CARMEN.
Tu ne, Musa, time; fidens tua plectra moveto.
Ardua si tentas, haud viribus æqua, labori
En DEUS aspirat, CUI non certaret Apollo,
Non Heliconiadum turba ingeniosa sororum.
Pindum, ac Parnassum vani lusere Poetæ;
Nusquam Hippocrene: Solio tibi manat ab alto;
Quæ tardam exacuat felix audacia mentem.
Hac secura voles; tranareque nubila cæli,
Et pelagus valeas; valeas arcana subire,
Incertæ nondum famæ corrupta loquelis.
Se quasi frustrari libeat, præsentia Vatum
Numina sollicitent alii, laticesque requirant
Aonios: vero QUI numine parva JOANNES,
Cum velit, extollat, præcelsa teratve, canenti
Dexter adest, nutuque silens jubet alta benigno,
Unde tibi virtus, mens Unde est, spiritus Unde.
Jamque ardent animi præclara sub Auspice tanto
Dicere, magnanimum laudes celebrare Virorum:
Qua gens perfidia, quo crimine Maura nefando
Pectora Lusiadum veteri succenderit igne;
Quasve novas dederit pœnas odiosa propago;
Donec in officium Mavors rediisse coegit.
Ficta procul: sincerus amat sincera JOANNES.
Labitur in medias terras ubi longius æquor,
Cujus ad os validas fertur posuisse columnas
Amphitryoniades, jacet urbs antiqua, ruinis
Se veluti retrahens Byrsæ, Trinacria longe
Littora prospectans; opulenta, et nobilis olim,
Dum non armato Navarrus milite pressit;
Nunc tantum sinus, et statio malefida carinis.
Hinc solet infestas cava trabs agitare rapinas;
Huc redit exuviis miserorum læta cruentis:
Nec solis gaudet spoliis, in vincula mittit
Imbelles, pecoris quos aut divendit ad instar,
Servitio aut premit indigno teterrima proles,
Naturæ probrum, labes ratione fruentum.
Hoc decus, hic illis honor, hæc laus dira relicta est.
Eminet imperio præstans feritate Tyrannus,
Obscœnæ stirpis custos obscœnior ipse.
Perfidus hic teneris versare peritus ab annis
Omne nefas, temere fas omne abrumpere doctus,
Quod non arripiat, crimen non prospicit ullum;
Et siquod videat se præteriisse, dolebit:
Prodigio similis, magnum nisi sparsa per Orbem
Fæx hominum hæc esset; potius ferienda securi
Quæ fuit, urbanis ultro quam digna citroque
Officiis, nedum sociali fœdere jungi!
Quod si aliter visum Rerum Moderantibus axem,
Lux veniet, spero, libeat cum finibus exul
Extremas immite genus detrudere in Arctos,
Qua trahit hybernus torpentia plaustra Bootes;
Seu Notus unde recens bacchatur, inhospita tellus
Hos sibi conquirat cives, teneatque per ævum:
Sive habitent saltus, furtivoque antra recessu,
Sanguinem ubi pascant socii, nova monstra, ferarum,
Ungue rapace quibus præeunt, virtute minores.
Cum scelus ingenium est, nihil inde evolvitur æqui;
Jam Natura malas nequit obliviscier artes:
Nam qui pœniteat morum, per sæcula postquam
Invaluit, totosque lues descendit in artus?
Crimen ubi donis cumulatur, casta laborat
Esurie Probitas, vulgo exagitata procaci?
Barbara progenies inversis omnia dicunt
Nominibus: justa oderunt, injusta probantes.
Ardor is est sceleris, sic noxæ prævalet usus,
Ut perpetrandi facinus non tempus omittant,
Vel prædæ rapti stimulis, vel amore nocendi;
Interdum ne aliquid videantur ferre decori.
Quam non hæc reddam fallaci pectore, nemo
Non norit: quales mendax emiserit auctor,
Hæresis infandæ comites, Mahometus alumnos,
Auribus atque oculis tantummodo nesciet expers.
Quæ nuper, generose Donalde, immania turpi
A grege pertuleris, quas dic fraudesque dolosque!
Quot varios casus; quot adire pericla, labores
Teque, tuosque Ducis perjuria fœda bilinguis
Impulerint, animo tamen omnia victa potenti!
Eximio imperii summi decoratus honore,
Obtuleras ultro Pacem, quam Barbarus ipse
Suppliciter, magno Rege auxiliante, petebat.
Lex non ulla fuit levior: Quod dedere Gallos
(Offenso Domino; læsis pariterque Britannis,
Fœdere conjunctis, Tripolinæ in mœnibus urbis
Comiter exceptos) festinet: et illico voti
Se putet esse reum; accipiat dextramque, fidemque
PRINCIPE ab Augusto, fulvis pretiosus arenis
QUEM Tagus observat; Gangesque, Nigerque veretur;
Subditus immensas resonantia in æquora gurges
Volvit Amazonius, nec non Argenteus undas.
Regulus acclamat gaudens, ardetque pacisci.
Jam properat, fortemque Virum studiosus in aulam
Invitat; quidquid mens suggerit atra, paratus
Exercere prius, quam consentanea Vero,
Commoda multa sibi quantumvis afferat, optet.
Haud mora: quid tristes arces fatale minentur,
Quidve domus ferat ambigua, imperterritus Heros
Nequaquam metuens, hostiles tendit in ædes.
Talis acerbati Carolus prorupit in hostis
Ora, domumque audens, solus; post multa regressus:
Seu talis monitu contempto Cæsar amico,
Barbara conflantem celeravit adire Senatum,
Vincere consuetus vultu, indocilisque timere.
