VIII
A w czumackiej46 Marko rzeszy
Powraca wesoły,
Do swej chaty ani śpieszy,
Bo popasa woły.
Wiezie kubrak dla swej żony,
Co oczy zachwyci,
A dla starca pas czerwony,
Wskroś z jedwabnych nici.
Najemnicy — dar sowity:
Żupan nad żupany,
Żupan krasny47, zlotem szyty,
Srebrem przetykany.
Dzieciom trzewiczki z podróży
Przywiózł w upominek
I orzechów zapas duży,
I słodkich rodzynek.
A dla wszystkich sporą miarę
Z Carogrodu48 wina.
Mniema zastać szczęście stare
W chacie u komina.
Jego sercem nic nie miota,
Nic nie trudzi głowy.
I otworzył rzeźwo wrota
W dziedziniec domowy.
Zobaczyły go obydwie
W tejże samej porze:
«Och na koniec! Och zaledwie!
Dziękiż tobie Boże!»
Stary poszedł wyprząc woły
I uprzęże składa;
Jak przed rojem w ulu pszczoły,
Krząta się gromada.
Słychać krzyki uroczyste,
Radość nieustanną:
Ach, Ojcze nasz!... Jezu Chryste!
Ach, Najświętsza Panno!
«A gdzie Hanna, Katarzyno?
Gdzie się Hanna chowa?
Pokaż prędzej mą jedyną.
A czy żywa? zdrowa?»
«Jeszcze żyje... duszę chroni,
Ale bardzo chora.
Chodźmy, Marko, chodźmy do niej!
Oto jej komora49!»
Marko ledwie poznać zdoła,
Gdy ją ujrzał z progu.
«Chodźże prędzej! — ona woła —
Dziękiż Panu Bogu!
Pochwalona Pani nieba,
Przenajświętsza Matka!...
Katarzyno, mnie potrzeba
Mówić z nim bez świadka.
Wyjdź z komory choć na chwilę!..»
Wyszła Katarzyna.
«Widzisz, Marko, ledwiem w sile
Przemówić... do syna.
Oto, synu, spowiedź skryta
Moich dni ostatka:
Jam nie prosta tu najmita,
Ale twoja... matka...»
I osłabła, i złamana
Padła na wezgłowie.
Marko upadł na kolana,
A ona znów powie:
«W cudzej chacie... tu jak w grobie
Zeszła młodość cała...
Byle tylko być przy tobie,
Jam pokutowała...»
Marko zemdlał... zbladło lice,
Zbiegli się doń chatni...
Gdy się ocknął — pokutnicę
Ujął sen ostatni.
Przypisy:
1. chystać (daw.) — huśtać; kołysać. [przypis edytorski]
2. pogrzebły — dziś popr.: pogrzebały. [przypis edytorski]
3. kum (daw.) — ojciec chrzestny w stosunku do matki chrzestnej i rodziców dziecka albo ojciec dziecka w stosunku do rodziców chrzestnych; pot.: dobry znajomy, sąsiad. [przypis edytorski]
4. zachodzić się (daw.) — zapamiętywać się w wyrażaniu emocji, zanosić się czymś, np. płaczem. [przypis edytorski]
5. pieśnię — dziś popr. forma B. lp: pieśń. [przypis edytorski]
6. kitajka — chustka jedwabna, pierwotnie chińska, skąd nazwa (daw. Kitaj to Chiny). [przypis edytorski]
7. opona (daw.) — zasłona. [przypis edytorski]
8. futor a. chutor (z ukr.) — pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysiółek. [przypis edytorski]
9. nie masz (daw.) — nie ma (nieosobowa forma czasownika). [przypis edytorski]
10. przyzba — ława usypana z ziemi i gliny wzdłuż zewnętrznej ściany domu; dawniej ludzie na wsi zwykli odpoczywać, siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]
11. dumka (ukr.) — myśl; por.: dumać. [przypis edytorski]
12. płużyć (daw.) — dogadzać; dawać zadowolenie. [przypis edytorski]
13. mary — nosze do przenoszenia zmarłego. [przypis edytorski]
14. chudoba — niewielki majątek, ubogie gospodarstwo. [przypis edytorski]
15. świta a. świtka — wierzchnia odzież odzież chłopów i biedniejszej szlachty; siermięga. [przypis edytorski]
16. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
17. horodyszcze (z rus.) — grodzisko, miejsce warowne. [przypis edytorski]
