydomek Marsa, Mars sam. [przypis redakcyjny]

70. towarzyskie (...) odzienie — odzienie towarzyszy. [przypis redakcyjny]

71. gamrat — gach, [kochanek]. [przypis redakcyjny]

72. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

73. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

74. wielem — 3. przypadek [tj. C.] lm [dziś komu? czemu?: wielu]. [przypis redakcyjny]

75. nalegać kogoś (daw.) — nalegać na kogoś. [przypis redakcyjny]

76. zwodnica (daw.) — [tu:] rajfurka. [przypis redakcyjny]

77. rętszy (daw.) — bardziej rączy; szybszy. [przypis edytorski]

78. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

79. świętego Michała równina — Saint-Michel we Francji. [przypis redakcyjny]

80. nakowalnia (daw.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

81. okół (daw.) — szranki. [przypis redakcyjny]

82. tchnie (daw.) — słabo [od]dycha. [przypis redakcyjny]

83. nieokrócony (daw.) — niepohamowany, dziki. [przypis redakcyjny]

84. okół (daw.) — szranki. [przypis redakcyjny]

85. massylska puszcza — numidyjska, tak nazwana od Massylów, jednego z dwóch głównych szczepów zamieszkujących Numidię. [przypis redakcyjny]

86. namiastka (daw.) — zastępczyni [por. namiestnik]. [przypis redakcyjny]

87. potrafić kogoś (daw.) — spotkać się z kimś. [przypis redakcyjny]

88. zwartować (daw.) — przeszukać. [przypis redakcyjny]

89. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

90. świętego Germana (brama) — brama Saint-Germain w Paryżu. [przypis redakcyjny]

91. świętego Wiktora (brama) — porte Saint-Victor w Paryżu. [przypis redakcyjny]

92. brama świętego Marcella — brama Saint-Marcel w Paryżu. [przypis redakcyjny]

93. zuciekać (daw.) — pouciekać. [przypis redakcyjny]

94. gdzie — [tu:] jeżeli. [przypis redakcyjny]

95. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

96. Mirforda — miasto Milford w Anglii. [przypis redakcyjny]

97. Stanforda — hrabstwo Strafford w Anglii. [przypis redakcyjny]

98. Ucieka lud z Maury — [w oryg.] „Fugge la gente Maura”, a więc: „Ucieka lud Maurów”; tłumacz uważał Maura za miasto. [przypis redakcyjny]

99. Kanara — Wyspy Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

100. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

101. Burnek — hrabstwo Burnich w Anglii. [przypis redakcyjny]

102. Kornowalia — hrabstwo Kornawallis w Anglii. [przypis redakcyjny]

103. jadęcy (daw. forma imiesłowu) — jadąc. [przypis redakcyjny]

104. dośpieć (daw.) — zdążyć. [przypis redakcyjny]

105. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

106. dank (daw., z niem.) — [tu:] chwała. [przypis redakcyjny]

107. w długą uciekać (daw.) — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać. [przypis redakcyjny]

108. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

109. Zda mu się, że na moście widzi stojącego / Hetruryą na sobie wszystkę dzierżącego — Horacjusz Kokles stojąc sam jeden na moście, dawał odpór całemu wojsku etruskiemu Porsenny. [przypis redakcyjny]

110. Solima — miasto Jerozolima. [przypis redakcyjny]

111. gamrat — gach, [kochanek]. [przypis redakcyjny]

112. Sur — starożytny Tyr w Fenicji. [przypis redakcyjny]

113. Safet — miasto Sarfand, starożytna Sarepta w Fenicji. [przypis redakcyjny]

114. Zybelet — miasto Dżebail (?) w Syrii. [przypis redakcyjny]

115. Barut — miasto nadmorskie Bejrut w Syrii. [przypis redakcyjny]

116. Tortoza — miasto nadbrzeżne w Syrii. [przypis redakcyjny]

117. Trypolim — Trypolis, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

118. Lica — miasto Leotik, starożytna Laodycea w Syrii. [przypis redakcyjny]

119. morze Lajaca — Lajac, miasto w Syrii (staroż. Issus); golfo di Lajazzo, dziś Zatoka Aleksandretty w Syrii; [przypis redakcyjny]

120. sztaba — przód okrętu. [przypis redakcyjny]

121. Oront — Orontes, rzeka w Syrii. [przypis redakcyjny]

122. Lidia — miasto między Antiochią a Damaszkiem w Syrii. [przypis redakcyjny]

123. Laryssa — miasto w Lidii (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

124. Alep — Aleppo, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

125. Mamuga — miasto między Antiochią a Damaszkiem w Syrii. [przypis redakcyjny]

126. liście — r.n. [to liście]. [przypis redakcyjny]

127. za ostatnią (daw.) — w ostatnim razie. [przypis redakcyjny]

128. fukliwy (daw.) — [tu:] groźny. [przypis redakcyjny]

129. chwostać (daw.) — chłostać. [przypis redakcyjny]

130. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

131. Sansonet — Sansonet z Meki, pierwotnie Saracen, ale nawrócony przez Karola Wielkiego, został z jego ramienia podkrólim jerozolimskim. [przypis redakcyjny]

132. wezbrać się (daw.) — [tu:] wybrać się. [przypis redakcyjny]

133. cug (daw.) — ciągnienie, pochód. [przypis redakcyjny]

134. Marfiza — królowa perska, siostra Rugiera. [przypis redakcyjny]

135. na schwał (daw.) — nadzwyczaj, wyjątkowo, nader. [przypis redakcyjny]

136. Acz jej (zbroi) była na drodze w on czas odbieżała, / Kiedy (...) z siebie ją skwapliwie zrzuciła / I Brunella złodzieja (...) goniła — Brunel, skradłszy Angelice pierścień, wyrwał także Marfizie mimojazdem szablę; ta goniła go przez całe dni czternaście, przeważnie piechotą, gdyż w szóstym dniu padł jej koń, ażeby zaś sobie ulżyć ciężaru, zrzuciła ze siebie ulubioną zbroję. Brunel zdołał jednak umknąć. [przypis redakcyjny]

137. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

138. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

139. wojna — [tu:] bitwa. [przypis redakcyjny]

140. gońca a. goniec (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

141. ochopić się komuś (daw.) — porwać się, rozpędzić się na kogoś. [przypis redakcyjny]

142. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

143. ludzkie (daw.) — (przysłówek), ludzko. [przypis redakcyjny]

144. podkróli (daw.) — namiestnik, wicekról. [przypis redakcyjny]

145. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

146. Luna — miasto nadmorskie w Toskanii, niedaleko Karrary; dziś w ruinach. [przypis redakcyjny]

147. Famagusta — miasto na Cyprze. [przypis redakcyjny]

148. Konstanca — bagno pod Famagustą na Cyprze. [przypis redakcyjny]

149. Paf — miasto Pafos na Cyprze, słynne z czci Wenery (Afrodyty). [przypis redakcyjny]

150. kupia (daw.) — towar. [przypis redakcyjny]

151. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

152. zgadzać (daw.) — zmierzać. [przypis redakcyjny]

153. trzaskawica — grzmot. [przypis redakcyjny]

154. poprzecznia (wł. oryg. la scotta) — lina do nastawiania żagla; może tłumacz rozumiał tu reję, drąg poprzeczny, do którego przywiązuje się żagiel. [przypis redakcyjny]

