IV
Kiedy wszedł na podwórze, spostrzegł światło w swojej pracowni.
Pola umarła!
Wiedział to z wszelką pewnością.
W pokoju siedziała Hela z chorobliwymi, szeroko rozwartymi oczami. Kiedy wszedł, obrzuciła go przelotnym spojrzeniem i patrzyła dalej przed siebie.
Z ubrania Gordona ściekał brud i woda, ale nie zważał na to. Śmiertelnie znużony rzucił się na krzesło i patrzył na nią, nie widząc jej.
— Pola umarła — rzekła w końcu.
— Wiem.
Znowu upłynęło wiele czasu.
— Czy była twoją kochanką? — spytała nagle.
— Tak!
Rozśmiała się241 urywanym śmiechem.
— Czemu przyszedłeś wtedy do mnie? Czego chciałeś ode mnie?
— Nie chciałem, abyś skalała w twej duszy mój obraz przez stosunek z innym.
— Kłamiesz!
— Nie! Kiedy przyszedłem do ciebie, nie myślałem wprawdzie o tym; ale kiedy cię zobaczyłem, pokochałem cię znowu.
— Czemu więc właściwie przyszedłeś?
— Aby wyzwolić Ostapa... Zaczynał kochać życie...
— Wy obaj zrobiliście to wszystko? — wskazała ręką ku miastu.
Nie odpowiedział.
— Gdzie Ostap? — spytała po chwili.
— Powiesił się.
Nie zdziwiła się wcale.
Tak siedzieli może godzinę, nie mówiąc ani słowa.
— Dziś przestałam cię kochać — rzekła w końcu i podniosła się.
Podała mu rękę.
On ujął jej rękę i pocałował.
— Dziękuję ci — powiedział cicho. — Miłość ku tobie dała mi hart i rozpacz. Inaczej nie zdołałbym może zrobić tego wszystkiego...
— Bądź zdrów!
— Gdzie idziesz?
— Do domu.
Przez chwilę myślał o tym, że była noc, że deszcz padał. Ale nie rzekł ani słowa; wiedział, że bezskutecznie by ją zatrzymywał.
We drzwiach stanęła.
— Więc rzeczywiście była twoją kochanką?
— Tak!
Odeszła.
Gordon siedział jeszcze długo, potem podniósł się mechanicznie i zmienił ubranie. W pokoju stała kałuża brudu i błota.
Wstrętne!
Poszedł do pokoju, gdzie leżała Pola. Spoglądał długo na zamarłe lica i ujął jej zlodowaciałą rękę.
Kanarek był nieżywy. Teraz miała spokój.
Na dworze wstawał szary świt.
Wpatrzył się w brzask.
Ręka zmarłej paliła jego gorączkujące dłonie.
Ujrzał w dali ciemne zarysy stodoły. To było krematorium, olbrzymi grobowiec Ostapa.
Jutro duch jego wyzwoli się w ogniu. Jutro obróci się w proch, z którego powstał.
I jutro wyswobodzę się z całej przeszłości, zaczem242 rozpocznę nowe dzieło.
Przypisy:
1. stanie się współwinnym — dziś raczej M. zam. N.: (...) współwinny. [przypis edytorski]
2. głupim nie jestem — dziś M. zam. N.: głupi nie jestem. [przypis edytorski]
3. podniecenie — w oryg. niem. eifrig: gorliwy, pilny, zapalony; Es war mir interessant zu sehen, wie du eifrig wurdest (Interesującym było dla mnie widzieć, w jaki wpadasz zapał); red. WL. [przypis edytorski]
4. dla ciebie — w oryg. niem. Vielleicht nur deinetwegen (Może tylko ze względu na ciebie); red. WL. [przypis edytorski]
5. tępe — w oryg. niem. stumpfes: zobojętniały, apatyczny. [przypis edytorski]
6. nux vomica — strychnina. [przypis edytorski]
7. zawył — w oryg. niem. fuhr wütend auf: uniósł się rozwścieczony. [przypis edytorski]
8. kasa łączy się z budzikiem — raczej: z alarmem. [przypis edytorski]
9. był doznał — daw. forma czasu zaprzeszłego, używanego dla wyrażenia czynności (zdarzenia, stanu itp.) poprzedzającej inną czynność (zdarzenie, stan itp.) wyrażoną w czasie przeszłym zwykłym; znaczenie: doznał wcześniej. [przypis edytorski]
10. wykonywa — dziś: wykonuje. [przypis edytorski]
11. załatwię to (...) — w oryg. niem.: „Werd’ ich besorgen” grinste Ostap („Postaram się”, uśmiechnął się Ostap); red. WL. [przypis edytorski]
12. co najgorsza — dziś popr.: co najgorsze. [przypis edytorski]
13. pokryły się — raczej: rozbłysły. [przypis edytorski]
14. palladysta — członek loży palladyjskiej; miała to być loża zał. w 1870 r. przez Wielkiego Mistrza rytu szkockiego, amer. gen. Alberta Pike’a, skupiająca elitę elit masońskich, działająca na rzecz obalenia papiestwa oraz przygotowania świata na nadejście Antychrysta; w Charlestown loża palladyjska miała posiadać podziemną świątynię, w której rzekomo odprawiano czarne msze, dopuszczając się profanacji hostii. Rewelacje te ujawnione zostały w książkach Wyznania eks-wolnomyśliciela (1885) i Masoneria zdemaskowana autorstwa nawróconego antyklerykała Leo Taxila (właśc. Marie Josepha Gabriela Antoine’a Jogand-Pages’a) i zyskały wkrótce potwierdzenie w licznych publikacjach, m.in. dr Bataille’a (Diabeł XIX wieku), tajemniczej Amerykanki Diany Vaughan (Pamiętniki eks-palladystki), arcybiskupa Leona Meurin (Wolnomularstwo, synagoga szatana) oraz w artykułach i komentarzach prasy katolickiej w całej Europie (w Polsce rozwijano ten wątek w „Przeglądzie Powszechnym” i „Przeglądzie Katolickim”). Leo Taxil zyskał wielki autorytet, pisali do niego z wyrazami poparcia kardynałowie, arcybiskupi, biskupi, stał się protegowanym nuncjusza Stolicy Apostolskiej we Francji, a papież Leon XIII (którego encyklika Humanum Genus