X

Ojciec Szeligi był szlachcic ubogi,

Mieszkał pod Wilnem na Litwie głębokiéj;

Miał włókę gruntu i lasu trzy włoki,

Orał, polował i rąbał się z wrogi.

A jak wiadomo — w jagiellońskie lata

Mniéj było szlachty na żołdzie magnata;

Czy sejm, czy sejmik, czy rycerskie koło

Szlachta chowała zbożne obyczaje

I częściéj panom stawi harde czoło,

Niźli im swoje sumienie przedaje.

Bywało wtedy u szlachty i braciéj

Ubożej w domach, lecz w sercach bogaciéj.

Swoboda była nie słowem, lecz faktem,

Bo jéj strzeżono trzeźwo, nie po pjanu38.

Jeśli kto ziemię trzymał za kontraktem39,

To jeno40 groszem opłacał się panu;

Wypłacał czynsze po niedrogiéj cenie

Na święty Marcin41 lub na święty Jerzy42;

Lecz miał swobodne ramię i sumienie,

Bo to oboje do kraju należy.

Rzadko kto służył w nadwornéj chorągwi

U kasztelana albo wojewody;

Doma43 sycono i piwa, i miody,

Nie zaglądając do magnackiéj stągwi44.

Ojciec Szeligi ręką pracowitą

Karczował lasy i zasiewał żyto;

Miał swoje stada i po lasach barcie,

Miał pobożności i cnót w sercu wiele;

Pościł w sobotę, chmielił się w niedzielę,

I świętą prawdę ciął ludziom otwarcie.

Łacińskich nauk nie zaszczepiał w synie:

Bo tylko credo45 umiał po łacinie;

Lecz za to grzmotnąć niedźwiedzia z półhaka

Lub kosić trawę na zielonéj błoni,

Karczować pole lub dosiadać koni

Dzielnie wyuczył swego jedynaka.

A kiedy wojna nadeszła z Wołoszą,

To na nią syna wyprawił sowito,

Kazał stać murem za Rzeczpospolitą,

Miecz mu do boku przypasał z rozkoszą, —

I dusza ojca była wielce rada,

Że stary pancerz k’piersiom mu przypada46.

Złożon do boju nasz młody Szeliga

Z radością oręż rodzicielski dźwiga. —

Spod Obertyna, gdzie zwijał się żwawo,

Powrócił zdrowy i okryty sławą;

Ale krom sławy nic więcéj nie dopnie:

Bo łupów nie brał, na zyski nie patrzy;

Hetman rozdawał zaszczyty i stopnie,

Ale tam rękę przeciągał bogatszy,

A za bogatszym, jak obyczaj każe,

Byli rotmistrze i regimentarze. —

O tamtych czynach dobrą pamięć chowa

I król, i hetman, i karta dziejowa.

A jego pracom któż uczynił zadość?

Własne sumienie — i ojcowska radość.

Dosyć mu było: zwycięzca Wołoszy

Znów orze ziemię i niedźwiedzie płoszy;

A gdy pan Gasztołd wyprawił obławę,

Tak zręcznie dzika na oszczep przebodzie,

Że przypadł k’sercu panu wojewodzie

I już porzucił gospodarską sprawę.

Sądząc, że czegoś dosłuży się może,

Został myśliwym w Gieranońskim dworze.

Ojciec był nierad téj jego dworszczyźnie:

«Lepiej byś poszedł Wołochom w niewolę!

Na jasnych dworach chcesz dopędzać dolę,

A tu się dola wioskowa wyśliźnie.

Czy ci niemiła domowa zagroda?

Czy mało chleba? czy może zła woda?

Czy tu złe knieje? czy tu złe nadzieje

Nad twoją strzechą słomianą i starą?

Patrz, jak się niebo dobrotliwie śmieje,

Mierzyć ci hojną obiecuje miarą!

A tam na dworach, gdzie chętka cię wzywa,

Zyski niepewne, strata niewątpliwa:

Bo strata czasu na służebnym chlebie,

Dla Boga, kraju, dla samego siebie.

Tam twoja wola nie twoją się stanie;

Tam zaprzedałeś twój sen i czuwanie;

Tam każde słowo musisz mieć na wodzy, —

Wiész, jak bogatym hołdują ubodzy?

Służąc w ich barwie, nie dopuszczaj Boże,

Nawet myśl twoja zaprzedać się może!

Boś ty najemnik — i Bóg wié, za kogo

Nieść twoję głowę rozkazać ci mogą!

Nie jedź, mój synu! lub jeśli ci mile,

Idź w dworską służbę — ja nie błogosławię:

Bo wiém, że do nas powrócisz za chwilę,

Może powołan ku godniejszéj sprawie!»

Nie błogosławił — a młody Szeliga

Jechał do dworu i już barwę dźwiga,

Hasa po kniejach jak dojeżdżacz lichy...

Poszedł swą drogą: bo w niebiesiech pono47

Nad głową szlachty, za grzechy jéj pychy,

Już służebnictwa klątwę wyrzeczono!