155. niepożądny (daw.) — niepożądany. [przypis redakcyjny]

156. labirować — lawirować, płynąć w zakosy. [przypis redakcyjny]

157. zamóc się w coś (daw.) — nabyć coś. [przypis redakcyjny]

158. juniec — buhaj. [przypis redakcyjny]

159. lemięz (daw.) — lemiesz. [przypis redakcyjny]

160. Andaluzja — kraina w płd. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

161. Bizerta — starożytna Utica, miasto nadbrzeżne w płn. Afryce w krainie Tunis. [przypis redakcyjny]

162. pogonia (daw.) — pogoń. [przypis redakcyjny]

163. Tolomita — miasto w krainie Barka na zachód od Egiptu. [przypis redakcyjny]

164. Medor — Saracen niskiego rodu z Tolomity, później mąż Angeliki. [przypis redakcyjny]

165. duży — [tu:] silny. [przypis redakcyjny]

166. wyrazić [z głowy] (daw.) — wybić [por. razić: uderzać]. [przypis redakcyjny]

167. zawrzeć (daw.) — [tu:] postanowić. [przypis redakcyjny]

168. dziło — [tu:] dzieło (w rymie). [przypis redakcyjny]

169. praktykować (daw.) — domyślać się, wnioskować, wróżyć. [przypis redakcyjny]

170. Monkalier — miasto Moncalieri w Piemoncie. [przypis redakcyjny]

171. krztań (daw.) — krtań. [przypis redakcyjny]

172. dawić — [tu:] dławić. [przypis redakcyjny]

173. pożądny (daw.) — pożądany. [przypis redakcyjny]

174. flanderskich — [od nazwy:] Flandria, kraina w Belgii. [przypis redakcyjny]

175. Endymion — piękny pasterz, kochanek Seleny czyli Diany (Latonówny, tj. córki Latony). [przypis redakcyjny]

176. Martyr — wzgórze Montmatre pod Paryżem. [przypis redakcyjny]

177. Lera — góra Montlhéry, 25 km odległa od Montmartre. [przypis redakcyjny]

178. wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny]

179. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

180. przez (daw.) — bez. [przypis redakcyjny]

181. cyga (daw.) — fryga, bąk. [przypis redakcyjny]

182. dyktam — ziele lecznicze. [przypis redakcyjny]

183. panacea — lekarstwo na wszystkie choroby. [przypis redakcyjny]

184. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

185. wzmagać (daw.) — [tu:] przychodzić do sił. [przypis redakcyjny]

186. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

187. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

188. drożyć (daw.) — drążyć. [przypis redakcyjny]

189. manele (daw.) — naramiennice. [przypis redakcyjny]

190. Zylant — syn króla Monodanta z Dammogiru, brat Brandymarta. [przypis redakcyjny]

191. Walenca — Walencja, miasto nad Morzem Śródziemnym w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

192. Girona — miasto Gerona w Katalonii (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

193. błagać się (daw.) — uspokoić, ukoić. [przypis redakcyjny]

194. koło wielkie — ścianka na burcie okrętu, okalająca pokład. [przypis redakcyjny]

195. zegarek ciekący — klepsydra. [przypis redakcyjny]

196. śkło (daw.) — szkło. [przypis redakcyjny]

197. Limison — miasto na Cyprze (starożytny Amathus). [przypis redakcyjny]

198. syrty — mielizny morskie. [przypis redakcyjny]

199. Galicja — kraina w płn. Hiszpanii, z słynnym miejscem odpustowym Santiago di Compostella. [przypis redakcyjny]

200. Synaj — góra w Arabii, na półwyspie utworzonym przez dwie odnogi Morza Czerwonego. [przypis redakcyjny]

201. Loret — słynne miejsce odpustowe pod Ankoną we Włoszech. [przypis redakcyjny]

202. bela — paka. [przypis redakcyjny]

203. niewczesne wody (daw.) — niepotrzebne wody. [przypis redakcyjny]

204. Światłość świętego Herma — także światełka św. Elma, Eliasza lub Heleny zwane, ukazują się w czasie burzy niekiedy na szczytach masztów, znak dobrej wróżby dla żeglarzy. [przypis redakcyjny]

205. ubłagać się (daw.) — uspokoić się. [przypis redakcyjny]

206. Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

207. Afrykus — gwałtowny wiatr południowo-zachodni. [przypis redakcyjny]

208. rufa — tył okrętu. [przypis redakcyjny]

209. wielkie koła — pęki chrustu, kolisto powiązane, które wyrzucano z okrętu na linach, ażeby zwolnić bieg okrętu. [przypis redakcyjny]

210. labirować — lawirować, płynąć w zakosy. [przypis redakcyjny]

211. powątpliwość (daw.) — wątpliwość. [przypis redakcyjny]

212. rozrywać (daw.) — [tu:] rozbierać, rozważać. [przypis redakcyjny]

213. zawrzeć (daw.) — postanowić. [przypis redakcyjny]

214. mężobójca — [daw. forma] r.ż.: [ta mężobójca]. [przypis edytorski]

215. przykładać — przybijać do lądu. [przypis redakcyjny]

216. pożądny (daw.) — pożądany. [przypis redakcyjny]

217. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

218. niemieszkanie (daw.) — bezzwłocznie. [przypis redakcyjny]

219. tczą (daw. forma) — tkają. [przypis redakcyjny]

220. barzo mało mężczyzny — bardzo mało mężczyzn. [przypis redakcyjny]

221. odkrycie (daw. przysłówek) — w sposób jawny. [przypis redakcyjny]

222. spiżany — spiżowy. [przypis redakcyjny]

223. poszło na maszt (daw.) — było podobne [do masztu], wyglądało jak maszt. [przypis redakcyjny]

224. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

225. gońca a. goniec (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

226. podrąbić (daw.) — podrąbać; [porąbać]. [przypis redakcyjny]

227. nakowalnia (daw.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

228. dank (daw.) — [tu:] chwała. [przypis redakcyjny]

229. rest (daw.) — ostatek. [przypis redakcyjny]

230. niewczesne mroki (daw.) — niepożądane, nie na rękę będące. [przypis redakcyjny]

231. lane świece — [tu:] wielkie świece. [przypis redakcyjny]

232. Gabryna — zbrodniarka, żona Argeusza, potem Filandra. [przypis redakcyjny]

233. obierać się (daw.) — znajdować się. [przypis redakcyjny]

234. Arpalice — królewna tracka, Harpalice, pobiła syna Achillesa, Neoptolema, i wypędziła go z Tracji. [przypis redakcyjny]

235. Kamilla — rycerka w Eneidzie Wergilego. [przypis redakcyjny]

236. Safo — Safona, największa poetka grecka, „dziesiąta Muza”, żyła około roku 628–568 przed Chr., na Lesbos. [przypis redakcyjny]

237. Korynna — starożytna poetka grecka. [przypis redakcyjny]

238. Klaromont — Jasna Góra, Clermont. [przypis redakcyjny]

239. rycerz, co zabił Almonta — Orland. [przypis redakcyjny]

240. ten, który Mambryna króla zamordował — Rynald. [przypis redakcyjny]