Imperat interea puppi Legatus in alta;
Dum redit ille, (valet si forte redire superstes)
Nocte vigil memores solerti pectore curas
Pertractans: animoque æger, spem fronte serenat,
Ni regredi liceat, cum jam lux alma resurgat,
Inducatque novum terris Aurora decorem,
De se nil curans absente, irrumpere in hostes
Dux jubet invictus, toto quo robore possint.
Pro nihilo sibi vita fuit, potiora tuenti.
Nam pede quam celeri fugiunt hæc munera lucis;
Quam, si Fama silet prænuntia, maxima parvis
Nomina nominibus miscent oblivia Lethes,
Haud acrem latet ingenio, cui gloria cordi est.
Rejicit in vulgus tangentia gaudia sensus:
Grandibus addictus, lethum, et vulgaria temnit,
Ætates, fato major, victurus in omnes.
Quid Fabios memorem redimentes prælia solos?
Quid Regem, cives moriens qui reddit ovantes,
Ultimus imperio Cecropis dominatus in agris?
Quidve feram Juvenes, mactant qui densa cadentes
Agmina, flumineos potando morantia cursus,
Centuplicem decies numerum (mirabile dictu!)
Quot nusquam, nullo quis tempore millia duxit?
Nil Veterum monumenta docent illustrius; imo
Firmius haud quidquam, quidquam vehementius ausit,
Nobiliusque sibi jam fingere mascula Virtus.
Quæ tamen apparent rerum transcendere metas,
Monstrat, qua peragi possint ratione, Donaldus.
Et Codro, et Fabiis, Lacedæmoniæque Juventæ
Vix liquit partes Unius fama secundas.
Atticus ille suis quæsivit morte triumphum:
Magnum est; sed populo debebat talia civis,
Et ductor, monitis etiam signata deorum.
Romanos inimica senex in castra simultas,
Et palma expectata, et non dubitabile traxit
Nominis augurium, nullo delebilis ævo:
Tum patriis pulchrum occidi succurrit in armis.
Quæ se, quæque deos, quæ natos, atque parentes,
Uxoresque tuebantur, pro parte virili
Angustas presso propugnavere Lacones
Si pede Thermopylas, sibi dulcia fortiter ipsos
Defendisse patet; quodque aspera fata levaret,
Cum cecidére, datum est, ut non morerentur inulti.
At meliora quidem circumstant omnia Factum
Egregium, immortale, mihi quod ferre per Orbem
Contigit invalido, valido grave pondus Atlanti.
Non hic illecebris, ut fit, jucundior ullis;
Nuda sed occurrit, per se pulcherrima, Virtus.
Pectore nequitiem, quam vocibus improbat, odit,
Virtutemque colit, Virtutis amore, Donaldus.
Nil, raptare solet quod maxima in omnia mentes,
Nullus amor patriæ, vindictæ nulla cupido,
Utilitas, aliusve furor commovit agentem.
Ante oculos habuit tantum, quod munus obiret,
Eventus quicumque foret, quodcumque periclum.
Heu! quot Concilium horrendum jam mente volutat,
Quot struit insidias! Plebs undique convenit exlex,
Seque inter furtim venturo retia tendit.
Exultant præda: plus indulsisse videtur
Ingenio, summisque efferri laudibus ille
Dignior, inventum cujus sit atrocius, ore
Qui vomat impuro novum, et execrabile quoddam,
Flagitium insolitum, rabida plaudente corona.
Hic monet, invisam pedibus vix tangat arenam,
Excipere Incautum ferro, lacerumque propinquas
(Horresco referens) dispergere corpus in undas:
Hic mavult, immissa cohors in fœdus euntem
Hinc telis atque hinc subito quod figat acutis,
Securus mediam cum progredietur in urbem:
In caput, alterius monitu, violabile nulli,
Pulvere nitrato prægnans, cava fistula mortem
Eminus ejacularetur: seu tramite subter
In terram ducto, qua Vir procedat, oportet,
Nonnullo suadente, latens erumperet ignis:
Atque alia eructant alii, superanda vicissim.
Perversas adeo mentes habet æmulus ardor
Crimina patrandi, sic dulce est dedecus illis!
At DEUS Omnipotens molimina cuncta fefellit.
Tale Vir induitur decus, observantia vultus
Tanta est, ut media medios in luce per hostes
Conspicuus, damno spatietur sospes ab omni.
Non, nisi magnorum scelerum bene cognitus usu,
Exitiale nefas peragendum suscipit ullus.
Cum tamen in prædam mens involat improba, (mirum!)
Dextera consilio refugit servire maligno.
Sævit in officium lethale ter apta voluntas,
Carnificum inclemens animo ter linquitur agmen,
Ter manibus trepidis penetrabilis excidit ensis;
Invitisque dolis, insignem Victor inermis
Ducit inoffensus per compita cæca triumphum.
Limina jamque subit (Caco haud indigna) Tyranni;
Sive ut paciferæ det amicum pignus olivæ;
Seu, reboante polo, missurus fulmina belli.
Quid cessas? Quid jam, Vir magne, tonitribus aures
Non quatis insanas? Quid stant fera mœnia? Quare
Vela Noto sinuosa intendens, Regia nondum
Fulgurat horrendum Navis? Credisne futurum,
Ut reperire fidem semel his tibi detur in oris?
Numquam post homines natos Astræa scelestas
Visa fuit coluisse plagas, ubi Pacta Fidesque
Cardine versantur duplici: Pretiove, Metuve.
