SCENA SZÓSTA
CIŻ, ŻURYŁO
ŻURYŁO
wchodzi z drugich drzwi z lewej
Sługa, służka kochanych panów.
LECHICKI
Witam pana.
Podaje rękę.
KWASKIEWICZ
wzdychając
Sługa.
BAJKOWSKI
jedząc
A! Pan Żuryło dobrodziej — servus15 — kopę lat nie widziałem... Ale bo też jegomość siedzisz jak borsuk w jamie, ani na jarmarku, ani na odpuście, nigdzie się nie pokażesz.
ŻURYŁO
Nie ma czasu, dobrodzieju, gospodarstwo!
BAJKOWSKI
No i ja mam także gospodarstwo, dzięki Bogu, ale od czegoż ekonom.
ŻURYŁO
stulając ramiona pobożnie
Ja nie trzymam ekonoma, dobrodzieju.
BAJKOWSKI
E! Bo z jegomości sknera, dusigrosz. Trzeba przecież i drugim dać żyć. Dawniej, panie, szlacheckie dwory żywiły całe stada rezydentów.
ŻURYŁO
Toteż dziś siedzą w długach po uszy.
Przechodzi na środek.
BAJKOWSKI
No, to trudno. Nie żyjemy przecież tylko dla siebie, ale dla drugich, dla kraju, pro bono publico16. Żebyśmy się znowu tak z każdym groszem rachować mieli.
ŻURYŁO
poufale i żartobliwie, klepiąc go po ramieniu
To byśmy go więcej mieli w kieszeni, dobrodzieju, i nie narzekali na ciężkie czasy. Oszczędność to także bogactwo.
BAJKOWSKI
Dobrze to mówić, jak się ma z czego oszczędzać.
KWASKIEWICZ
Mnie na utrzymanie domu nie wystarcza, nie dopiero, żebym jeszcze oszczędności robił. Na czym tu oszczędzać?
ŻURYŁO
jowialnie
Na wszystkim, dobrodzieju. Podrożała kawa, piję sobie polewkę albo żurek na śniadanie, nie stać mnie na pieczeń, jem kaszę i ziemniaki, nie mam na wino, piję wodę, a od święta miodek, co go mam od własnych pszczółek, za drogie mi kabanosy, palę sobie cygarka po dwa krajcary — ot, aby tam coś pod nosem się kurzyło — powiększono mi podatki, sprzedałem powóz, konie cugowe17, odprawiłem stangreta, lokaja i pokryłem tę nadwyżkę. Nie zrodziła się jednego roku pszenica, drugiego spadły ceny zboża, więc oddaliłem ekonoma i sam pilnuję teraz gospodarstwa — syna zrobiłem leśniczym i młynarzem, córce oddałem kuchnię, oborę i spiżarnię, żebym nie potrzebował płacić szafarki i gospodyni. I tak ciągle — w miarę ubytku dochodów — zmniejszam wydatki.
BAJKOWSKI
wstaje i ociera usta
A, kłaniam uniżenie za takie życie. Żebym ja sobie miał odmawiać wszelkich wygód i przyjemności.
KWASKIEWICZ
nalewając wino
I pić wodę, jak kaczka, zamiast wina.
BAJKOWSKI
A tożby mnie za miesiąc diabli wzięli na takim wikcie18.
ŻURYŁO
śmiejąc się
Taż to teraz chlebek razowy, mleko kwaśne, kapustę i inne chłopskie potrawy doktorzy jako najskuteczniejsze medykamenta zalecają.
BAJKOWSKI
To znaczy, że pan chciałbyś nas po prostu na chłopów wykierować, żeby szlachcic żył jak chłop, jadł jak chłop, pracował jak chłop.
ŻURYŁO
obejmując go wpół, z jowialnym uśmiechem
Alboż nie lepiej, dobrodzieju, żyć jak chłop i wyjść potem na pana, niż żyć szumnie po pańsku, a w końcu zejść na dziada?
BAJKOWSKI
odsuwając się
No, tak źle, dzięki Bogu, nie jest jeszcze z nami, żebyśmy się mieli uciekać aż do takich ostateczności. Mamy my inne sposoby ratowania się, posłyszysz pan nie za długo, jak Julek rozwinie nam tu cały swój program ekonomiczny. Dopiero pan dowiesz się, co to z tej naszej Galicji można będzie zrobić. Druga Belgia, panie. I jeżeli choć połowa tych świetnych pomysłów się urzeczywistni, jakie on ma w głowie, to dla nas, szlachty — nowa era, prawdziwe Eldorado. Tak, panie.
Odchodzi od Żuryły i chodzi dużymi, tryumfatorskimi krokami po scenie.
KWASKIEWICZ
siedząc przy kieliszku wina, z westchnieniem
To się nie uda.
LECHICKI
który dotąd słuchał zamyślony z natężoną uwagą
Co się nie uda?
KWASKIEWICZ
No — to, co Julek chce robić.
LECHICKI
A czy wiesz już, co chce robić? Mówił ci już o tym?
KWASKIEWICZ
Nie wiem, nie mówił, ale to wiem z góry, że się nie uda, bo my już mamy takie psie szczęście, że do czego się weźmiemy, to się nie uda. Ja jestem przekonany, że gdybyśmy, szlachta, wzięła się w ostateczności do robienia butów, to albo by się ludzie bez nóg rodzili, albo by nastała moda chodzenia boso.
BAJKOWSKI
Jasiu! Fe! Wstydź się mówić takie rzeczy. A od czegoż, panie, religia, wiara w opatrzność boską, że Jego święta opieka nas nie opuści? Sursum corda19 — panie dobrodzieju. Od czegóż szlachecki animusz, fantazja? Szlachcic powinien być jak koń rasowy, głowa zawsze do góry. Patrz na mnie. Kłopotów po uszy, gospodarstwo pod psem, Żydzi na karku siedzą i chcą wieś zlicytować, a przecież nie tracę fantazji. Jem dobrze, piję jeszcze lepiej i dzierżę, panie, wysoko w dłoni sztandar szlacheckiej godności i tradycyjnej wiary ojców. Klepie Kwaskiewicza po ramieniu. Ma Pan Bóg, mój Jasiu, więcej niż rozdał, a kogo stworzy, tego nie zmorzy. Zobaczysz, jakoś to będzie. Bierze kieliszek. No, za pomyślność naszą.
LECHICKI
Wiwat!
KWASKIEWICZ
Wiwat!
Piją.
ŻURYŁO
idzie w głąb, machnąwszy ręką