z 1884 r. była wymierzona przeciwko masonerii) przyjął go na prywatnej audiencji i udzielił swojego błogosławieństwa. Z Dianą Vaughan korespondowała św. Teresa od Dzieciątka Jezus, przesyłając jej swoje zdjęcie w przebraniu Joanny D’Arc, ponieważ za wstawiennictwem tej świętej miało się dokonać nawrócenie zarówno Vaughan, jak i Taxila. Taxil miał być czołową postacią (i niejako świadkiem oskarżenia) na Międzynarodowym Kongresie Antymasońskim w 1896 r., na którym jednakże doszło do jego autodemaskacji: okazało się, że autor wymyślił zarówno loże palladystów, jak wszelkie szczegóły satanistycznych praktyk masonerii oraz samą postać eks-palladystki Diany; Taxil przez 12 lat brylował w świecie katolickim, a na swoich publikacjach zarobił 2 mln franków; sprawę tej mistyfikacji podejmuje Umberto Eco w powieści Cmentarz w Pradze. [przypis edytorski]
15. możebne — dziś raczej: możliwe. [przypis edytorski]
16. febra — tu: gorączka, dreszcze. [przypis edytorski]
17. dotknie się — dziś raczej: dotknie (bezpośr. z D.: czego?). [przypis edytorski]
18. nie jest (...) obojętnym — dziś raczej: nie jest obojętne. [przypis edytorski]
19. jesteś piękniejszą — dziś: jesteś piękniejsza. [przypis edytorski]
20. byłeś tak głupim — dziś z M. zam. N.: byłeś tak głupi. [przypis edytorski]
21. przesłyszeć — tu: nie usłyszeć; por. przeoczyć. [przypis edytorski]
22. powolnie — dziś raczej: powoli, wolno. [przypis edytorski]
23. gdyby — tu: niby, jakby, jak. [przypis edytorski]
24. migotający — dziś popr.: migoczący a. migocący [przypis edytorski]
25. szemat — dziś popr.: schemat. [przypis edytorski]
26. powolnie — tu: powoli, wolno. [przypis edytorski]
27. Nietzsche, Friedrich (1844–1900) — jeden z najbardziej wpływowych filozofów i pisarzy końca XIX i początku XX w.; studiował filologię klasyczną, teologię, historię Kościoła i historię na uniw. w Bonn i w Lipsku; po odbyciu obowiązkowej służby wojsk. wymówił obywatelstwo pruskie i od 1869 r. pozostawał „bezpaństwowcem”; w 1869 r. objął katedrę filologii klasycznej na uniw. w Bazylei; istotny wpływ na myśl Nietzschego miało zetknięcie się z filozofią Artura Schopenhauera oraz muzyką Ryszarda Wagnera (z którym blisko przyjaźnił się na początku lat 70 XIX wieku; później doszło do rozluźnienia stosunków ze względów światopoglądowych); charakterystyczne dla stylu Nietzschego jest pisanie aforyzmami (począwszy od dzieła Ludzkie, arcyludzkie z 1878 r.), co po części wynikało z choroby, na którą cierpiał od lat młodzieńczych, a która objawiała się niezwykle silnymi, wielodniowymi atakami migreny; choroba zmusiła go do zrezygnowania z pracy uniwersyteckiej w 1879 r.; odbył wiele podróży po Włoszech, Niemczech i Szwajcarii, na przełomie 1888 i 1889 r. nasilenie choroby doprowadziło do obłędu; Nietzsche trafił na rok do kliniki psychiatrycznej, najpierw w Bazylei, a następnie w Jenie; w 1890 matka zabrała go w rodzinne strony, do Naumburga; ostatnie trzy lata życia spędził samotnie w Weimarze, został pochowany w Röcken, obok swego ojca, pastora luterańskiego; Nietzsche jest twórcą koncepcji dwóch nurtów w sztuce: dionizyjskiego i apollińskiego (Narodziny tragedii 1872); najbardziej znany jako autor przedstawiającego ideał nadczłowieka dzieła Tako rzecze Zaratustra (1883–1885); ostatnią książką Nietzschego jest autobiograficzna Ecce Homo (1888); pośmiertnie została wydana jeszcze z jego notatek Wola mocy. [przypis edytorski]
28. roztwierać — dziś: otwierać a. rozwierać. [przypis edytorski]
29. nie możesz być silnym — dziś raczej: (...) być silny. [przypis edytorski]
30. przed pięciu minutami — dziś popr.: przed pięcioma minutami. [przypis edytorski]
31. przed kilku dniami — dziś popr.: przed kilkoma dniami. [przypis edytorski]
32. adieu (fr.) — żegnam. [przypis edytorski]
33. skąd się tu bierzesz — raczej: „skąd się tu wziąłeś” a. „jak się tu znalazłeś”; w oryg. niem. Wie kommst du hier. [przypis edytorski]
34. zadrgnął — dziś popr.: zadrgał a. drgnął. [przypis edytorski]
35. Likurg (IX a. VIII wiek p.n.e.) — staroż. prawodawca i twórca ustroju Sparty, której był regentem (tj. sprawował władzę w imieniu małoletniego króla); zbiór praw (tzw. Wielka Rhetra), którego autorstwo tradycyjnie mu przypisywano, powstał najprawdopodobniej później (w VIII/VII w. p.n.e.) i nie był dziełem jednej osoby. [przypis edytorski]
36. Drakon (VII w. p.n.e.) — prawodawca ateński, twórca pierwszego pisanego kodeksu, zbierającego i porządkującego istniejące wcześniej prawa zwyczajowe; imię Drakona stało się synonimem surowości prawa (por. „drakońskie kary”); pełnił urząd archonta (jednego z dziesięciu najwyższych urzędników w staroż. Atenach) w 621 r. p.n.e. [przypis edytorski]