Eia age, rumpe moras: generi ne parce nefando.
Muneribus certent alii; tu cuspide, flamma.
Omnia quæ subigit, ratio civilis agendi,
Non hic componat secum pugnantia verba:
Detestanda nihil, præter vim, turba veretur.
Obsecrat assiduus tutæ dum fœdera pacis,
Barbarus effugia exquirit, disturbet ut unam,
Ad rem qua tantum veniat sententia, legem.
Non quod sollicitus Gallos sibi quærat amicos;
Sed modo ut inveniat, quo pacto imponat utrisque:
Frustra: circumspecta præest sapientia dictis:
Callidus, objecit quæcumque dolosa, retundis.
Quam male conveniat, primo, quem obtrudit, honori,
Communem sociis, et, cui parere tenetur
Subjectus, Regi, sociasse penatibus hostem,
Ostendis; concertatos dein puppibus altis
Pollicitus (quondam nulli data gloria) Captos
Mittere barbata ad Dominum comitante caterva;
Nam, post multa vafer, Dominum prætexit et ipsum:
Nulla reliquisti, Vero quæ opponere posset.
Se tamen obfirmat, caussisque resistit in isdem;
Non secus, ac surdo, aut si fiant verba sepulto.
Altius hæc prævisa tibi, Maurusia quorsum,
Experto, rabies in Fas pervadat, et Æquum;
Natura indociles plus indulgentia quanto
Difficiles animos reddat: sed Marte feroci
Subversurum operum moles, atque impia letho
Corpora, sic meritos juvenesque, senesque daturum,
Cuncta prius tentare juvat: si forte disertis
Vocibus edictos miserandæ stragis acervos
Formidet genus ignavum; neque sanguine mixto
(Proh dolor!) humano, pigeat vidisse rubore
Cærula tincta novo, terrasque cruore madentes.
Quid vero Pietas prodest? Spes interit omnis;
Curæque, ærumnæque ingentes irrita cedunt.
Nequicquam gemitus imo de corde petitos
Edis: inhumanos opus est advertere in hostes.
Tum demum indignans, hostilia concipit Heros:
Omnia mente putat temeraria gentis iniquæ;
Horrida tecta, urbemque feram, portusque relinquit.
Supplicibus facilem nuper, nunc ardor adurit
Calcandi tumidos: veluti nemoralibus umbris,
Aut cum per Libycas fertur jejunus arenas,
Rex Leo fastidit generosus, calle viator
Corpore qui jacuit pavidus; truculentus at ipse,
Quem videt adversum, frendens evertit, et audax,
Quo plures oppugnabunt, magis æstuat ira;
Nec, jaculis acies horrens si provocat unum,
Segnior aggreditur moriturus in arma decore.
Ære salutanti, plausuque sequente faventum,
Ecce statim malo signum diverberat auras
Sanguineum, non enarrabilis omina cædis.
Turba modum nescit: Martis certamina poscunt.
Omnia rite parant; describitur ordine munus
Cuique suum, Navis dum pandas explicat alas.
Fax manibus lucet; reseratis ænea centum
Ora patent foribus, volucrem minitantia mortem.
Jam tremit urbs infida, manus ad sidera tollens;
Jam confessa nefas, in semet probra retorquens,
Orantes mittit supplex breve tempus, anhelis
Quo requies animis, liceatque timore solutis
Consuluisse sibi: referunt concessa precantes.
Debita jampridem, duodenam tardat in horam
Pœna dolis, populo tandem infligenda protervo.
In nubem interea nigrantem cogitur aer,
Nec dudum splendens, tristis præsagia damni.
Concio narratur procerum numerosa sub Orco
Pro consanguineis, tetrico circumdata Diti,
Christiadum in cœtum, quos Lysia nutriit uber,
Nunc vastaturos Mahometica mœnia misit,
Multa Jovem Stygium manibus rogitasse supinis,
Audiit umbrarum Rex impia vota precantum;
Et famulo, quem habuit propiorem, talia mandat:
Quod celer Æoliam superas apportet in auras
Ventorum hæc torvo tempestatumque Tyranno
Edicenda suis verbis:»Tentare superbum,
»Tartara defraudantem animis, Acheronta perosum,
»Nil non audentem Populum vada salsa carinis,
Ȯquorei fratris liquentia regna, subinde
»Quem vult admonitum: sociis ut viribus ambo
»Indigna sibi grata loca obsidione prementem
»Exagitent mare per vastum, stridente procella,
»Rectore amisso, rupta compagine, Puppem;
»Sive vadis illidendam, saxove latenti
»Præcipitem avertant pelago; fremituque rogantum
»Auxilium frustra audito, festiva bibentes
»Urbs mortem cernat mediis in fluctibus ipsos.»
Dixit, et in superas jam Nuncius evolat auras;
Advenit Æoliam properans, ac jussa facessit.
Mittitur angusto jam carcere turbidus Eurus,
Obvia quæque trahens. Mollis fugit aura Favonî;
Lux Fugit: horrisonum cœpit mugire profundum.
Unda tumet; totumque cito canescere pontum,
Undique præruptos videas consurgere montes.
Lignea texta gemunt; arbosque triplex momento
Huc illuc decies, jamjam lapsura, vacillat.
Utque pila siquis volitanti luderet icta,
Sidera nunc tangit, tangit nunc Tartara Pinus;
Itque reditque frequens, sursum levis, atque deorsum.
Condidit ora tribus lugubris Apollo diebus;
Noctibus atque tribus sua lumina condidit æther:
Nec violenta die veterator flabra secundo
Si tenet Hippotades, fraus est accredita cauto.