18. kośba — koszenie trawy lub zboża. [przypis edytorski]
19. zapracowywa — dziś popr.: zapracowuje. [przypis edytorski]
20. chodzić w najmy (daw.) — wynajmować się do pracy u kogoś. [przypis edytorski]
21. ucieką — dziś popr.: uciekną. [przypis edytorski]
22. rusznica — jeden z pierwszych typów ręcznej, długiej broni palnej. [przypis edytorski]
23. żupan — okrycie noszone przez szlachciców, zapinane na guziki, sięgające do kolan, z wąskimi rękawami i kołnierzem w formie stójki. [przypis edytorski]
24. korowaj — ciasto weselne wypiekane tradycyjnie na Ukrainie. [przypis edytorski]
25. krasić (poet.) — zdobić, upiększać. [przypis edytorski]
26. zachód — tu: staranie, wysiłek. [przypis edytorski]
27. przecię a. przecie (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
28. płata — płaca, zapłata. [przypis edytorski]
29. Chyba wypędzicie — tu w znaczeniu: chyba że wypędzicie. [przypis edytorski]
30. gospoda (daw.) — kwatera na krótki pobyt; stanąć gospodą: zatrzymać się u kogoś na krótki czas. [przypis edytorski]
31. stać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski]
32. mszę u Barbary — w kijowskim monasterze św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, ważnym ukraińskim miejscu pielgrzymkowym, słynnym z relikwii św. Barbary (ukr. Варвара Великомучениця). [przypis edytorski]
33. w pieczarze — tj. w jednej z pieczar z dewocjonaliami w kijowskiej Ławrze Peczerskiej, prawosławnym zespole klasztornym, gdzie znajduje się wielki podziemny system korytarzy, a w nich liczne kaplice i grobowce mnichów, świętych i ważnych osób świeckich. [przypis edytorski]
34. pytają o Kijowie — dziś popr.: pytają o Kijów. [przypis edytorski]
35. stadło (daw.) — małżeństwo; para małżeńska. [przypis edytorski]
36. dzień Najświętszej Panny Zielnej — obchodzone 15 sierpnia święto maryjne patronki płodności ziemi; oficjalnie: święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. [przypis edytorski]
37. wedle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
38. kołacz — rodzaj pszennego pieczywa (chleba lub ciasta) w kształcie koła (stąd nazwa). [przypis edytorski]
39. folga (daw.) — folia, bardzo cienka blacha z metali nieżelaznych. [przypis edytorski]
40. jarzęca świeca (daw.) — biała świeca woskowa. [przypis edytorski]
41. nie stać (daw.) — zabraknąć, nie starczyć. [przypis edytorski]
42. połudeń a połudzień (reg.) — obiad, posiłek południowy. [przypis edytorski]
43. Spas (ukr.) — Zbawiciel. [przypis edytorski]
44. Mikoła — tu: św. Mikołaj, otaczany wielkim kultem na Rusi, patron m.in. podróżnych, dlatego Hanna radzi zwracać się do niego, „bo coś Marko bawi dłużej, zachorował gdzieś w podróży”. [przypis edytorski]
45. oleje święte bierze — chrześcijański obrzęd namaszczenia olejem ciężko chorej, bliskiej śmierci osoby, dokonywany w intencji wyzwolenia od cierpień i odpuszczenia grzechów, zwany też ostatnim namaszczeniem. [przypis edytorski]
46. czumak (daw., ukr.) — chłop ukraiński, żyjący z handlu, przewożący swój towar, często na bardzo duże odległości, wozami zaprzężonymi w woły. [przypis edytorski]
47. krasny (daw.) — jaskrawoczerwony; piękny. [przypis edytorski]
48. Carogród — dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. [przypis edytorski]
49. komora (daw.) — izba, pokój. [przypis edytorski]