37. Cromwell, Olivier (1599–1658) — polityk ang., jedna z czołowych postaci rewolucji ang. 1642–1646 i 1648–1649, dowódca antykrólewskich, parlamentarnych wojsk; w 1653 rozpędził parlament tzw. kadłubowy (tj. o liczbie członków zredukowanej z 200 do 50, po wykluczeniu rojalistycznych prezbiterianów, co umożliwiło skazanie na śmierć króla Karola I w 1649) i jako lord protektor sprawował dyktatorskie rządy do końca swego życia. [przypis edytorski]
38. Kalwin, Jan (1509–1564) — teolog, kaznodzieja, reformator religijny; ur. we Francji, działał w Szwajcarii; twórca doktryny rel. przyjętej następnie przez kościoły ewangelicko-reformowane i prezbiteriańskie; jedna z najważniejszych, obok Lutra, postać doby reformacji. [przypis edytorski]
39. Saint-Just, Louis (1767–1794) — jakobin, jeden z przywódców rewolucji fr. 1789 r.; zasłynął z bezwzględności zarówno wobec przeciwników, jak i sojuszników rewolucji, czym zasłużył sobie na przydomki „Anioła Śmierci” i „Archanioła Terroru”; z wykształcenia prawnik (przed rewolucją asystent prokuratora); jako członek Gwardii Narodowej walczył z wojskami pruskimi w obronie rewolucyjnej Francji, dając przykład osobistej odwagi, ale też surowości wobec dezerterów i zdrajców; został najmłodszym członkiem Konwentu Narodowego (ciała prawodawczego); zasłynął mową przekonującą do skazania na śmierć Ludwika XVI jako tyrana; doprowadził też do aresztowania, skazania i stracenia innej czołowej postaci rewolucji fr., Georges’a Dantona; w wyniku przewrotu 9 thermidora (27 VII 1794) został aresztowany, obwiniony za okrucieństwa okresu wielkiego terroru pod rządami jakobinów (czerwiec–lipiec 1794) i zgilotynowany w dzień po przewrocie, wraz z Robespierre’em. [przypis edytorski]
40. Robespierre, Maximilien (1758–1794) — jedna z naczelnych postaci rewolucji fr. 1789 r.; adwokat (przed rewolucją zasłynął jako bezinteresowny obrońca biedoty w rodzinnym Arras), mówca, członek Stanów Generalnych i Konstytuanty, przywódca klubu jakobinów; słynął z niezwykłej uczciwości (dzięki czemu zyskał przydomek Nieprzekupnego) oraz ze skrajnego ograniczania własnych potrzeb (do końca żył w wynajętym pokoju, nie korzystał z żadnych przywilejów władzy), członek Konwentu Narodowego oraz Komitetu Ocalenia Publicznego; podobnie jak Saint-Just wygłosił płomienną mowę oskarżycielską w procesie króla; walnie przyczynił się do wprowadzenia radykalnych reform społecznych (zniesienie pozostałości poddaństwa feudalnego, regulacja cen i płac, opodatkowanie osób zamożnych, uwłaszczenie chłopów na dobrach kościelnych, wprowadzenie ślubów i pogrzebów cywilnych oraz kalendarza rewolucyjnego, znalezienie środków na utrzymanie armii i wyprowadzenie kraju z kryzysu); prowadząc walkę z opozycyjnymi frakcjami, uciekał się bez wahania do terroru, a ponieważ w jego rękach właściwie spoczywała władza w rewolucyjnej Francji od czerwca 1793 (ostateczne pokonanie umiarkowanych żyrondystów) do lipca 1794, jego nazwisko utożsamiane jest z okrucieństwem rewolucji; w wyniku przewrotu 9 thermidora (27 VII 1794) został obalony, aresztowany i zgilotynowany następnego dnia. [przypis edytorski]
41. przedrażniony — dziś popr.: rozdrażniony a. przewrażliwiony. [przypis edytorski]
42. nowe Avignon — aluzja do awiniońskiej niewoli papieży; w latach 1309–1377 papieże rezydowali w Awinionie i byli uzależnieni od królów francuskich. [przypis edytorski]
43. w przedwieczór — w oryg. niem. am Vorabend: w przededniu. [przypis edytorski]
44. Schopenhauer, Arthur (1788–1860) — filozof niem., przedstawiciel pesymizmu; twierdził, że cierpienie jest siłą napędową świata: zmusza do określenia potrzeby, która leży u jego podstaw, oraz uruchomienia woli pozwalającej zaspokoić potrzebę i ukoić cierpienie; aby w pełni uwolnić się od władzy własnego cierpienia należy wyzbyć się własnej woli i poddać się woli zbiorowej, działając na rzecz społeczności i oddając się ascezie; pod wpływem myśli Kanta oraz filozofii indyjskiej sformułował swoje podstawowe twierdzenie, że „świat jest moim wyobrażeniem”: uważał, że wszelkie rzeczy same w sobie (poza własnym ciałem) są niepoznawalne dla jednostki ludzkiej, która poznaje jedynie swoje wyobrażenia; jego koncepcja fenomenu (tj. ustrukturowanej formy poznania „udostępnianej” nam przez umysł po przefiltrowaniu doznań zmysłowych, do których właściwie nie mamy dostępu bezpośredniego) stała się podstawą nurtu fenomenologii w filoz. europejskiej. [przypis edytorski]
45. aktów — dziś w tym znaczeniu („dokumenty”) D.lm: akt. [przypis edytorski]
46. cofnąć się w tył — pleonazm, tj. powtórzenie tej samej informacji. [przypis edytorski]
47. nie stało (daw.) — nie starczyło; zabrakło. [przypis edytorski]
48. było tak wymuszonym i nienaturalnym — dziś popr.: było tak wymuszone i nienaturalne. [przypis edytorski]