Horrida bella parans, ferroque instructus, et igni,
Dum malus assimulas faciem, Neptune, serenam;
Dux jubet expertus mox proram obvertere in altum,
Ut freta permiscent iterato murmure venti:
Littoreis ne forte salis violentia molem
Turbine jactatam nimboso impingat arenis.
Huc vi, qua pollent, contendit Numen utrumque:
Qua circum patuit Nereus, circumvenit horror.
Luctantur varia Fratres regione furentes;
Fluctibus incursant fluctus; subito mare motu
Intremuit longum: mediæ telluris ab imis
Visceribus credas Orbem Plutona movere.
Tot simul impulsum, qua dirigat arte magister
Præcepti lignum impatiens? Abiesque, rudentesque
Haud perstare valent: antenna fragore ruinam
Ingentem traxit, lacerataque vela susurrant.
Curarum, hæc inter, minime Vir mole gravatus
Omnibus acer adest, partes divisus in omnes;
Consilio, exemploque juvans. Abit æmula virtus
In cunctos: nemo segnis: rapiuntque, ruuntque.
Ars vicit prudens; audax constantia vicit;
Atque alta æquatis jam velis æquora Navis
Sulcat ovans. Nutu QUI fulgida sidera torquet,
QUI Mare, QUI Ventos, Erebum, Terrasque gubernat,
Haud sinit infestos ultra nocuisse tumultus.
Namque modo ut Virtus niteat memoranda Virorum,
Tot licuit pugnas ventisque, undisque ciere.
Effera placatur sensim discordia Fratrum:
Nubibus obductus, solito fit purior æther:
Lux redit; atque redit jucundior aura Favonî.
Ut fluctus revocet, squammosam assumere concham
Jussus erat Triton; assumptaque uvidus ille
In summas emergit aquas, maria omnia circum
Voce repleturus: vox protinus attonat ingens;
Raucosque audivere sonos Occasus, et Ortus.
Quæque suos, invita licet, petit unda receptus:
Hæc propior Siculas festina recedit in oras;
Hanc Syrtes capiunt; longinquas illa revisit,
Venerat unde pari Tripolis pro nomine, ripas:
Oceani juxta fines nonnulla moratur;
Excita non alias fundo, quædam ima resedit.
Ergo die tandem quarta, dum barbara summis
Culminibus Turba explorans, illusa putabat
Corpora naufragio fluitantia cernere longe,
Antennas, tabulasque; ut Lysia gaza per undas
Nota foret cuidam; aut qui non auderet acutum
Sic vidisse procul, demens jactabat ubique:
»Nil, nisi relliquias, sicui maris ira pepercit,
»Effractam laribus puppem retulisse paternis»:
Laxa gubernator dat amicis carbasa ventis;
Atque eadem relegens, ad cognita littora tendit,
Incassum, meritas dudum, vitantia pœnas.
Jam nox finierat; sed nondum luce corusca
Fulgor Apollineus terras complebat, et æquor;
Ut neque jure diem posses, neque dicere noctem.
Cum vero illuxit, penitus fugientibus umbris;
Et caput Eois Hyperione natus ab undis
Extulit, ipse prior velis, remisque Celocem
Insignem propius vidit, nautisque videndam
Obtulit: insequitur Navis: fugit illa volucris,
Agmine remorum celeri, ventisque vocatis.
Ac veluti properis quærit per inania pennis,
Vix aquilam sensit, tremefacta columba salutem;
Nec legit examinata locum, seu lustra ferarum,
Sive nemus, seu sint magnarum tecta domorum;
Dummodo (quam raro!) curvos eluserit ungues:
Sic ratis exiguis pro viribus aufugit hostem
Parvula præstantem, flexis ambagibus; et cum
Non datur elabi, fragilem conterrita proram,
Jamjam hæsura vado, solitis advertit arenis.
Hic animos reparata sedet securior; altam
In brevia haudquaquam descendere posse carinam
Quippe sciens. Tum elata fronte insana superbit;
Prælia tum jactat; tum cristas vertice tollit;
Et quibus attingi non possit, in arma lacessit.
Haud impune quidem: nam quid mortalibus obstat,
Ut semel irarum æstus fortia pectora movit?
Extemplo, ducente Scapha, exiluere Phaseli
In mare veloces, flagrantes vindice flamma.
Certatim delecta phalanx incœpta capessit:
Plurima quisque dedit; nullus non magna patravit.
At laus prima tibi, cognomen Oliva Minervæ
Cui fecit, cui nunc victricia tempora cingit.
Tu cymbam ingrederis primus; tu grandine primus
Ignifera minime tardatus, verbera remi
Sæpius ingeminans, hostilia castra prehendis;
Cum perculsa Manus formidine, vincula rumpit,
Navigioque simul tutam procumbit in actam:
Tuque idem primus, pariter cum fulmine fictos
Forcipe Cyclopum, globulos displodis in hostem.
Sunt majora tamen: discrimina dura supersunt,
Quæ te saxosi rapiant ad culmina montis,
Regnat ubi aurato sublimis Gloria templo,
Gemmea sceptra tenens, comitatu cincta frequenti;
Quos apud æterno perstes e marmore totus.
Non satis est tetigisse ratem; non scandere plures
Ex sociis vacuam: miscentur gaudia luctu,
Exitio quæ aliis, ut iniqua sorte juveris.
Unda repente duos tecum post terga reducit;
Undaque fluctivagos refluens ad littora volvit.