241. Ister — inna nazwa Dunaju (w dolnym biegu). [przypis redakcyjny]

242. Euksyńska woda — Morze Czarne. [przypis redakcyjny]

243. Gwidon Dziki — syn Oliwiera. [przypis redakcyjny]

244. Falant — dowódca Parteniów, t. j., młodzieży nieprawej, wypędzonej przez Greków po wojnie trojańskiej, założyciel Tarentu. [przypis redakcyjny]

245. Dyktejskie miasta — kreteńskie; dyktejskie od góry Dikte na Krecie. [przypis redakcyjny]

246. Dyktea — zmyślone przez Ariosta miasto na Krecie; była tylko góra Dikte. [przypis redakcyjny]

247. dobra myśl (daw.) — zabawa; [radość]. [przypis redakcyjny]

248. Tarent — miasto w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

249. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi [przypis redakcyjny]

250. prawica (daw.) — virgo intacta, dziewica. [przypis redakcyjny]

251. rozradzać (daw.) — [tu:] odradzać. [przypis redakcyjny]

252. surowie — surowo. [przypis redakcyjny]

253. mięższeć (daw.) — grubieć. [przypis redakcyjny]

254. wierzgać (daw.) — buntować się. [przypis redakcyjny]

255. czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski]

256. kluza (z wł. chiusa) — zamknięcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

257. Albani — Albaniusz, rycerz, mąż Aleksandry w mieście złych niewiast. [przypis redakcyjny]

258. Aleksandra — córka Orontei. [przypis redakcyjny]

259. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

260. nieludcejszy (daw. forma) — bardziej nieludzki. [przypis edytorski]

261. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

262. sam a sam (daw.) — sam na sam. [przypis redakcyjny]

263. z to śmiałości (daw.) — śmiałości tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

264. sam a sam (daw.) — sam na sam. [przypis redakcyjny]

265. Aleksandrę mu piękną i to miasto dała, / Która je potem swojem imieniem nazwała — zapewne ma na myśli Aleksandrettę, miasto nadbrzeżne w Syrii [dziś w Turcji]. [przypis redakcyjny]

266. pożądny (daw.) — pożądany. [przypis redakcyjny]

267. krzyw (daw.) — winien. [przypis redakcyjny]

268. zjeździwa się (daw.) — zjeżdża się (zwykle). [przypis edytorski]

269. pokusa (daw.) — duch piekielny, mara. [przypis redakcyjny]

270. wyniść (daw.) — [tu:] udać się. [przypis redakcyjny]

271. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

272. Arktofilaks — „stróż niedźwiedzicy”, Arkas, syn czy też wnuk Likaona, zaprowadził uprawę roślin w Arkadii i został razem z pługiem przeniesiony na niebo. [przypis redakcyjny]

273. spis — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

274. fusta (daw.) — okręt. [przypis redakcyjny]

275. uchód (daw.) — ucieczka. [przypis redakcyjny]

276. potrafić się z kimś (daw.) — spotkać się z kimś. [przypis redakcyjny]

277. Malea — niebezpieczny dla żeglarzy przylądek u wschodniego cypla Peloponezu. [przypis redakcyjny]

278. Morea — późniejsza nazwa Peloponezu. [przypis redakcyjny]

279. Druenca — rzeka Durance, lewy dopływ Rodanu; wpada do Rodanu pod Awinionem. [przypis redakcyjny]

280. odkrycie (daw. przysłówek) — w sposób jawny. [przypis redakcyjny]

281. czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski]

282. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

283. wzrzedny (daw.) — zrzędny, dokuczliwy. [przypis redakcyjny]

284. sarna (daw.) — [tu:] baba, kobieta. [przypis redakcyjny]

285. szpetna moc — [tu:] piekielna moc, diablica. [przypis redakcyjny]

286. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

287. przykrszy (daw. forma) — bardziej przykry. [przypis redakcyjny]

288. paiża a. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

289. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

290. galicyjska królewna — Izabella, córka króla galicyjskiego (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

291. słyszała go mówiąc — [daw. forma imiesłowu] zamiast: mówiącego. [przypis redakcyjny]

292. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

293. szpaczkować (daw.) — żartować, przedrwiwać. [przypis redakcyjny]

294. krótki (daw.) — skromny. [przypis redakcyjny]

295. złajnik (daw.) — pies gospodarski, pasterski lub myśliwy. [przypis redakcyjny]

296. ubłagać (daw.) — uspokoić. [przypis redakcyjny]

297. żuć o kimś (daw.) — spotwarzać kogoś. [przypis redakcyjny]

298. bela — paka. [przypis redakcyjny]

299. Jeno w rąbek odzianą — [por.] „Te Spes, et albo rara fides colit velata panno” (Horatius Carmina I, 35). [przypis redakcyjny]

300. Olander — Holender. [przypis redakcyjny]

301. Hermonides — brat Filandra. [przypis redakcyjny]

302. naród (daw.) — ród. [przypis redakcyjny]

303. krzywy (daw.) — niesprawiedliwy. [przypis redakcyjny]

304. ludzkie (daw. przysłówek) — po ludzku, na sposób ludzki. [przypis redakcyjny]

305. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

306. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

307. ocucić (daw.) — budzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny]

308. zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny]

309. Olanda, Olandya — Holandia. [przypis redakcyjny]

310. Argeus — mąż Gabryny. [przypis redakcyjny]

311. powienny (daw.) — powiewny. [przypis redakcyjny]

312. Akrocerauńskie (...) skały — skalisty przylądek w Epirze. [przypis redakcyjny]

313. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

314. Filander — drugi mąż Gabryny. [przypis redakcyjny]

315. acześ — chociaż żeś (godzien). [przypis edytorski]

316. czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski]

317. gabać (daw.) — nagabywać. [przypis redakcyjny]

318. na przepych (daw.) — na despekt; [aby komuś ubliżyć]. [przypis redakcyjny]

319. bezpieczeństwo (daw.) — śmiałość. [przypis redakcyjny]

320. z to śmiałości (daw.) — dość śmiałości; tyle śmiałości, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

321. niecześć (daw.) — hańba. [przypis redakcyjny]

322. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

323. kiedy w noc zegar trzecią bije — poeta dzieli obyczajem rzymskim tak dzień, jak noc, na 12 godzin; „trzecia w noc” jest więc trzecia godzina po zachodzie słońca, czyli trzecia przed północą. [przypis redakcyjny]

324. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

325. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

326. rufa — tył okrętu. [przypis redakcyjny]

327. głupie (daw. przysłówek) — głupio. [przypis redakcyjny]

328. mężobójca — [daw. forma] r.ż.: [ta mężobójca]. [przypis edytorski]

329. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

330. tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

331. Hipermnestra — jedna z 50 Danaid, tj. córek Danaosa, króla Argos, sama jedna nie targnęła się na życie swego małżonka, Linceusza, podczas gdy wszystkie jej siostry pomordowały na rozkaz ojcowski swych mężów w noc poślubną. [przypis redakcyjny]

332. Natolia — Anatolia, Mała Azja. [przypis redakcyjny]

333. Brusja — miasto Brussa w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

334. Akwisgrana — miasto Akwizgran (Aachen). [przypis redakcyjny]

335. Brabancja — kraina w Belgii. [przypis redakcyjny]

336. Rotomag — starożytna nazwa miasta Rouen w Normandii. [przypis redakcyjny]

337. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

338. wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny]

339. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

340. charakter (daw.) — znak, pismo, [litera]. [przypis redakcyjny]