49. Ściegienny, Piotr (1801–1890) — ksiądz katolicki, polski działacz niepodległościowy i przywódca chłopski, działał na Lubelszczyźnie i Kielecczyźnie; autor przeznaczonej dla ludu Złotej książeczki, będącej krótkim zarysem dziejów zawierającym wyjaśnienie przyczyn nierówności społecznych oraz ucisku zaborców wobec ludności polskiej; założyciel konspiracyjnego Związku Chłopskiego (1842–1844), dążył do wywołania powstania chłopskiego; aresztowany i skazany w 1846 r. na śmierć; wyrok w ostatniej chwili przed egzekucją zmieniono na chłostę i katorgę w kopalni; w 1871 r. powrócił z zesłania z Syberii, dożył sędziwego wieku i został pochowany w Lublinie; jego grób był w okresie międzywojennym miejscem manifestacji robotniczych. [przypis edytorski]
50. influenza — dziś: grypa. [przypis edytorski]
51. z trudnością i uciążliwie — w oryg. niem. sehr mühselig: bardzo mozolnie. [przypis edytorski]
52. prętów — w oryg. niem. Weidenästen: gałęzie wierzby. [przypis edytorski]
53. rozpaczny (daw.) — dziś: rozpaczliwy. [przypis edytorski]
54. nasamprzód — najpierw. [przypis edytorski]
55. gąsiory — tu: rodzaj półokrągłej dachówki układanej na kalenice (tj. grzbiety) i naroża dachu (w tym wypadku daszku okrywającego mur). [przypis edytorski]
56. cofnął się wstecz — pleonazm tj. powtórzenie tej samej informacji. [przypis edytorski]
57. filister — mieszczuch, kołtun; prozaiczny materialista pozbawiony wyższych aspiracji; człowiek ograniczony, małostkowy. [przypis edytorski]
58. rozpaczny (daw.) — dziś: rozpaczliwy. [przypis edytorski]
59. mruży oczami — raczej: mruży oczy a. mruga oczami. [przypis edytorski]
60. czuł się z tego zaproszenia niemal szczęśliwym — dziś popr.: czuł się z powodu tego (...) szczęśliwy. [przypis edytorski]
61. szydersko — dziś popr.: szyderczo. [przypis edytorski]
62. strejk — dziś popr.: strajk. [przypis edytorski]
63. Büchner, Friedrich Karl (1824–1899) — niem. lekarz, fizjolog i filozof; jako jeden z czołowych przedstawicieli materializmu naukowego XIX w., w swoich pracach rozwijał m.in. teorię Darwina; twierdził, że materia i energia (siła) są wieczne i nieskończone, że natura jest całkowicie fizyczna, niepodporządkowana żadnemu celowi, woli czy prawom narzuconym przez jakąkolwiek ponadnaturalną władzę (istotę boską) i nie posiada żadnej zewnętrznej wobec siebie sankcji etycznej; był bratem sławnego dramatopisarza Georga Büchnera. [przypis edytorski]
64. Strauss, David Friedrich (1808–1874) — niem. pisarz, filozof i teolog; w swoim głównym dziele Das Leben Jesu. Kritisch bearbeitet (Życie Jezusa. Opracowanie krytyczne, 1835) dowodził, że Jezus najprawdopodobniej nie istniał, a Ewangelie to zbiór mitów powstałych w I i II w. n.e. na bazie starotestamentowych podań o mesjaszu; uważał jednak, że nie należy z tego powodu zrywać z chrześcijaństwem, które wypracowało wartościowy system moralny (z tym jego poglądem polemizował ostro Friedrich Nietzsche). [przypis edytorski]
65. Renan, Ernest (1823–1892) — fr. pisarz, historyk, filolog, orientalista, filozof pozytywista, krytyczny badacz historii religii; znał biegle języki starożytne (łacinę, grekę, staroarabski, hebrajski) i opierając się na swojej wiedzy prowadził drobiazgowe studia biblistyczne; jego najbardziej znane dzieło to Życie Jezusa (1863); Biblię Starego i Nowego Testamentu analizował jako zbiór mitów. [przypis edytorski]
66. odłączę kozły od owiec — nawiązanie do przypowieści z Ewangelii, zawierającej opis przyszłego Sądu Ostatecznego, podczas którego Chrystus oddzieli grzeszników, których skaże na potępienie, od ludzi sprawiedliwych, których wynagrodzi życiem wiecznym: „Gdy Syn Człowieczy przyjdzie w swej chwale (...) zgromadzą się przed Nim wszystkie narody, a On oddzieli jednych [ludzi] od drugich, jak pasterz oddziela owce od kozłów. Owce postawi po prawej, a kozły po swojej lewej stronie” (Mt 25, 31–33). [przypis edytorski]
67. z niespokojem — dziś popr.: z niepokojem a. niespokojnie. [przypis edytorski]
68. na powrót — dziś popr.: z powrotem. [przypis edytorski]
69. rozpaczny — dziś popr.: rozpaczliwy. [przypis edytorski]
70. uderzyła nogą o ziemię — w oryg. niem.: Sie stampfte mit dem Fuß: tupnęła nogą. [przypis edytorski]
71. spode łba — w oryg. niem. bedeutungsvoll: znacząco. [przypis edytorski]
72. szyderski (daw.) — dziś: szyderczy. [przypis edytorski]
73. Dioskurowie (mit. gr.) — Kastor i Polluks (a. Polydeukes), bracia bliźniacy, synowie Zeusa i Ledy, herosi, byli uczestnikami wyprawy Argonautów, walk Heraklesa z Amazonkami i in. słynnych czynów mitycznych; Kastor był śmiertelny i gdy zginął, nieśmiertelny Polluks postanowił zrzec się swojego boskiego daru i prosił o to Zeusa, który wzruszony braterską miłością postanowił, że po śmierci bracia na zmianę będą jeden dzień żyli, a jeden spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt. [przypis edytorski]