Hic sis, apparet, quantus Vir; miraque fulget
Hic animi virtus, et corporis, una labores
Herculeos vincens, quidquid voluere Poetæ.
Gens fera vicinos (Arabum de stirpe creati)
Errabunda colit montes, hirsuta, nigroque
Terribilis vultu; pecudum, de more luporum,
Sanguine pasta, gregi quas devius abstulit error:
Æmula seu tigridis, prædatur ovilia, silvas
Prædatur; nullumque locum non cæde replebit.
Telis armata omnigenis hæc, fustibus, hastis;
Pars gladio, sicave minax; pars igne, sagittis,
Aut saxis, aliisve, cacumina celsa relinquunt,
Fratribus auxilio celeres: (numerare quis ausit?
Gramineos armenta putes populantia campos.)
Ac tanquam oppugnet montano in vertice castrum;
Aut obeat validus turritam exercitus urbem;
Utraque Colluvio Tres obsidet, utraque toto
Pectore conatur: decies si quinque dabantur
Hostes cuique Trium nuper, nunc millia cuique
Obveniunt; acres, firmis ac viribus omnes.
Quis tam facundus verbis portenta sequatur?
Quis satis obstupeat? Quis non, pro testibus Orbis
Ni sit terrarum cunctus, mendacia dicat?
Qui vidit, quique egit, adest; auditur ubique.
Cernere erat prævisa quidem spectacula nusquam.
Impavidus populum incursantem sustinet Heros;
Sustinet atque Comes duplex incensus ab ipso.
Vis furibunda ruit: valles clamore resultant.
Hinc, atque hinc effræna Virum urget: sibilat ictus
Creber: at ille omnes dextra, lævaque repulsat,
Integer, immotus. Geminat pudor ipse furorem:
Mille novas addunt variis assultibus artes;
Vulneribusque manet Vir non penetrabilis ullis.
At contra Stygias multos deturbat ad undas:
Irruit huc, atque huc; frustra nec fulminat ensis.
Cominus audenti ferrum huic in viscera condit;
Hunc hasta metuendum oblonga, corpore vasto,
Ductori similem tardos in bella vocantem,
Haud gemino plus ictu, hastili dejicit orbum:
Ille cadit mutilus; vitam efflat et alter anhelus:
Hic caput avulsum; jacet illic truncus: oberrant,
Quo visus cumque intendas, vaga crura, lacerti.
Qui trahis Almedia de gente agnomina, Joseph,
Palladiis pulchre conjungens Martis honores,
Et tibi clara dies peperit decus immortale.
Littore qui certant; et quos, sidente Phaselo,
Capta Celox tenuit, crudelia multa ferentes;
Quod salvi rediere, tuum est. Dum navus utrisque
Subsidio, Magni vestigia firma sequutum,
Mittis Alexandrum; ter senis oribus unum
Quod responsa dabat, jussitque silentia, rursum
Os medios atra spargit sub nube frequenter,
Horrifico sonitu, fatalia frusta per hostes.
Tu terrore animos turbasti primus, arenas
Sanguine ut imbutas Gens aspera vidit, et undas:
Finiit emissus Vir cætera. Remige prono
Impiger ille fretum verrens, mandata facessit:
Pervenit ad socios; inimicum vertit in ipsos
Æs dominos, glandesque suas in littora mittit.
Agmina jam cedunt retro: gelidus quatit artus
Jam timor: in diversa capit, quasi sumeret alas,
Quisque fugam; strepitumque putat sentire sequentis.
Tum vocat ad Navim cunctos; atque obvius-unum
Quemque petit Ductor complexu, gaudia verbis
Testatus, facieque: memor cujusque decora
Singula commendat, meritis ac laudibus ornat;
Grataturque sibi, quod Talibus imperet, ipse.
Postquam animos novit recreatos, vespere cœpit
Sedulus, ut fieri potuit, loca adire vadosa,
Tunc rutilas primum jaculatus in agmina flammas,
Desertum (numero plures) repetentia littus.
Tum parvæ sub matre Rates (nam marmora plane
Strata silent) interclusam removere Celocem
Margine connixæ tentant, conamine casso.
Ludentes Nymphæ super insiluere marinæ,
Atque suam vocitant: at quis vel Doridos audax
Sedibus obtineat patriis depellere natas;
Vel, quæ operi admoveat, Briareia brachia tendat?
Hoc tamen haud vestrum munus, Nereia proles,
Quæque venusta licet, licet omnes munere dignæ.
Ignea flamma vorat, quod non Victoria tollit;
Jure quidem: damnis etenim majoribus obstant
Damna minora; priusque animos non magna rebelles
Detrimenta domant, gratos quam munera reddant.
Pinea jamque ardent: rabies Vulcanea regnat.
Pinguia multa fovent, pix, atque bitumina flammas;
Ut vix inceptos nemo restinxerit ignes.
Auditur crepitus creber: scintilla videtur,
Fumosis erupta globis, in sidera velle,
Unde sibi natale venit, fugitiva reverti.
Cymba rogus tota est: nubes incendia lambunt.
Talia, nequicquam furiis incensa, tuetur
Rustica Progenies, latitans post saxa, comisque
Arboreis passim protecta: nec amplius audet,
Haud oblita sui, communi credere luci,
Qua valet, in tuto arte nocens: nam plurimus illinc
Frustratos iterum atque iterum tubus æneus edit,
Collimante oculo, sonitus; lapis evolat illinc.
Non tamen heu! frustra omnino: manus impia lethum
Fert tandem, quo vult: et qui certamine aperto
Vix unum potuere levi perstringere plaga;
Insidiis tecti, crudeli vulnere læsum,
Nunc ferri gaudent unum jam morte gravatum.