341. Walumbroza — w Toskanii; poeta przeniósł dowolnie tę miejscowość do Francji (w 1. wyd. było Valspinosa). [przypis redakcyjny]

342. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

343. uprząść (daw.) — ułożyć, zmyślić. [przypis redakcyjny]

344. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

345. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

346. Altarywa — zamek Hauterive we Francji. [przypis redakcyjny]

347. przez (daw.) — bez. [przypis redakcyjny]

348. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

349. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

350. nalegać kogoś (daw.) — nalegać na kogoś. [przypis redakcyjny]

351. cug (daw.) — pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]

352. dołmona (z węg. dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

353. nakowalnia (daw.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

354. trząść porożem — [tu:] stawiać się wrogo, grozić. [przypis redakcyjny]

355. jadęcy (daw.) — jadąc. [przypis redakcyjny]

356. zewłoka (daw.) — zwłoki. [przypis redakcyjny]

357. dziecek (daw.) — 2. przypadek [D.] lm od: dziecko; [dziś: dzieci]. [przypis redakcyjny]

358. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

359. ślózem (daw.) — na ukos, pochyło. [przypis redakcyjny]

360. foremny blask (daw.) — [tu:] dziwny blask. [przypis redakcyjny]

361. wieść błędna (daw.) — [tu:] wieść błąkająca się. [przypis redakcyjny]

362. pawęza (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

363. pogonia (daw. forma) — pogoń. [przypis redakcyjny]

364. Jasna Góra — [tu:] Clermont. [przypis redakcyjny]

365. spiżany — spiżowy. [przypis redakcyjny]

366. braterskie (daw. przysłówek) — po bratersku. [przypis redakcyjny]

367. Kiedy go po powietrzu latając widziała — [daw. forma imiesłowu] zamiast: latającego. [przypis redakcyjny]

368. syn Galafrona — Argala; Galafron, król Kataju w Chinach, ojciec Angeliki i Argali. [przypis redakcyjny]

369. ujźrzała z daleka / Idąc (...) człowieka — [daw. forma imiesłowu] zamiast: idącego. [przypis redakcyjny]

370. bojać się (daw., gw.) — bać się. [przypis redakcyjny]

371. Alard — syn Amona, brat Bradamanty. [przypis redakcyjny]

372. wychować się (daw.) — [tu:] wybrać się, nabrać dobrego wyglądu. [przypis redakcyjny]

373. dek — przykrycie, derka. [przypis redakcyjny]

374. Hipalka — córka mamki Bradamanty. [przypis redakcyjny]

375. parepa — koń. [przypis redakcyjny]

376. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

377. przepych (daw.) — pycha. [przypis redakcyjny]

378. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

379. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

380. prierwospy (daw.) — pierwszy sen. [przypis redakcyjny]

381. opyt (daw.) — pytanie, badanie, śledztwo. [przypis redakcyjny]

382. Izabellę (...) córkę króla Galega — w oryg. „Del re Galego la figlia Isabella”, „córka króla galicyjskiego, Izabella”; tłumacz z przymiotnika Galego zrobił imię króla. [przypis redakcyjny]

383. zaciąg (daw.) — [tu:] spór, nienawiść. [przypis redakcyjny]

384. profos (daw.) — dowódca pachołków. [przypis redakcyjny]

385. spisa — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

386. w długą uciekać (daw.) — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać („Jedni w długą, a drudzy poprzek uciekają”). [przypis redakcyjny]

387. ceklarz (daw.) — pachołek, drab. [przypis redakcyjny]

388. szkarady — [tu:] (tylko w rymie) szkaradny. [przypis redakcyjny]

389. z drogi nie uczynić (daw.) — nie zboczyć z prawej drogi, nie wykroczyć, nic złego nie zrobić. [przypis redakcyjny]

390. spatrzyć się (daw.) — spróbować się, zmierzyć się. [przypis redakcyjny]

391. zewnątrz (daw.) — z wnętrza, tj. wewnątrz. [przypis redakcyjny]

392. skosztować się z kimś (daw.) — spróbować, zmierzyć się z kimś. [przypis redakcyjny]

393. Makon — wyraz skrócony z Mahomet, prorok i założyciel islamu. [przypis redakcyjny]

394. w cieśniejszą iść (daw.) — chwycić się za pas, za bary, za szyję. [przypis redakcyjny]

395. wódz — 2. przypadek [D] lm; [od M.lp: ta wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

396. jednochodnik (daw.) — koń jednochodą, tj. szybką stępą chodzący; w ogóle: koń. [przypis redakcyjny]

397. wojska lilij złotych — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

398. błędne (daw.) — [tu:] wlokące się. [przypis redakcyjny]

399. kręta — [tu:] kreda. [przypis redakcyjny]

400. chodzywać (daw.) — chodzić zwykle; mieć zwyczaj chodzić. [przypis edytorski]

401. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

402. cknienie (daw.) — nuda. [przypis redakcyjny]

403. gamrat (daw.) — gach; [kochanek]. [przypis redakcyjny]

404. epigrama — [tu:] napis. [przypis redakcyjny]

405. blach (daw. forma) — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

406. pośledni (daw.) — tylny. [przypis redakcyjny]

407. oręże (daw. forma) — r.n. [tj. to oręże]. [przypis redakcyjny]

408. wąkop (daw.) — wądół. [przypis redakcyjny]

409. kluza (z wł. chiusa) — zamknięcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

410. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

411. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

412. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

413. drzewiany (daw.) — drewniany. [przypis redakcyjny]

414. śpiżany (daw.) — spiżowy. [przypis redakcyjny]

415. bojać się (daw., gw.) — bać się. [przypis redakcyjny]

416. osurowiały (daw.) — zdziczały. [przypis redakcyjny]

417. Alfons — król Biskaliej (Biskai, krainy Basków po obu stronach Gór Pirenejskich nad Zatoką Biskajską). [przypis redakcyjny]

418. niewolić (daw.) — [tu:] trzymać w niewoli. [przypis redakcyjny]

419. między wielem (daw. forma) — między wieloma. [przypis edytorski]

420. najdufalszy (daw.) — poufały. [przypis redakcyjny]

421. bojca (daw.) — 1. przyp. [tj. M.] lm; zwykle bojce: bodźce. [przypis redakcyjny]

422. błagać (daw.) — uspokoić, ukoić. [przypis redakcyjny]

423. poryżać (daw.) — rżeć kilka razy. [przypis redakcyjny]

424. olśnąć (daw.) — oślepnąć. [przypis redakcyjny]

425. dołoma (z węg.: dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

426. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

427. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

428. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

429. złajnik (daw.) — pies gospodarski, pasterski lub myśliwy. [przypis redakcyjny]

430. jedwabnica — [tu:] szata niewieścia jedwabna. [przypis redakcyjny]

431. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

432. cnego wyprawił senatora rzymskiego — Orlanda, który ten tytuł nosił. [przypis redakcyjny]

433. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

434. zewłoka (daw.) — zwłoki. [przypis redakcyjny]

435. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

436. wczesny (wł. capace) — zdolny pomieścić, obszerny. [przypis redakcyjny]

437. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

438. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

439. z to śmiałości i z to siły (daw.) — dość śmiałości i dość siły; tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

440. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

441. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

442. z to serca, (...) z to śmiałości (daw.) — wystarczająco serca, wystarczająco śmiałości; tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

