§. XX.
Dos Titulos, que antigamente se davaõ aos Grandes do Reyno; e particularmente dos Ricos Homens.
Os Titulos, que os Reys concederaõ à Nobreza, foraõ varios, e que o tempo tem mudado muito. Porèm começando dos mais antigos, trataremos somente de tres, por serem os mais communs, e que duraraõ até quasi nossos tempos, a que succederaõ os Duques, Marqueses, Condes, Viscondes, e Baroens, que de presente se usaõ.
O nome de Ricos Homens, diz ElRey D. Afonso, se lhes deu porque àlem da riqueza temporal, foraõ tambem ricos de partes naturaes. Porèm isto he moralizar; e assim me parece mais certo o que diz Fr. Hieronymo Roman,[139] o qual affirma, que no tempo daquelles primeiros Reys, que succederaõ a D. Pelayo pelas miserias em que todos estavaõ, naõ havia Titulos, e a cada hum se dava o nome das cousas, com que servia aos Principes, e ajudava na guerra contra os Mouros, chamando Escudeiros aos que pelejavaõ com Espadas, e Escudos; e Cavalleiros aos que serviaõ a cavallo. E aquelles, que pelas riquezas de bens se avantajavaõ aos outros, mantendo à sua custa gente de guerra, os intitulavaõ Ricos Homens. Estes depois foraõ os Mestres de Campo, e Generaes na guerra, que só podiaõ fazer gente, e trazella a seu cargo, e naõ reconheciaõ outro Capitaõ, senaõ o mesmo Rey. Era este nome de Rico Homem, segundo se collige dos Foros de Sobrarve, pelos quaes em seu principio se governaraõ os Navarros, e Aragoneses, generico, e o dava o povo a quem lhe parecia. Porèm depois que os Reys vieraõ a mayor crescimento, e magestade, tomaraõ para si o concedello. E assim vemos no livro das Linhagens do Conde D. Pedro,[140] como ElRey D. Afonso fez Rico Homem a D. Ruy Gomes de Briteiros, e lhe deu Pendaõ, e Caldeira. E na Chronica delRey D. Afonso IV. se faz mençaõ de como concedeo este titulo, e insignias a Lopo Fernandes Pacheco. E nas de Castella se le, que D. Afonso Fernandes Coronel, com ser senhor de muitas Villas, desejava o titulo de Rico Homem, e o alcançou delRey D. Pedro.
Faziaõ os Reys este acto com grande solennidade; porque o que havia de receber tal titulo, velava primeiro as armas com as ceremonias da Cavallaria para ser armado Cavalleiro, que era o fundamento sobre que todas as dignidades militares antigamente assentavaõ. Depois o levavaõ com grande acompanhamento aonde ElRey estava, e posto de joelhos diante delle, lhe entregava hum pendaõ, ou bandeira em sinal, que o fazia General, e lhe dava poder para capitanear, e governar a gente na guerra. No pendaõ hiaõ pintadas humas Caldeiras; pelas quaes se demonstrava, que podia trazer gente na guerra, e sustentalla. Destes Ricos Homens ficou, parece, o costume de darem aos Condes, e Titulos, que depois aos Ricos Homens succederaõ (como quer ElRey D. Afonso o Sabio) as bandeiras, quando com solennidade se lhes dà a investidura de suas dignidades, como o sente Garibay.[141] As Caldeiras, que o pendaõ levava por divisa, tiveraõ sua origem do pouco dinheiro, que entaõ havia em Hespanha; por cuja causa senaõ dava aos Soldados soldo de dinheiro, mas mantimento. E como para o poder guisar a tanta gente eraõ necessarios grandes vasos, usavaõ destas Caldeiras de notavel grandeza, como ainda hoje se vem nos Conventos da Batalha, e Alcobaça, onde ficaraõ algumas da vitoria de Aljubarrota. Continuou-se o Titulo de Ricos Homens neste Reyno por muitos annos, e ainda ElRey D. Manoel faz mençaõ delles, e das Ricas Donas, que eraõ suas mulheres. Porèm nas Ordenaçoens[142] he mais nome generico, que naõ particular Titulo; e com tudo hoje està jà de todo exincto, succedendo em seu lugar os outros Titulos modernos.