Hunc modo victores poscit Bellona cruorem,
Tot luitura Viris, quodcumque perire necesse est;
Ac vitam ætates hinc deductura per omnes.
Inde gradu celerans invadit sæcula Petrus;
Inde virens decorat Lodoico laurea frontem;
Nescius inde mori Joannes extat; et inde
Qui merito appellatur Homo: et qui nomen adeptus
A Bello appositum, socio Emmanuele, perenni
Cum laude, existet dum Martia gloria, vivent.
Sic ridet Virtus non exorabile Fatum.
Tempus erat, quo lassa cupit Natura quietem;
Cum Phaetontis equi stabulis recreantur in altis;
Et nox astrifero terras involvit amictu,
Adducens curis lenimina grata diurnis.
Tum reparant vires Nautæ, per strata jacentes;
Tum vario inter se gaudent sermone labores
Perfunctos meminisse: quot ictus, quotque pericla
Fugerit illudens; animas quot miserit Orco,
Dicere quemque juvat: donec, non mollior unquam,
Fessa gravi Morpheus devinxit membra sopore.
At non perjuræ qui præsidet impius urbi,
Nec dulces carpit somnos, aut pectore curas
Consopire valet: scelerum tot conscia, primum
Se, cogente malo, nunc anxia corda remordent.
Non dolet amissam navim; non cæde peremptos
Terrifica cives: sibi tantum prospicit uni.
Jam videt ultrices flammas; cervicibus ensem
Jam videt instantem; prostratas jam videt arces.
Mens pendet: quid enim, potius quod vellet, habebat?
»Anne Virum toties delusum fraudibus, inquit,
»Nunc etiam tentare ausim? Num mœsta precantis
»Vox merito ardentes nunquam non molliet iras?
»Tradere si Gallos properem, non jure negatos,
»Id sat erit? Dono gaudentem nonne vicissim
»Promissis, pactaque fide delectet abuti?
»Dulce est ulcisci: modo qui nequit, hæret inultus.
»Quæ superant igitur?... Meque, et quas blanda voluptas
»Delicias gignit, dubiæ committere pugnæ?
»Quid? dubiæ dixi?... Nil non deperdere certum est.
»Corpora multiplices tria si pepulere maniplos;
»Et misere (fide majus!) sub Tartara multos,
»(Proh pudor!) incolumes; quid non superabile cunctis?
»Quin molire fugam, infelix; quin collige, quidquid
»Subductu facile est, vitans mortemque, pudoremque.
»At quibus in terris misero latitare licebit?...
»Quæ regio, quamvis deserta, aut quæ æquora possunt
»Accipere errantem, profugum?... Splendore quis optet
»Deficiente sequi dominum, seu servus, amicus
»Sive sit ?... Imo omnis fugientem turba sequetur,
»Ac vita, aut furto, aut captum spoliabit utroque.
»Non ita: constabunt magno mala nostra; nec ullis
»Parcere flagitiis mens est, neque fraudibus ullis.
»Audacem ingenio, claro tumidumque tropæo
»Insidiis circumveniam: sub tecta reducam,
»Omnia pollicitus, quidquid deposcat avarus.
»Cumque lucro illectus veniet, si tecta viarum
»Crimina devitet solers, coram integer adsit;
»Unguibus infandum caput, atque exscindere morsu
»Non avido pigeat: cor insatiabile dextra
»Pectore convellam; fumantiaque exta vorabo.»
Talibus infrendens secum rixatur, et ipse
Labra sibi, atque manus iterumque iterumque momordit.
Qualis, ubi cavea detentam fuste lacessas,
Ocyus evolvens sinuosis orbibus orbes,
Terque quaterque furens ictus jacit irrita serpens;
Et cum lassari studio se advertit inani,
Sanguine suffectis oculis, dat sibila linguis
Ore venenato vibrantibus; omnia circum
Dente rapit spumans, se dentibus impetit ipsam;
Tabe solum egesta, maculosaque terga redundant:
Tutus at invalidas derisor despicit iras.
Persicus interea geminatis cantibus ales
Nunciat Auroram, curas dum lenit amaras,
Insinuans ægris quoque somnos, roscidus humor.
Tum deus adrepens male sano deligat artus;
Atque soporifero flammata papavere tangens
Lumina, non ultra rabidos sinit ire furores.
Stertit eo gravius, quo plus exarserat ira.
Non tamen irrigui capit ille levamina somni;
Non effœta diu solatur membra quiete.
Quæ vigilem exercent, mentem deliria terrent
Nunc quoque jucundo victam languore: videtur
Ipse sibi, incomitatus, egens, pedes ire remotas
Orbe vias alio; qua nulla hominisve, feræve
Planta notabat humum, non cælum avis ulla colebat.
Intima nunc sentit sibi viscera vulture rodi;
Insectantem hasta, dorsum jamjamque tenentem
Nunc fugere approperans, hæret pes, crura tremiscunt;
Rupibus interdum casurus pendet ab altis.
Ecce metus inter vanos exurgit Imago
Vera, ingens; adeo manifesta, ut clarius adsit
Non quod præsentes præsens in luce videmus.