443. Ryciardyn, Ryciardot — Ricciardetto, syn Amona, brat Rynalda i Bradamanty. [przypis redakcyjny]

444. surowy (daw.) — [tu:] srogi. [przypis redakcyjny]

445. misiurka (daw.) — żelazna czapka z czepcem, spadającym na ramiona. [przypis redakcyjny]

446. zubr — żubr. [przypis redakcyjny]

447. Faleryna ją (szablę) beła w ogrodzie zrobiła / Organy na to, aby Orlanda zabiła. — wiedźma Faleryna, królowa Organi, sporządziła czarodziejską szablę, którą miała zabić Orlanda; ten jednak zabrał jej wyczarowany miecz i zniszczył nim zaczarowany jej ogród. [przypis redakcyjny]

448. Organa, Organia — kraina bajeczna w Azji. [przypis redakcyjny]

449. stan (daw.) — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

450. foremny (daw.) — [tu:] dziwny. [przypis redakcyjny]

451. Fiordyspina — hiszpańska królewna, córka Marsylego, bohaterka noweli. [przypis redakcyjny]

452. labirynt — [tu:] kłopot, położenie bez wyjścia. [przypis redakcyjny]

453. przemór (daw.) — długi głód. [przypis redakcyjny]

454. pożądny (daw.) — pożądany [upragniony]. [przypis redakcyjny]

455. żona króla Nina — Semiramis, żona Ninusa, króla asyryjskiego, założyciela miasta Niniwy. [przypis redakcyjny]

456. Mirra — córka Kinirasa, króla cypryjskiego. Według podania miał Kiniras z nią spłodzić Adonisa. [przypis redakcyjny]

457. Pazyfae — żona króla kreteńskiego, Minosa, rozgorzała z dopuszczenia Posejdona nienaturalną miłością do buhaja. [przypis redakcyjny]

458. drzewiany (daw., gw.) — drewniany. [przypis redakcyjny]

459. Dedalus — budowniczy ateński, miał zbudować Minosowi na Krecie labirynt. [przypis redakcyjny]

460. wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny]

461. labirynt — [tu:] kłopot, położenie bez wyjścia. [przypis redakcyjny]

462. dzianet — rumak. [przypis redakcyjny]

463. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

464. zurzynała (daw. forma) — ucięła. [przypis redakcyjny]

465. łowczyna (daw. forma) — łowczyni, myśliwa. [przypis redakcyjny]

466. Syrakuca, Saraguza — miasto Saragossa w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

467. Alem ją w Syrakucy widział we Francyej — Syrakuca, tj. Saragossa nie leży we Francji, toteż w oryg. czytamy: „Che in Siragozza e gia la vidi in Francia”. [przypis redakcyjny]

468. wyniść (daw.) — udać się. [przypis redakcyjny]

469. rym (daw.) — [tu:] zaklęcie. [przypis redakcyjny]

470. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

471. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

472. obeszły (daw.) — otoczony. [przypis redakcyjny]

473. Agrymont — Aigremont-le-Duc, zamek we Francji, w departamencie de la Haute-Marne. [przypis redakcyjny]

474. Aldygier — Aldygierej, protoplasta domu Jasnej Góry (Clermont), Bernard, pozostawił licznych synów: Amona z Dordony, Bowa z Agrymontu, Gerarda z Russylonu, Milona z Anglantu i innych. Malagizy i Wiwian byli ślubnymi synami, Aldygier nieślubnym synem Bowa. [przypis redakcyjny]

475. Bowo — Bowo z Agrymontu, brat Amona, miał dwu synów prawych: Wiwiana i Malagizego, i nieślubnego Aldygiera. [przypis redakcyjny]

476. Gerard — Gerard z Rusylonu, syn Bernarda z Clermont, a brat Amona, Bowa itd. [przypis redakcyjny]

477. Bertolag a. Bertoladz z Bajony — pochodził z domu Maganzów, wrogiego panom z Jasnej Góry (Clermont). [przypis redakcyjny]

478. Lanfuza — Saracenka, matka Ferata. [przypis redakcyjny]

479. Malgiz — Malagigi, brat Wiwiana, syn Bowa, czarodziej. [przypis redakcyjny]

480. obmówisko (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

481. czołem uderzyć komuś (daw.) — żegnać się z kimś. [przypis redakcyjny]

482. niepamiętny (daw.) — [tu:] odbierający pamięć. [przypis redakcyjny]

483. Lete — „niepamiętna” rzeka w podziemiu; kto się napił jej wody, tracił pamięć wszystkiego. [przypis redakcyjny]

484. twardziejszy (daw. forma) — bardziej twardzi; wytrzymali. [przypis redakcyjny]

485. ptaka wiecznie żyjącego — feniksa, który się przez ogień wiecznie odradzał (por. XXVI 3, w. 6). [przypis redakcyjny]

486. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

487. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

488. Maurowie — mieszkańcy północnej Afryki, zwani gdzie indziej (I 1, w. 4) Murzynami. [przypis redakcyjny]

489. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

490. zołna — żołna, gatunek ptaka. [przypis redakcyjny]

491. Ryciardot, Ryciardyn — Ricciardetto, syn Amona, brat Rynalda i Bradamanty. [przypis redakcyjny]

492. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

493. z nieba aż piątego — według pojęć średniowiecznych niebo planety Mars. [przypis redakcyjny]

494. chynąć się (daw.) — wpaść, rzucić się. [przypis redakcyjny]

495. Bellona — siostra Marsa, bogini wojny. [przypis redakcyjny]

496. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

497. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

498. zapona (daw.) — to, co służy do zapinania: spinka, guz. [przypis redakcyjny]

499. fontana (daw.) — źródło. [przypis redakcyjny]

500. Bestya szpetna, brzydka — tą „bestyą” jest wedle wszelkiego podobieństwa do prawdy chciwość; pewna część wykładaczów widzi w niej (mniej słusznie) zabobon. [przypis redakcyjny]

501. Śmie jeszcze honorowi uwłaczać boskiemu, / Chcąc się za Boga udać (...) aby rozumiano, / Że jej od nieba klucze i od piekła dano — poeta ma zapewne na myśli nadużycia, jakich się dopuszczano z odpustami. [przypis redakcyjny]

502. gbur (daw.) — chłop. [przypis redakcyjny]

503. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

504. kwiat złotej liliej — tj. godło Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

505. lew — jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

506. Pierwszy, co swą utopił broń w brzuchu bestyej / Franciszkiem się mianował (...) Maksymilian drugi (...) tuż podle Karła stał piątego — wymienieni tu bohaterowie: Franciszek I, król francuski, cesarz Maksymilian I i Karol V. [przypis redakcyjny]

507. nienatkany (daw.) — nienasycony. [przypis redakcyjny]

508. gardziel (daw.) — r.m. [tj. ten gardziel]. [przypis redakcyjny]

509. Na kudłatem lew grzbiecie miał to pismo swoje: »Dziesiąty« — papież Leon X. [przypis redakcyjny]

510. Artur — zwany także Artusem, król brytyjski, odnowiciel zakonu „Okrągłego Stołu”; miał żyć w V wieku. [przypis redakcyjny]

511. Piton — smok, prześladujący Latonę, zabity przez jej syna, Apollina. [przypis redakcyjny]

512. Hydra — potwór wylęgły w bagnie lernejskim (na płd. od Argos w Peloponezie); był to smok z 50 głowami, z których jedna była nieśmiertelna. [przypis redakcyjny]

513. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

514. podłabić (daw.) — pognieść. [przypis redakcyjny]

515. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

516. niedobytą z gruntu fortecę wywróci — Franciszek I zdobył fortecę mediolańską, która uchodziła za niezdobytą. [przypis redakcyjny]

517. Ta broń, która bestyej garła pozbawiła — tj. miecz, który też trzeba rozumieć przez wyraz ogólniejszy broń (strofa 35, w. 1). [przypis redakcyjny]

518. Broń (...) co światu lubych dała przyczynę radości — przez zabicie „bestyej”. [przypis redakcyjny]

519. Bernard — Bernardo Dovizi z Bibbieny, znany lepiej pod nazwą kardynała Bibbieny (1470–1520), autor pierwszej włoskiej komedii pt. Calandria. [przypis redakcyjny]

520. Bibiena — miejscowość Bibbiena pod miastem Arezzo w Toskanii. [przypis redakcyjny]

521. Sena — miasto Siena w Toskanii. [przypis redakcyjny]

522. Gismund — kardynał Zygmunt Gonzaga, brat margrabiego Franciszka. [przypis redakcyjny]

523. Ludowik — Ludowik z Aragonii, kardynał. [przypis redakcyjny]

524. Jan — Jan Salwiati, kardynał. [przypis redakcyjny]

525. Franciszek — Franciszek Gonzaga, książę mantuański, mąż Izabelli d’Este. [przypis redakcyjny]

526. Federyk — Federyk Gonzaga, syn Franciszka, książę mantuański. [przypis redakcyjny]

527. Z tych jeden, Gwidobalda syn zacny dobrego — w oryg. „De l’un di questi il figlio Guidobaldo”, a więc „syn Gwidobald”, tj. Gwidobald II, książę Urbinu, syn Franciszka Marii della Rovere, książęcia Urbinu. [przypis redakcyjny]

528. Fliszk — Flisco, Fiesco, wieś pod Kremoną w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

529. Ludwik z Gazola — Ludwik Gonzaga da Gazolo; Gazuolo, miejscowość nad rzeką Oglio. [przypis redakcyjny]

530. mierny — [tu:] celny. [przypis redakcyjny]

531. Esteńscy Herkulowie dwaj — Herkules I d’Este, książę Ferrary, i wnuk jego, Herkules II. [przypis redakcyjny]

532. Hipolit (z Esteńskimi Herkulami) — kardynał Hipolit Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

533. Medici — Julian Medici, opiekun sztuk i literatury. [przypis redakcyjny]

534. Hipolit — syn Juliana Medici, mecenas literatów i sam literat. [przypis redakcyjny]

535. Juljan — Julian Medici (w. 3). [przypis redakcyjny]

536. Ferant — Ferdynand Gonzaga, sławny wódz, syn Franciszka i Izabelli d’Este, brat Federyka. [przypis redakcyjny]

537. Awalowie — margrabiowie Franciszek z Peskary i Alfons z Wastu, z rodu d’Awalo. [przypis redakcyjny]

538. Awalowie, co za herb twardą skałę mają — „skała” oznacza tu Iskię, niegdyś posiadłość Awalów. [przypis redakcyjny]

539. Tyfeus — Tyfoeus, najmłodszy syn Gai i Tartara, potwór o stu łbach smoczych, walczył z Jowiszem (Zeusem) o panowanie nad światem; Jowisz pokonawszy go, strącił do Tartaru; wedle Pindara leży spętany pod Etną, wypuszczając ognisty oddech na ziemię. [przypis redakcyjny]

540. Franciszek z Peskaryej — margrabia Peskary, mąż poetki Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

541. Peskarya — miasto Peskara nad Adriatykiem w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

542. Alfons z Wastu — Alfons d’Awalo, margrabia Wastu, wychowanek Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

543. Wast — miasto nad Morzem Adriatyckim w środkowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

544. Konsalwo — Ferdynand Konsalwo, słynny wódz hiszpański, zwany „el gran capitano”. [przypis redakcyjny]

545. Iberia — Hiszpania. [przypis redakcyjny]

546. Monfer — Monferrat, miasto w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

547. Wilelm z Monferu — Wilhelm margrabia Montferratu, z rodu Paleologów. [przypis redakcyjny]

548. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

549. kazać na coś (daw.) — puszyć [się] na coś. [przypis redakcyjny]

550. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

551. wojn — 2. przypadek lm [tj. D. od: wojna]. [przypis redakcyjny]

552. przykrszy (daw. forma) — bardziej przykry. [przypis redakcyjny]

553. Pentesylea — królowa Amazonek, przybyła Trojanom z pomocą; zabita przez Achillesa. [przypis redakcyjny]

554. najostrsze (daw. forma) — najostrzejsze. [przypis redakcyjny]

555. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

556. syn Ulienów — Rodomont. [przypis redakcyjny]

557. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

558. sierdzistość (daw.) — gniew. [przypis redakcyjny]

559. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

560. wojna — [tu:] bitwa. [przypis redakcyjny]

561. Wiecie o tem z drugiemi już historyami (...) — poeta odwołuje się tu na Bojarda Orlando innamorato, Księga III, Pieśń II, gdzie cała ta rzecz szeroko jest opisana. [przypis redakcyjny]

562. swą pruć (daw.) — być upartym, upierać się. [przypis redakcyjny]

563. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

564. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

565. strofować się (daw.) — kłopotać się. [przypis redakcyjny]

566. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

567. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

568. Rugier (...) wypuścił szablę i leży na drodze — leży szabla, nie Rugier. [przypis redakcyjny]

569. dużo (daw.) — silnie, moc. [przypis redakcyjny]

570. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

571. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

572. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

573. Babilonu i wieże wysokiej dziedzica — „dziedzic Babilonu i wieże” jest (wedle romantycznych podań średniowiecznych) Nemrod, przodek Rodomonta. [przypis redakcyjny]

574. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

575. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

576. stanowić (daw.) — zastanowić; zatrzymać. [przypis redakcyjny]

577. durny (daw.) — głupi, szalony. [przypis redakcyjny]

578. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis redakcyjny]

579. skaza (daw.) — [tu:] spustoszenie, szkoda. [przypis redakcyjny]

580. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

581. monastyr — klasztor. [przypis redakcyjny]

582. półgodzinie (daw. forma) — pół godziny. [przypis redakcyjny]

583. kęs (daw.) — trochę. [przypis edytorski]

584. gwałt (daw.) — [tu:] mnóstwo. [przypis redakcyjny]

585. ud — udo. [przypis redakcyjny]

586. markiez z Wiednia (Vienne) — Oliwier, margrabia Burgundii, ojciec Gryfona i Akwilanta; „z Vienne”, gdyż miasto Vienne w Burgundii. [przypis redakcyjny]

587. Wiedeń, Wienna — tu: miasto Vienne we Francji. [przypis redakcyjny]

588. poraz (daw.) — klęska, pogrom. [przypis redakcyjny]

589. zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny]

590. różny (daw.) — różnobarwny. [przypis redakcyjny]

591. dwujętne miechy (daw.) — miechy z dwiema rękojeściami, drążkami. [przypis redakcyjny]

592. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

593. (zameczek) podobny temu, / Gdy z miasta ku przedmieściu idzie kto wielkiemu — zwrot niezrozumiały z winy tłumacza; w oryg.: „Podobny może widzieć Parmeńczyk przy gościńcu, którym idzie ku Borgo” (miejscowość Borgo San-Donnino w pobliżu Parmy). [przypis redakcyjny]

594. termoodońskie pola — pola nad rzeką Termodontem w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

595. Hipolita — królowa Amazonek, mieszkających nad rzeką Termodon w Kapadocji (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

596. irald (daw.) — herold. [przypis redakcyjny]

597. Gdy poznał Duryndanę Gradas doświadczoną (...) dla której przeszłemi / Czasy wyprawiwszy się z wojski (...) Kastylijskie królestwo podbił (...) / A Francyej (...) rozkazował — król serykański Gradas przeprawił się z ogromnym wojskiem do Europy po to, żeby zdobyć szablę Orlanda, Duryndanę, i rumaka Rynalda, Bajarda. Wylądowawszy w Hiszpanii, pokonał króla Marsylego i wtargnąwszy z nim razem do Francji, obległ Paryż i wziął cesarza Karola do niewoli; pokonany jednak przez Astolfa w pojedynku, musiał ustąpić z Francji (Bojardo, Orlando innamorato Księga I, Pieśń IV–VII). [przypis redakcyjny]

598. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

599. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

600. niepożądny (daw.) — niepożądany. [przypis redakcyjny]

601. jeśli (daw.) — [tu:] czy, czy też. [przypis edytorski]

602. Frontalat — dawniejsza nazwa Rugierowego rumaka; Brunel, skradłszy go Sakrypantowi, odmienił mu imię na Frontyna. [przypis redakcyjny]

603. czata (daw.) — kryjoma wyprawa. [przypis redakcyjny]

604. bieglec (daw.) — przebieglec (por. XXXII 7, w. 5). [przypis redakcyjny]

605. twarz (daw.) — postać. [przypis redakcyjny]

606. Zamyśliłem się, a on cztery kije włożył / Pod siodło: tak go ukradł — Sakrypant siedział na koniu zamyślony na wiadomość o klęsce swego ludu, gdy wtem Brunel podstawił cztery kije pod siodło i konia spod niego ukradł. U Bojarda (Księga II, Pieśń V) miał Brunel użyć jednego tylko pala (un gran bastone). [przypis redakcyjny]

607. uraz (daw. forma) — [dziś r.ż.] uraza. [przypis redakcyjny]

608. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

609. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

610. obmówisko — zła sława. [przypis redakcyjny]

611. Gebeńska góra — góry Sewenny (des Cevennes) we Francji. [przypis redakcyjny]

612. Blaja — miasto Blaye w Guienne we Francji. [przypis redakcyjny]

613. Ruan — rzeka Rodan we Francji. [przypis redakcyjny]

614. Sonna — rzeka Saona, dopływ Rodanu. [przypis redakcyjny]

615. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

616. mieszkać (daw.) — zwlekać. [przypis redakcyjny]

617. zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny]

618. wodzów — 2. przypadek lm [tj. D.lm; od M.lp: ta wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

619. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

620. czata (daw.) — kryjoma wyprawa. [przypis redakcyjny]

621. czestować (daw.) — częstować, przyjmować. [przypis redakcyjny]

622. Jan Waleryusz — szlachcic z Wenecji, nieprzyjaciel kobiet. [przypis redakcyjny]

623. bez braku (daw.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]

624. dziecka — 4. przypadek [tj. B.] lm [dziś: dzieci]. [przypis redakcyjny]

625. Astolf — król Lombardii. [przypis redakcyjny]

626. Apelles — z wyspy Kos sławny malarz grecki, współczesny Aleksandrowi Wielkiemu. [przypis redakcyjny]

627. Jokond — bohater noweli. [przypis redakcyjny]

628. Tyczyn — rzeka w północnych Włoszech, dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

629. głowy — część łóżka lub posłania, gdzie głowa spoczywa. [przypis redakcyjny]

630. gościniec (daw.) — [tu:] gospoda. [przypis redakcyjny]

631. Ku gościńcowi (...) Bakańskiemu — Baccano, miejscowość o kilka mil (włoskich) od Rzymu. [przypis redakcyjny]

632. samowtór (daw.) — z jednym towarzyszem, sam [jest] wtóry; [we dwóch z towarzyszem; red. WL]. [przypis redakcyjny]

633. zabrania — tu: nie pozwala. [przypis edytorski]

634. gbur (daw.) — chłop. [przypis edytorski]

635. Arno — rzeka, nad którą leży Florencja. [przypis redakcyjny]

636. w Arnie zostać wszytkich zaraz przymusiła — w oryg. „all’ Arno”, „nad Arnem”, tj. we Florencji. Tłumacz z rzeki Arno zrobił miasto. [przypis redakcyjny]

637. pośledni (daw.) — ostatni. [przypis redakcyjny]

638. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

639. balk — belka. [przypis redakcyjny]

640. skałubina (daw.) — otwór, dziura. [przypis redakcyjny]

641. fodza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

642. dziw — [tu:] potwór. [przypis redakcyjny]

643. dobra myśl (daw.) — wesołość. [przypis redakcyjny]

644. ślubu łamca (daw.) — krzywoprzysięzca. [przypis edytorski]

645. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

646. Walencja — miasto nad Morzem Śródziemnym w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

647. Zatta — miasto Xativa albo San Felipe w prowincji Walencji w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

648. Fiametta — karczmareczka z Walencji. [przypis redakcyjny]

649. Grek — [tu:] kochanek Fiametty. [przypis redakcyjny]

650. podwój (daw. forma) — podwoje. [przypis redakcyjny]

651. góźdź (daw.) — gwóźdź. [przypis redakcyjny]

652. poszta (daw.) — poczta. [przypis redakcyjny]

653. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

654. tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

655. pobliżu (daw.) — w pobliżu. [przypis redakcyjny]

656. uraz (daw.) — [dziś r.ż.] uraza. [przypis redakcyjny]

657. Wienna — miasto Vienne we Francji. [przypis redakcyjny]

658. Awinion — miasto w płd. Francji nad Rodanem. [przypis redakcyjny]

659. Celtyber — il Celtibero monte, góry Pirenejskie, tak tu nazwane od Celtyberów, starożytnych mieszkańców Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

660. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

661. dosuży koń (daw.) — silny koń. [przypis redakcyjny]

662. dek — przykrycie, derka. [przypis redakcyjny]

663. pierwszy (daw.) — pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

664. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

665. kochać w kimś (daw.) — kochać się w kim. [przypis redakcyjny]

666. ziele — zioło. [przypis redakcyjny]

667. machlarstwo (daw.) — szalbierstwo, oszukaństwo [por. machlojka]. [przypis redakcyjny]

668. czucie (daw.) — czuwanie, niespanie. [przypis redakcyjny]

669. ta, co z Rzymu króle czystością wygnała — Lukrecja, żona Tarkwiniusza Kollatyna, nie mogąc przeżyć hańby zgwałcenia, zabiła się sama i stała się przez to przyczyną wypędzenia rodziny królewskiej z Rzymu. [przypis redakcyjny]