Ojciec umierał i przyzywał syna;

Syn nie mógł przybyć po błogosławieństwo:

Bo była zręczność popisu jedyna,

Obława sławna. — Całe wielkie księstwo,

Wszystko, co żyje, na wyścigi bieży,

Polować z królem do puszcz Białowieży.

Sądził Szeliga w zamniemaniu płonném,

Że król, gdy zręczność łowiecką obaczy,

Weźmie go k’sobie i mianować raczy

Łowczym nadwornym, a potém koronnym;

A wtedy żywot rozpocznie szczęśliwszy

I pana ojca przekona, co umie...

Lecz król młodzieńca ani widział w tłumie,

A ojciec umarł nie błgosławiwszy.

Odtąd dworszczyzny burzliwym odmętem

Płynął Szeliga przykuty do łodzi.

Już ani pytaj, jak mu się powodzi:

Bo krzyż ojcowski swym promieniem świętym

Już się nad głową jego nie migota,

Dróg nie oświéca błędnego żywota...

Przez nieuwagę popsował48 raz sieci,

Że wilk ścigany z ostępu wyskoczy.

Pan się rozgniewał i groźno zaleci,

Aby mu więcéj nie stawał na oczy.

Wypchnięty z dworu, nie postał już doma49:

Bo się płochości sam przed sobą sroma50.

Obliczył grosze — kwota ich zbyt mała;

Ubiegłe lata obrzucił oczyma —

Większa połowa marnie się styrała;

Obliczył zdrowie — to jeszcze się trzyma:

Więc daléj na świat poszedł zbierać plony

Po inszych dworach Litwy i Korony.

W dworach Kierzgajłów, Kiszków, Chlebowiczy,

Tyrał swe zdrowie, wodząc pańskie psiarnie.

Chciał doznać w życiu rodzinnych słodyczy,

To jął małżonkę — wnet nędza ogarnie.

A kiedy insi zbierali wawrzyny,

Z królem Batorym na inflanckiéj wojnie,

On na niedźwiedzia ostrzył rohatyny

Lub w pańskich waśniach walczył niedostojnie.

Gniotła go nędza: więc byle zapłacą,

Nadstawiał ramie Bóg wié gdzie i za co!

Wziął ranę w czoło — nie gdzieś przy fortecy,

Lecz służąc świadkiem u sądowych kratek;

Niedźwiedź na łowach szarpnął go przez plecy

I wyrwał zdrowia krzepkiego ostatek:

A więc w Krakowie we szpitalu leży:

Żona bez chleba — on sam bez odzieży.

A syn, którego niebo mu przysłało,

Rosnął bez nauk jak istota podła,

Nie mógł ojcowską poszczycić się chwałą,

Co by go kiedyś między ludzi wwiodła.

Cierpiał Szeliga — lecz się nie użala:

Bo nad swą strzechę wolał zamki cudze, —

Po tyloletniéj na dworach usłudze

Czuł, że sam winien, idąc do szpitala.

Szczęściem, Bobola, wielki podkomorzy,

Człek miłosierny, polubieniec króla,

Zwiedzając domy, gdzie jęczeli chorzy,

Nad jego losem rzewnie się rozczula.

Niepiśmiennemu, jak strzelec zwyczajnie,

Co nie miał zdrowia, co już był niemłody,

Jakież się mogły nastręczyć zawody?

Wzięto Szeligę do królewskiéj stajnie51.

Zapłakał zrazu, mając barwę nosić;

Lecz gwoli żony i dziecka potrzebie

Zaparł się herbu i samego siebie. —

I tak niedoli doświadczył już dosyć:

Nowy chléb jego — zwyczajnie woźniczy,

Choć to u króla — lecz zawsze sromota52;

Wśród upokorzeń, wśród ciągłych goryczy,

Boleść na sercu, chociaż barwa złota.

Ale ta świetność i hańba rzemiosła

Przez lat trzynaście do serca już wrosła.

Tylko gdy Skarga k’wyznaniu zachęca

I trącił serca bolejącą stronę,

Szeliga ryknął płaczem potępieńca:

«Czyż ja tu kości do grobu osunę?

Jaż niegdyś szlachcic — czyż Bóg mi przeznacza

Włożyć do trumny mój bicz poganiacza?

Och! gdyby nieco grosza ku potrzebie,

Znów by woźnica wskrzesnął na szlachcica,

Szedłbym na Litwę o żebranym chlebie, —

Tam bym przebłagał mogiłę rodzica,

Wykupił dworek, com stracił z méj winy

I zakopany w ustroniu dalekiém,

Kształciłbym syna pomiędzy Litwiny,

I tam bym umarł niezależnym człekiem!

Dajcie mi, księże, lekarstwo na ranę!

Zedrzyjcie ze mnie złocistą sukmanę!

Gdy znosić nędzę — niech tam znoszę nędzę!

Niechaj odżyję przed zawarciem powiek!

Z pługiem rolniczym i w szaréj siermiędze

Karczując grunta — przypomnę, żem człowiek»