Quem Ganges hodieque colit, veneratur et Indus;
Æmulus haud Martis, sed Mavors ipse vocatus
Lysius, et Magnus jure, Albuquerquius Heros;
Hactenus, ut quondam, succensus amore suorum;
Nectare deposito, divina parumper omittens,
Non ad barbaricos refugit descendere muros;
Aut dedignatur verbis componere litem,
Promeritas Navi, proprio de nomine dictæ,
Maturare ardet lauros; alacerque Tyrannum,
Jam desperatis rebus, terroribus actum,
Omnia, quæ doceat mens insidiosa, parantem
Aggreditur dictis: qualis, quantusque solebat,
Cum, Caput Imperii quam nunc habet Indica tellus,
Insula bis hostem metuit; Malaca recepit
Aurea victorem; victorem Armuzia dives;
Promissa barba venerandus, totus in ære.
»Quid, miser, inquit, agis? Quæ mente dolosa revolvis?
»Quis furor, aut quæ animum petulans vesania cepit?
»Fraudibus annectens fraudes, insane, putabas,
»Quæ capiti impendet, funestam avertere cladem?
»Quos violare audes, an nescis? Inscius utrum
»Concilias hostes REGEM, Populumque potentem?
»Te fugit hæc Ipsos impune relinquere nusquam?
»Quanta sit a Luso veniens animosa Propago,
»Apparere magis, quam Mauro, debuit ulli?
»Sis licet ignarus rerum vel, credo, tuarum;
»Heroum quoties Populo huic obsistere contra
»Vestrates ausi, quæ tristia damna tulerunt,
»Noveris invitus, vulgi quoque sparsa per ora.
»Proculcata super Maurorum tempora Regum
Ȯterna imponit SOLII fundamina Primus
»Maximus ALPHONSUS: Maurorum strage cruenta,
»Præcurrens gladio dum strenuus IPSE coruscat,
»Atque aditus offert illiso corpore Mendus;
»Lusitana ruens en Arce Juventa potitur,
»Quam fertur claram statuisse disertus Ulisses;
»Regia utrique polo, septem de montibus, olim
»Jura, Tagi Decus auriferi, Legesque daturam.
»Excidio Mauros quanto ditione, memento,
»SANCTIUS exturbat, Regnum que adjungit Avito!
»Sanguine sic Mauro per lætos Alter, et Alter
»ALPHONSUS mittit nigrantia flumina campos.
»Nostra nec infecto maduit modo terra cruore.
»Ejectis ALPHONSUS erat super, atque JOANNES;
»Exitium ad Libycos QUI ferrent usque penates
»Tum super EMMANUEL (merito dixere Beatum)
»Orbe suo quærens alios præstantior Orbes;
»QUEM procul optarunt Diademata cernua Regem.
»Conscia Tingis adest; Arzila, et Septa loquuntur:
»Testantur Numidæ; Turmæ testantur Eoæ.
»Singula verbosus nam quid deducere nitar?
»Nomina sola Ducum, dignis non laudibus aucta,
»Serpet in immensum memorare: et dicta supersunt,
»Altius ut capias, tibi sit res quanta, Quibuscum:
»Inque vicem laqueos temnant quam corda latentes,
»Quo Mauri valeant, usu perdocta magistro.
»Alternam hic Vires operam, et Prudentia tradunt.
»Quid cessas igitur? Quid flexo poplite supplex,
»Quamlibet immeritus, veniam non sæpius oras?
»Qui vano gaudent fastu calcare tumentes,
»Quos juvat ultores compescere crimina pœnis,
»Supplice voce reum pronum miserantur Iidem.
»Vix medios Titan accenderit igneus æstus;
»Cum, quæ propugnat Tripolinos maxima portus,
»Victoris fiet Navis, geminæque Biremes,
»Nec dudum captæ, Dux, et numerosa Juventus.
»At tu ne timeas: reddentur cuncta petenti.
»Magnanimis auri nunquam irrequieta cupido
»Infecit mentes: Gens æqua præoptat amicos,
»Quam servos, prædamve: fugax, datur, arripe tempus».
Dixit; et ulla nihil responsa moratus, abivit.
Percitus ille pavore tremit; subitusque cubili
Membra levans, oculos turbatus in omnia volvit.
Limina perrumpit, collustrat singula, clamat;
Nec famulis quid dicat, habet, venientibus amens.
Mox trepidans aciem convertit in æquora, late
Qua patet unda; obtutuque hæret fixus eodem.
Dum notat omne salum cupidus, re visa probantur.
Prospicit, ut portum velis petit hostica Navis;
Ut propiora tenens, auris dat lintea retro;
Utque omnes inflata sinus, velocior Euris,
Persequitur prædas, Navim, comitante Biremi;
Ut capit, ut remeat, spoliis ut læta triumphat:
Ut tandem capta vectus, Ductore jubente,
Castrius extremam deprendit nave Carinam.
Tristius, haud votis Hostem exorasse potentem.
Hinc fuit, Emmanuel, duplex tibi gloria: namque,
Scilicet assuetus duram contemnere mortem,
Laberis intrepidus paucis in castra sequutis
Maura; statim victor, pulsis ad Averna duobus.
Hæc oculis, nimium veracis imagine somni
Jam prædicta sibi, Caramalius haurit ab arce.
Principio furiis agitur, perque atria pernix
Itque reditque fremens; crines, barbamque revellit.
At timor emollit paulatim pectora; præsens
Vir mentem non falsus alit spe, cætera verus.
Nonnunquam addubitat: »Quis enim confidat in hoste?»
Secum ait: ac momento post contraria censet.
»Quid tentare nocet? Potius quid denique restat?»
Continuo quemdam arcessit, graviore probatum
Munere, sæpe sibi dubiis fidum ante periclis.
Ad Navim jubet ire; Ducique adducere Gallos,
Gorgonei vultus instar, mala fronte gerentes.