670. A któraby się twojem imieniem krzcić dała, / Każda rozum nad insze więtszy będzie miała / Piękność, ludzkość, roztropność (...) — w tej stancy, sławiącej wszystkie Izabelle, składa poeta niewątpliwie hołd Izabelli esteńskiej, siostrze Alfonsa i Hipolita (por. XIII 59–61). [przypis redakcyjny]

671. Helikon — góry w Beocji, siedziba Muz. [przypis redakcyjny]

672. Pind — Pindos, pasmo górskie, dzielące Tesalię od Epiru. [przypis redakcyjny]

673. Parnas — góra w Fokis w środkowej Grecji, siedziba Apollina i Muz. [przypis redakcyjny]

674. trzecie niebo — planeta Wenus. [przypis redakcyjny]

675. Szczęśliwa dusza trzecie niebo przeniknęła — trzecie niebo to sfera Wenery, gdzie przebywają dusze miłujących. [przypis redakcyjny]

676. machina — [tu:] gmach. [przypis redakcyjny]

677. Na kształt budynku w Rzymie (...) / W którem swój u strumienia schował Tybrowego / Popiół cesarz Adryan — grobowiec Hadriana, dziś zamek św. Anioła na Zatybrzu. [przypis redakcyjny]

678. poręcze (daw.) — r.n. [tj. to poręcze]. [przypis redakcyjny]

679. wodza — r.ż. [część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

680. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

681. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

682. Tarakon — dziś Aragonia. [przypis redakcyjny]

683. Tarrakona — dziś Aragonia. [przypis redakcyjny]

684. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

685. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

686. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

687. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

688. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

689. wodze — 2. przypadek lm [tj. D.;od M.lp: wodza; część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

690. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

691. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

692. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

693. szkapa (daw.) — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

694. szczerość niewdzięcznością, szalbierki, oddają — szalbierki, które odpłacają się niewdzięcznością za szczerość. [przypis edytorski]

695. ponno — tu: pono, podobno, ponoć. [przypis edytorski]

696. Montalban — zamek Montauban niewiadomego położenia we Francji. [przypis redakcyjny]

697. ponno — tu: pono, ponoć, podobno, prwdopodobnie. [przypis edytorski]

698. szkapa (daw.) — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

699. Malega — miasto Malaga w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

700. Zyzera — starożytne Igilgili, miasto w Maurytanii [tj. w rzym. prowincji Mauritania Caesariensis, ob. w Algierii]. [przypis redakcyjny]

701. Zybelta, Zybeltera — Cieśnina Gibraltarska. [przypis redakcyjny]

702. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

703. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

704. poniekąd (daw.) — jakiś czas. [przypis redakcyjny]

705. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

706. dziecina — r.m. [tj. ten dziecina]. [przypis redakcyjny]

707. dużość (daw.)— siła, moc. [przypis redakcyjny]

708. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

709. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

710. pierwszy (daw.) — [tu:] pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

711. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

712. naostrszy (daw. forma) — najbardziej ostry. [przypis redakcyjny]

713. liście (daw.) — r.n. [tj. to liście]. [przypis redakcyjny]

714. gałęzie (daw.) — r. n. [tj. to gałęzie]. [przypis redakcyjny]

715. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

716. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

717. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

718. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

719. paszczeka (daw.) — paszczęka. [przypis redakcyjny]

720. skrzypotać (daw.) — skrzypieć. [przypis redakcyjny]

721. liście (daw. forma) — r.n. [tj. to liście]. [przypis redakcyjny]

722. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

723. spełznąć razowi — uniknąć razu. [przypis redakcyjny]

724. kolco (daw.) — kółko. [przypis redakcyjny]

725. skofia — obsada kity, rurka stalowa, w której tkwi kita. [przypis redakcyjny]

726. dobra myśl (daw.) — wesołość [przypis redakcyjny]

727. wodze — 1. przypadek lm [część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

728. stan (daw.) — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

729. stać (daw.) — mieć wartość, kosztować. [przypis redakcyjny]

730. zakochać — zakochać się. [przypis redakcyjny]

731. Brawa — tyle co Blaja, Blaye, miasto w departamencie Girondy we Francji. [przypis redakcyjny]

732. Gwyciardyn — syn Amona, brat Bradamanty. [przypis redakcyjny]

733. kochać w kimś — [dziś:] kochać się w kimś. [przypis redakcyjny]

734. dołoma (z węg. dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

735. Mawors — Mars, bóg wojny. [przypis redakcyjny]

736. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

737. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

738. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

739. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

740. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

741. smakować (daw.) — dodawać smaku, cukrować. [przypis redakcyjny]

742. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

743. cosi (daw., gw.) — coś. [przypis redakcyjny]

744. zabywać (daw., gw.) — zapominać. [przypis redakcyjny]

745. Od niemałego czasu z sobą się gniewali/ I despekty (...) wyrządzali / Dla Trufaldyna — z okrutnym i chytrym Trufaldynem, królem Baldachu, prowadził wojnę Rynald; sprzymierzeńcami Trufaldyna byli: Gryfon, Akwilant i inni rycerze (Bojardo, Orlando zakochany, Księga I, Pieśń XIII i n.). [przypis redakcyjny]

746. Sena — rzeka Sekwana (tak XIV 105, w. 5) we Francji. [przypis redakcyjny]

747. O czwartej, a nadalej o piątej godzinie — licząc sposobem starożytnych pierwszą godzinę nocną od zachodu słońca. [przypis redakcyjny]

748. gwałt (daw.) — [tu:] mnóstwo. [przypis redakcyjny]

749. i zimie i lecie (daw.) — i zimą, i latem. [przypis edytorski]

750. pośledniejszy (daw.) — późniejszy. [przypis redakcyjny]

751. późny (daw.) — dawny, odległy czasem. [przypis redakcyjny]

752. durny (daw.) — głupi, szalony. [przypis redakcyjny]

753. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

754. ma z nię [tj. zuchwałą dużość] śmiałości — ma tyle śmiałości, że wystarczy na zuchwałą dużość. [przypis redakcyjny]

755. Bartold — koń Brandymarta. [przypis redakcyjny]

756. wypuszczać koniowi [rozumie się: wodze] — ruszyć biegiem. [przypis redakcyjny]

757. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

758. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

759. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

760. pierwospy (daw.) — pierwszy sen. [przypis redakcyjny]

761. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

762. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

763. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

764. zawieść (daw.) — [tu:] zgubić. [przypis redakcyjny]

765. Narbona — miasto Narbonne w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

766. wcześnie (daw.) — wygodnie. [przypis redakcyjny]

767. Pragnął (...) / Ten król, by (...) mieć szablę (...) Duryndanę... — wyprawę Gradasa do Hiszpanii i do Francji celem zdobycia Duryndany i Bojarda, a następnie udaremniony przez Malagizego pojedynek z Rynaldem opowiada Bojardo w Księdze I, Pieśni IV i n., i tam też odsyła poeta czytelnika: „ale już sami czytaliście o tem” (91, w. 1). [przypis redakcyjny]

768. potwora (daw.forma r.ż.) — potwór. [przypis redakcyjny]

769. szalić światem (daw.) — oszukiwać, zwodzić. [przypis redakcyjny]

770. głupie (daw. przysłówek) — głupio. [przypis redakcyjny]

771. w długą iść (daw.) — w odwlokę. [przypis redakcyjny]

772. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

773. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

774. bezpieczeństwo (daw.) — śmiałość. [przypis redakcyjny]