74. Karol XII Wittelsbach (1682–1718) — król Szwecji, wybitny dowódca wojskowy; objąwszy tron jako nastolatek (1697), został zmuszony wkrótce do podjęcia wojny (tzw. III wojna północna, 1700–1721), podczas której prowadził bardzo zręczne działania i wielokrotnie rozbijał przeważające wojska koalicji Rosji, Saksonii, Danii i Polski; zginął na polu bitwy. [przypis edytorski]
75. w czternastu dniach — dziś popr.: w czternaście dni. [przypis edytorski]
76. ściągły — dziś popr.: ściągnięty. [przypis edytorski]
77. rozszerzać — tu: rozpowszechniać. [przypis edytorski]
78. fin de siècle (fr.) — koniec wieku; termin stosowany na określenie ostatniej dekady XIX w. [przypis edytorski]
79. do niepoznania — dziś popr.: nie do poznania. [przypis edytorski]
80. będziemy mieli (...) z jakie pięćdziesiąt tysięcy — dziś popr.: będziemy mieli jakieś pięćdziesiąt tysięcy a. będziemy mieli z pięćdziesiąt tysięcy. [przypis edytorski]
81. Katylina, Lucjusz Sergiusz (109–62 p.n.e.) — rzym. polityk, zubożały patrycjusz rzymski, utracjusz i awanturnik; roztrwoniwszy swój majątek i będąc pozbawiony możliwości ubiegania się o urząd konsula z powodu nadużyć, jakich dopuścił się piastując urząd namiestnika w Afryce (67–66 p.n.e.), postanowił poprawić swoją sytuację materialną przejmując władzę siłą; w tym celu zdobył stronników wśród zrujnowanych nobilów oraz najbiedniejszych obywateli i w 63 p.n.e. zorganizował spisek na życie konsulów (tzw. sprzysiężenie Katyliny); gdy spisek został ujawniony przez Cycerona, spiskowców skazano na śmierć, zaś sam Katylina uciekł i w Etrurii stanął na czele oddanych mu wojsk (złożonych również z bankrutów politycznych i finansowych, weteranów Sulli); ostatecznie poległ w bitwie pod Pistorią. [przypis edytorski]
82. moc robotnika — dziś popr.: moc (tj. mnóstwo) robotników. [przypis edytorski]
83. przeważna część — dziś: przeważająca część. [przypis edytorski]
84. Fourier, Charles (1772–1837) — fr. socjalista utopijny, w swoim projekcie nowego, szczęśliwego świata, w którym ludzie byliby podzieleni na niewielkie wspólnoty (falanstery), zamierzał wyeliminować niesprawiedliwość, opierając się na idei wzajemnej troski i kooperacji, wynagradzaniu według wkładu pracy i zatrudnianiu ludzi zgodnie z ich wrodzonymi skłonnościami, a nie na zasadzie przymusu; głosił, że konieczną reformą jest równouprawnienie kobiet (jako pierwszy użył terminu feminizm w 1837 r.); uważał, że dobra organizacja społeczeństw i koordynacja działań powinna uwzględniać dobro świata przyrody; w czasie rewolucji 1848 r. i Komuny Paryskiej żywo odwoływano się do myśli Fouriera; jego krytykiem był Karol Marks (z powodu braku programu realizacji projektu oraz braku analizy przyczyn zła, jakie niesie z sobą kapitalizm); w XX w. do filozofii Fouriera odwoływali się socjaliści nieutożsamiający się z głównym nurtem marksizmu (surrealiści, sytuacjoniści). [przypis edytorski]
85. Babeuf, François Noël (1760–1797) — radykalny polityk fr. pochodzenia chłopskiego; przyłączył się do rewolucji fr. 1789 r., zorganizował tzw. Sprzysiężenie Równych, działał na rzecz zradykalizowania rewolucyjnych przemian, wydawał radykalny dziennik „Trybun Ludu” („Le Tribun du peuple”), zyskał sobie przydomek Grakchusa (rzym. trybuna ludowego z II w. p.n.e., dbającego o dobro plebejuszy); egalitarysta, autor Manifestu plebejskiego, postulował uspołecznienie środków produkcji oraz podzielenie całej ziemi na równe działki i rozdanie jej obywatelom (istniejącą własność uważał za powstałą w wyniku przemocy i nieuczciwości; w przyszłości, w nowym, komunistycznym ustroju własność prywatna i prawo dziedziczenia miały zostać zniesione, wprowadzono by natomiast wspólnotę dóbr); zwolennik rewolucji proletariackiej, w wyniku której uciskani przejęliby władzę nad swymi wyzyskiwaczami poprzez zamach stanu przygotowany uprzednio przez szczupłą grupę konspiratorów; do jego poglądów (tzw. babuwizmu) nawiązywali zarówno socjaliści utopijni, jak i Marks. [przypis edytorski]
86. w ostatnich dwunastu latach — dziś: w ciągu ostatnich dwunastu lat. [przypis edytorski]
87. tak strasznie znużony — w oryg. niem. Ich bin zum sterben müde: jestem śmiertelnie zmęczony. [przypis edytorski]
88. zmieniać — tu: rozmieniać. [przypis edytorski]
89. na okół — dziś: wokół a. naokoło. [przypis edytorski]
90. Bakunin, Michaił Aleksandrowicz (1814–1876) — ros. rewolucjonista, jeden z twórców koncepcji anarchizmu w jego wersji kolektywistycznej; sprzeciwiał się istnieniu relacji rządzący-rządzony we wszystkich sferach, od religijnej, poprzez państwową, do prywatnej; niezłomny bojownik o wolność, całe życie żarliwie wspierał też dążenia Polaków do odzyskania niepodległości. [przypis edytorski]
91. zemsty na właściciela (daw.) — dziś popr.: na właścicielu. [przypis edytorski]
92. poczciwy — w oryg. niem. brave: zacny, dzielny, waleczny. [przypis edytorski]
93. rozszerzać — tu: rozpowszechniać. [przypis edytorski]