»Pro quo, si menti tanta est fiducia, poscat
»Cuncta, monet, detracta sibi, puppesque, virosque;
»Tum quæcumque velint, se dicat in omnia lætum.»
Exitus exuperat, quidquid sperare licebat.
Re sibi seposita nulla, puppesque, virosque,
Præfectumque Maris captos, concorde Donaldus
Milite, principibusque Viris, Nautisque remittit.
Insuper optatum largitur nomen Amici,
Quod DOMINO firmum Augusto promittit habendum.
Vix capit attonitus sua gaudia Regulus: ingens
Lætitiæ plausus procerum, clamorque popelli
Assonat in pelagus, victorumque advenit aures.
Qua vero tacita mentes dulcedine mulcet,
Murmure dum resono tormenta hinc, inde tonabant,
Adversa CHRISTO Turba acclamante, videre
Quina Salutiferi splendentia Vulnera CHRISTI,
Æternum Decus Imperii, summa Hostis in arce!
Curarum hoc pretium, merces ea digna laborum:
Nam REGIque, DEOque simul qui serviit, ipsi
Nil majus Fortuna dabit, neque Gloria majus.
Et Tibi, Ductorem nunc Lusitana supremum
Quem sequitur Classis, Sanguis de sanguine Regum,
Sed magis Ingenio, magis a Virtutis honore
Lima potens; et magna Tibi hinc præconia laudum.
Talia suscipiens, Pubes Tibi paruit audax:
Nil factum est, cujus fieres non providus auctor.
Nec minus inde Tibi decoris, clarissime Nelson,
Qui rapuisse ferox Neptunia sceptra videris:
Tu prior ostendis, quæ Gens invicta peregit.
At QUI gestorum meliorem vendicat æquo
Jure SIBI partem, QUEM prima exordia Rerum
Spectant, me reticente quidem, non nesciet ullus.
Littora respondent, respondent æquora NOMEN.
Nautica Res, quondam celebres quæ reddidit Orbe,
Quæ regnaturos extremas duxit in oras
Lusiadas, (dixisse piget) neglecta jacebat.
Multa quidem restabat adhuc, demissa profundis
Brasiliæ silvis, sed multa carina vacabat;
Aut siqua imprudens Arcturum, Hyadasque subivit,
Tarda movebatur, ventorum oblita, marisque;
Æquoreis impar furiis, nec idonea bello.
Rarus, et imbellis sua munia Nauta videtur
Dedidicisse; sciens nullus paretve, jubetve.
En Rodericus adest: Virtus antiqua resurgit.
Jam nova Progenies emittitur: educat aptos
Neptuno, et Marti sapiens Academia cives;
Unde VIR egregius, quisquis supereminet, optat:
Et cum mille studet, cum solus maxima curat,
Laudibus incendit, siquis laudabile promat;
Munere seu dignum quis agat, cumulatur ab IPSO
Muneribus: generosa petit sic astra Juventus;
Grandia sic Sociis Donaldus talibus egit.
O’ nos felices, o’ terque quaterque beati,
Sub JOANNE quibus decurrere dulcia vitæ
Otia, tantorumque datum est consortibus esse!
JOANNES, Patriæ PATER, atque AMOR, Inclyta REGUM
Magnorum SOBOLES; et SPES, et GLORIA Gentis,
Prima Adamastoreos ausa est quæ invisere vultus;
Hesperiaque ima Nabathæas ducere ad oras
Tradita in Imperii Pignus Vexilla Salutis;
JOANNES, tetro cum flagrant omnia Bello,
Cum desolatas per terras regnat Erinnys,
Subjectos longe Populos, lateque vagantes
Pace fovens placida, Justus, Pius, Optimus, Ingens;
Nullam non valide Virtutem amplexus AVORUM,
Queis credat Res tractandas, (hinc omnia pendent)
Præcipua meritos præstat Virtute legendi.
Respuit oblatum, corda ambitiosa tegentis,
Ardelionis opus; nolentes allicit IDEM.
Blandiloquæ mendax tacet indulgentia linguæ:
Nil, nisi vera, probans doctorum Turba Virorum
PRINCIPIS Excelsi studiosas occupat Aures:
Consiliis, Factisque præest Pallasque, Themisque.
Non hic quærendis regnis, populisve domandis
Mars ensem torvus nudat: sed Pace tuenda,
Sed casta ut maneant veterum Decora alta Parentum.
Haud SIBI JOANNES Regni moderatur Habenas:
Gens Sua stat DOMINO studiis antiquior ullis.
Nobilis, aut Humilis; seu coram justa precatur,
Sive procul, Miles, Mercator, Nauta, Colonus;
Pro meritis, donis oneratus quisque recedit:
Mœrentem nullum dimiserit, Æquus in omnes:
Regia quinetiam præcurrunt munera votis,
Solaque Pœna venit pede claudo. Lysia, surge;
Tolle superba caput: quid non sperare licebit
Talibus Auspiciis? Tibi plaude, ó Lysia, plaude.
Jam Tibi fatidicæ nent aurea fila Sorores;
Sæclorumque nitens ordo, Regnante JOANNE,
Nascitur: incæptis gaude: majora sequentur.
Fervida funde preces, pia NUMINA sæpe fatiga,
Ut Solio Celsa cum CONJUGE fultus Avito,
Tempora JOANNES innubila transigat ævi;
TERROR ut Externis, sit maxima CURA Suorum;
Natorum ut cernens Natos, Natosque Nepotum,
Serior, unde fuit MUNUS, rapiatur in astra:
Te dignus PRINCEPS; Tu PRINCIPE digna vicissim.
FINIS.