XXVI

Tu definitor powstał jak w stanowczej dobie

I ojca po bratersku wziął za ręce obie,

W jego ustach był uśmiech błagalny i słodki.

— «Ej, wara, panie Pawle, wspominać twe przodki!

Bo czy waszmość masz serce, czy masz wasze głowę

Skazywać twoich przodków na męki czyscowe?

Widziałeś cień rotmistrza, co cierpi tak srodze,

Czy myślisz, że on dotąd na zbawiennej drodze?

Nie pomogły mu cnoty, ni dzielna odwaga,

Ot! błąka się po nocach i potomków błaga,

Aby zwrócili własność sierocie i wdowie,

Co niesłusznie przywłaszczył — czyż dalsi przodkowie

I całe pokolenie parenteli¹²⁹ waszej,

Pan starosta rzeczycki, piwniczy, strukczaszy,

Sprawę przed Panem Bogiem wygrali przemocą?

Czy tam nie pokutują za krzywdę sierocą?

Czy myślisz, panie Pawle, że zbiór ich katuszy

Nie spadnie na rachunek waszmościnej duszy?

Syn, wnuk i chrześcijanin, szlachcic jak należy

Czyż tobie użytkować z owoców łupieży?

Czy to po chrześcijańsku, pytam, czy to pięknie?»

— «Dosyć... proszę aspana... bo serce rozmięknie» —

Rzekł ojciec, bo go mowa zwyciężyła taka

I ucierał łzy bujne rękawem kubraka —

Zamyślił się i dodał: «Prawda, prawda święta,

Lecz są ważne przeszkody, są impedimenta¹³⁰:

Pro primo¹³¹ trzeba wyznać i powrócić jawnie

Co ojciec, dziad i pradziad trzymali nieprawnie,

I za grzechy pradziadów mnie świecić oczyma;

Secundo¹³² starych kopców i śladu już nié ma,

Cudze mogę powrócić, ale swego szkoda:

Oddaj kurowi grzędę, to zechce ogroda.

Po trzecie... grób rotmistrza... święte przodków kości

Czyż zostawić na gruncie obcych posiadłości?

Potem... proszę aspana... w szlacheckiej chudobie

Dziesięć morgów nie żarty — pomyśl tylko sobie;

Toż i tak Dęboroże już nas nie przeżywi.

Na taką szczodrobliwość i mój syn się skrzywi:

Bo on po mnie dziedziczy — a z czego żyć będzie?»

— «Gdzie rzecz o cudzą własność, nic nie masz na względzie;

(Zawołał definitor ze świętą powagą)

Bóg dobry — i nikogo nie opuścił nago:

A zresztą choćby żebrzeć przy kościelnej wieży,

Jednak redde quod debes, oddaj co należy!

Ale nie pójdziesz z torbą, już moja w tem rada.

Jest sposób i powrócić grunta do sąsiada,

I honor twoich przodków ocalić najściślej,

Że grabieży i zwrotu nikt się nie domyśli,

I syna zaspokoić zręcznie a korzystnie,

Że na oddanie gruntów i słówka nie piśnie.

Słowem — przebłagasz nieba, a dom twój widocznie

Zubożon krzywdą ludzką podnosić się pocznie;

Otrzymasz przebaczenie za twe antenaty,

Zysk w niebie, a na ziemi — ani na grosz straty».