94. torfisko — dziś: torfowisko. [przypis edytorski]
95. dobrotliwie — w oryg. niem. vergnügt: zadowolony, wesoły, szczęśliwy. [przypis edytorski]
96. śmiał się jak dziecko — w oryg. niem. wurde ungewöhnlich fröhlich: był niezwykle wesoły. [przypis edytorski]
97. w febrze — tu: w gorączce. [przypis edytorski]
98. na powrót — dziś: z powrotem. [przypis edytorski]
99. zresztą (daw.) — co do reszty, poza tym. [przypis edytorski]
100. na powrót — dziś: z powrotem. [przypis edytorski]
101. To prosty łotr — w oryg. niem. Er ist ein Schwein: to świnia. [przypis edytorski]
102. burmistrz z dziesięciu tysiącami mieszkańców może się tak przerazić kilku politycznymi proklamacjami — dziś popr.: (...) z dziesięcioma tysiącami (...) kilkoma (...). [przypis edytorski]
103. skoro (daw.) — gdy tylko, kiedy. [przypis edytorski]
104. plikę (daw.) — dziś r.m.: plik. [przypis edytorski]
105. aktów — dziś w tym znaczeniu („dokumenty”) D.lm: akt. [przypis edytorski]
106. go — Gordona. [przypis edytorski]
107. narócił się — tu: nawrócił a. zawrócił. [przypis edytorski]
108. ubezwładniony — tu: obezwładniony. [przypis edytorski]
109. zresztą (daw.) — tu: poza tym, co do reszty. [przypis edytorski]
110. wzruszonym — w oryg. niem. erregter: podniesiony. [przypis edytorski]
111. skrzywiały — dziś raczej: krzywiły a. wykrzywiały. [przypis edytorski]
112. wyjęknął — dziś raczej: wyjąkał a. jęknął. [przypis edytorski]
113. Wilgoć mnie zabija. Ale to głupstwo. — w oryg. niem. Ich lasse mich nicht dadurch düpieren (Nie dam się temu [polepszeniu] nabrać); red. WL. [przypis edytorski]
114. łagodnie — w oryg. niem. lange: długo. [przypis edytorski]
115. febra — tu: gorączka. [przypis edytorski]
116. trochy — dziś popr.: trochę. [przypis edytorski]
117. Będzie dużo, dużo światła. Stary Goethe byłby zadowolony — nawiązanie do słów „Więcej światła!”, jakie miał wypowiedzieć Goethego na łożu śmierci. [przypis edytorski]
118. silny — tu: mocny. [przypis edytorski]
119. Nieprawda? — raczej: „Prawda?” a. „Nieprawdaż?”. [przypis edytorski]
120. bezpośrednio — w oryg. niem. unvermittelt: znienacka,nagle. [przypis edytorski]
121. śmiały — w oryg. niem. geschickt: zręczny, zwinny. [przypis edytorski]
122. bezpośrednio — w oryg. niem. unvermittelt: znienacka, nagle. [przypis edytorski]
123. roztwarły — dziś popr.: rozwarły a. otwarły. [przypis edytorski]
124. chętnie — tu: bardzo (kalka językowa z niem.). [przypis edytorski]
125. rozpacznie (daw.) — dziś: rozpaczliwie. [przypis edytorski]
126. obezwładniały — dziś popr.: stały się bezwładne. [przypis edytorski]
127. powała — sufit. [przypis edytorski]
128. ogarnął szał — w oryg. niem. wurde rasend: był wściekły. [przypis edytorski]
129. zabawka dziecinna — tu: błahostka, bułka z masłem. [przypis edytorski]
130. klasnął językiem — w oryg. niem. schnalzen: mlasnąć językiem. [przypis edytorski]
131. Pragnę tylko spokoju... Stefanie — w oryg. niem. Lass mich in Ruhe, Stefan (Zostaw mnie w spokoju, Stefanie); red. WL. [przypis edytorski]
132. stoi w hotelu — tu: zatrzymał się w hotelu. [przypis edytorski]
133. jękła — dziś popr.: jęknęła. [przypis edytorski]
134. obrony — w oryg. niem. Schutz: schronienie, opieka, osłona. [przypis edytorski]
135. wstrząsnęła — tu raczej: potrząsnęła. [przypis edytorski]
136. rozpacznie (daw.) — dziś: rozpaczliwie. [przypis edytorski]
137. wśród rozpusty — w oryg. niem. in dem Bordell: w domu publicznym, w burdelu. [przypis edytorski]
138. poważnie — w oryg. niem. nachdenklich: zamyślony. [przypis edytorski]
139. boleśnie — w oryg. niem. schiefen: krzywo. [przypis edytorski]
140. wstrząsnęła — tu: potrząsnęła. [przypis edytorski]
141. stosunki — tu: stosunki miłosne, miłostki (w oryg. niem. Verhältnissen). [przypis edytorski]
142. teraz mam cię (...) zrozumiałem — niem. ich habe jetzt verstanden: teraz zrozumiałem. [przypis edytorski]
143. skoro — tu: gdy tylko, kiedy. [przypis edytorski]
144. błędna samotność — w oryg. niem. in seiner Seele war es finster: mroczno było w jego duszy; pominięto w tłumaczeniu następne zdanie, w oryg. niem. Eine fressende Verzweiflung brachte ihn dem Wahnsinn nahe ([Czuł] żrące zwątpienie, które doprowadzało go niemal do obłędu; red. WL). [przypis edytorski]
145. Tą przeklętą (...) serce — w tłumaczeniu opuszczono następne po tym zdanie, w oryg. niem. Er lachte boshaft und legte sich aufs Sofa (Zaśmiał się złośliwie i położył się na sofie); red. WL. [przypis edytorski]
146. cały organizm — w oryg. niem. Geschichte: historia, opowieść; tu raczej: sprawę, wszystko (w zdaniu w oryg. niem. Ein wenig Alkohol wird die Geschichte gleich in Ordnung bringen: Odrobina alkoholu od razu doprowadzi wszystko do porządku; red. WL). [przypis edytorski]
147. posthumus (łac.) — pośmiertny; o dziecku urodzonym po śmierci ojca: pogrobowiec. [przypis edytorski]
148. kobieta — w oryg. niem. Mensch: człowiek. [przypis edytorski]
149. błędnie — w oryg. niem. irr(e), tu: jak szalony. [przypis edytorski]
150. ropiącą — dziś popr.: ropiejącą; w oryg. niem. jauchige, od jauche: gnojówka. [przypis edytorski]
151. kart — w oryg. niem. Schild: szyld, wizytówka, tabliczka. [przypis edytorski]
152. błyskawicą wystrzeliła z ziemi — w oryg. niem. mowa jest o Ostapie, który nagle został wyniesiony do góry. [przypis edytorski]
153. samotnym — w oryg. niem. kahlen, raczej: ogołocony. [przypis edytorski]
154. gardło — w oryg. niem. Lungen: płuca. [przypis edytorski]
155. jaskrawszy — w oryg. niem. gellen: przenikliwy. [przypis edytorski]
156. ciężało — dziś popr.: ciążyło. [przypis edytorski]
157. zaledwie — tu: ledwo. [przypis edytorski]
158. szatańskie milczenie — niem. höllisches Schweigen, raczej: piekielna cisza. [przypis edytorski]
159. śmiertelny — niem. krampfverzerrtes: konwulsyjnie zniekształcony. [przypis edytorski]
160. skoro — tu: gdy tylko, kiedy. [przypis edytorski]
161. obwiesić się — dziś raczej: powiesić się. [przypis edytorski]
162. można widzieć — raczej: można zobaczyć; widać. [przypis edytorski]
163. latarnię — w oryg. niem. Licht: światło. [przypis edytorski]
164. ajent policyjny — w oryg. niem. Detektiv: detektyw; tu: oficer śledczy. [przypis edytorski]
165. spuścić się na kogoś (daw.) — zdać się na kogoś. [przypis edytorski]
166. otrzymać — w oryg. niem. verschaffen, tu: zyskać. [przypis edytorski]
167. więcej — tu: już. [przypis edytorski]
168. silny — w oryg. niem. starker, tu: krępy. [przypis edytorski]
169. zdziczały — raczej: nieokiełznany; w oryg. niem. verwildeter. [przypis edytorski]
170. potrącił — w oryg. niem. stieß (...) weg: odepchnął, popchnął. [przypis edytorski]
171. W tej samej chwili (...) — w tłumaczeniu pominięto poprzednie zdanie, w oryg. niem Die Menge brüllte auf (Tłum ryknął a. Tłum rozwrzeszczał się); red. WL. [przypis edytorski]
172. nieprzytomny i zrozpaczony — w oryg. niem. außer sich vor Verzweiflung: oszalały z rozpaczy. [przypis edytorski]
173. Rozejrzał (...) dokoła — brak dalszego ciągu zdania, w oryg. niem. Er sah sich wirr um, aber die Arbeiter zuckten verächtlich mit den Achseln (Rozglądał się błędnie dookoła, ale robotnicy wzruszali pogardliwie ramionami); red. WL. [przypis edytorski]
174. trwoga i przestrach — w oryg. niem. Angst und Entsetzen: strach i przerażenie. [przypis edytorski]
175. maniakaliczne — dziś popr.: maniakalne. [przypis edytorski]
176. Naturalnie (...) fabryką — w tłumaczeniu brak poprzedniego zdania, w oryg. niem. Was war es nur, daß die Kirchenglocken geläutet werden sollten?... (Tylko co takiego się stanie, że mają zacząć bić dzwony); red. WL. [przypis edytorski]
177. Śmiał się — w oryg. niem. Er kicherte: zachichotał. [przypis edytorski]
178. Agni (mit. ind.) — wedyjski bóg ognia; bóstwo opiekuńcze, odganiające złe moce, nieszczęścia i choroby; jako upostaciowienie ognia ofiarnego Agni przyjmuje ofiarę w imieniu innych bogów i sprowadza ich na ucztę ofiarną. [przypis edytorski]
179. konwia — dziś popr. konew. [przypis edytorski]
180. Z zadowoleniem (...) senności — w tłumaczeniu brak następnego zdania, w oryg. niem. Mit einemmal schrak er auf (Nagle zerwał się); red. WL. [przypis edytorski]
181. Na ulicy słyszał (...) — w tłumaczeniu brak następnego fragmentu zdania: eine ungewöhnliche Bewegung: nadzwyczajny ruch. [przypis edytorski]
182. Siedział tak pięknie — raczej: tak przyjemnie mu się siedziało (w oryg. niem. schön). [przypis edytorski]
183. febra — tu: gorączka (niem. Fieber: gorączka). [przypis edytorski]
184. konwię — dziś popr.: konew. [przypis edytorski]
185. wtem znowu odzyskał przytomność — w oryg. niem. da kam er wieder zu sich: wtedy znów uspokoił się (doszedł do siebie). [przypis edytorski]
186. szaleństwo — w oryg. niem. Blödsinn: bzdury, brednie. [przypis edytorski]
187. konwię — dziś popr.: konew. [przypis edytorski]
188. Zerwał się (...) — w tłumaczeniu brak poprzedniego zdania: Da wurde er rasend (Wściekł się); red. WL. [przypis edytorski]
189. drżącymi, gorączkowo drgającymi rękami, — w oryg. niem. mit bebenden, fliegenden Händen: drżącymi, latającymi rękami. [przypis edytorski]
190. niebezpieczeństwie życia — w oryg. niem. Lebensgefahr: śmiertelne niebezpieczeństwo, zagrożenie życia. [przypis edytorski]
191. Czyżby (...) — w tłumaczeniu brak poprzedniego akapitu, w oryg. niem. Eine unheimliche Angst ergriff ihn (ogarnął go niesamowity strach); red. WL. [przypis edytorski]
192. Znowu (...) — w tłumaczeniu brak dwóch poprzedzających zdań, w oryg. niem. Was ist denn mit mir? Er richtete sich auf (Co się ze mną dzieje? Wyprostował się); red. WL. [przypis edytorski]
193. surowy — w oryg. niem. hart: twardy. [przypis edytorski]
194. Nagle (...) — w tłumaczeniu brak poprzedniego akapitu, w oryg. niem. Alle Kräfte hatten ihn verlassen, er fühlte sich totmüde (Wszystkie siły go opuściły, poczuł się śmiertelnie zmęczony); red. WL. [przypis edytorski]
195. szaleństwo — w oryg. niem. Blödsinn: głupstwo, bzdury. [przypis edytorski]
196. było to niemożliwością — dziś: było to niemożliwe. [przypis edytorski]
197. ubezwładniać — dziś popr.: obezwładniać [przypis edytorski]
198. rozśmiać — dziś popr.: roześmiać. [przypis edytorski]
199. roztwarły — dziś popr.: otwarły a. rozwarły [przypis edytorski]
200. febra — tu: gorączka (niem. Fieber: gorączka). [przypis edytorski]
201. rozśmiała się — dziś popr.: roześmiała się. [przypis edytorski]
202. trzy kwadranse na czwartą (daw.) — czterdzieści pięć minut po trzeciej. [przypis edytorski]
203. musiał (...) umierać — raczej: musiał umrzeć. [przypis edytorski]
204. błędnie, bez związku — w oryg. niem. wirr durcheinander: bez ładu i składu. [przypis edytorski]
205. Och (...) — w tłumaczeniu brak poprzedniego akapitu dialogowego, wypowiedzi Gordona; w oryg. niem. Noch nicht! (Jeszcze nie!); red. WL. [przypis edytorski]
206. prawie z rozpaczą — w oryg. niem. halb in Verzweiflung: na wpół ze zwątpieniem, z pewnym zwątpieniem. [przypis edytorski]
207. na dół — w tłumaczeniu brak słowa: trug: zaniósł. [przypis edytorski]
208. Nie zdawał sobie z tego sprawy... — w oryg. niem. Das wußte er nicht (Tego nie wiedział); red. WL. [przypis edytorski]
209. ciśniesz mnie — w oryg. niem. du thust mir weh; raczej: sprawiasz mi ból. [przypis edytorski]
210. nieludzkim — w oryg. niem. unnatürlichen: nienaturalnym. [przypis edytorski]
211. Zaranie — w oryg. niem. Das Vorspiel als Epilog: Prolog jako epilog. [przypis edytorski]
212. leżały tylko gruzy murów — w oryg. niem. waren nur noch Reste von Umfassungsmauern (zostały jeszcze tylko resztki murów zewnętrznych); red. WL. [przypis edytorski]
213. bodaj — tu: przynajmniej. [przypis edytorski]
214. rozśmiał się szyderczo — w oryg. niem. grinste: wyszczerzył zęby w uśmiechu. [przypis edytorski]
215. cetnar — jednostka masy przyjmująca różne wartości, między 40 a 60 kg. [przypis edytorski]
216. Zdawało (...) — w tłumaczeniu brak poprzedniego zdania, w oryg. niem. Er könnte sehr gefährlich werden (Mógłby stać się bardzo niebezpieczny); red. WL. [przypis edytorski]
217. pod Philippi — w 42 r. p.n.e. w bitwie pod Filippi starła się armia republikańska pod wodzą Brutusa i Kasjusza, którzy wcześniej zorganizowali spisek, doprowadzając do zabicia Juliusza Cezara (jako tyrana) z armią obrońców cesarstwa dowodzoną przez Marka Antoniusza i Oktawiana (politycznego sprzymierzeńca i usynowionego spadkobiercę Cezara); gdy oczywiste stało się, że klęska jest nieuchronna, Brutus popełnił samobójstwo, przebijając się mieczem, zaś Kasjusz kazał się zabić niewolnikowi. [przypis edytorski]
218. rozśmiał się — dziś popr.: roześmiał sie. [przypis edytorski]
219. zrobić parę uwag — w oryg. niem. Betrachtungen anstellen: snuć rozważania. [przypis edytorski]
220. z (...) radością — w oryg. niem. Vergnügen: z przyjemnością. [przypis edytorski]
221. gniotło się — w oryg. niem. drängte sich: przepychało się, tłoczyło się. [przypis edytorski]
222. z naprężoną uwagą — niem. mit großer Aufregung: z wielkim podnieceniem, wzburzeniem, ekscytacją. [przypis edytorski]
223. oklaskiem — dziś popr.: oklaskami. [przypis edytorski]
224. wśród (...) ruchów — w oryg. niem. mit (...) Gesten: gestykulując. [przypis edytorski]
225. między lawiną — dziś popr.: pod lawiną a. wśród lawiny. [przypis edytorski]
226. pomyślał — w oryg. niem. lachte: zaśmiał się. [przypis edytorski]
227. zrywał się ostatnimi wysiłkami — w oryg. niem. raffte sich zur letzten Anstrengung auf: zdobył się na ostatni wysiłek. [przypis edytorski]
228. tysiącgłowny — dziś popr.: tysiącgłowy. [przypis edytorski]
229. natłok — w oryg. niem. Gedränge: ścisk. [przypis edytorski]
230. niemy — w oryg niem. sprachlos, raczej: oniemiały. [przypis edytorski]
231. natłok — dziś w tym znaczeniu (wielkiej masy ludzi): tłok. [przypis edytorski]
232. głucha — w oryg. niem. düstere und dumpfe, raczej: mroczna i dziwna. [przypis edytorski]
233. innego jak — dziś popr.: innego niż. [przypis edytorski]
234. było — w oryg. niem. wäre: byłoby. [przypis edytorski]
235. Ściemniło mu się — dziś: pociemniało mu. [przypis edytorski]
236. zdradzony — w oryg. niem. verraten, tu raczej: wydany (policji). [przypis edytorski]
237. ubezwładniać — dziś popr.: obezwładniać. [przypis edytorski]
238. obiegł wkoło dołu — dziś popr.: obiegł wkoło dół. [przypis edytorski]
239. w kilku minutach — dziś popr.: w kilka minut. [przypis edytorski]
240. byle tylko — tu: aby. [przypis edytorski]
241. rozśmiała się — dziś popr.: roześmiała się. [przypis edytorski]
242. zaczem (daw.) — po czym. [przypis edytorski]