Scīpiōnī in Āfricam advenientī Masinissa sē coniūnxit cum
parvā equitum turmā. Syphāx vērō ā Rōmānīs ad Poenōs dēfēcerat.
Hasdrubal, Poenōrum dux, Syphāxque Scīpiōnī sē opposuērunt,
quī utrīusque castra ūnā nocte perrūpit et incendit.
[150] Syphāx ipse captus et vīvus ad Scīpiōnem pertrāctus est.
Syphācem in castra addūcī cum esset nūntiātum, omnis velut ad
spectāculum triumphī multitūdō effūsa est; praecēdēbat ipse[1]
vinctus, sequēbātur grex nōbilium Maurōrum. Movēbat omnēs
fortūna[2] virī, cūius amīcitiam ōlim Scīpiō petierat. Rēgem
[155] aliōsque captīvōs Rōmam mīsit Scīpiō; Masinissam, quī ēgregiē rem
Rōmānam adiūverat, aureā corōnā dōnāvit.
Haec et aliae, quae sequēbantur, clādēs Carthāginiēnsibus
tantum terrōris intulērunt, ut Hannibalem ex Ītaliā ad
tuendam patriam revocārent. Frendēns gemēnsque ac vix
[160] lacrimīs[3] temperāns is dīcitur lēgātōrum vērba audīsse
mandātīsque pāruisse. Respexit saepe Ītaliae lītora, sēmet accūsāns,
quod[4] nōn victōrem exercitum statim ab[5] Cannēnsī pūgnā Rōmam
dūxisset. Zamam vēnerat Hannibal, quae urbs quīnque diērum
iter[6] ā Carthāgine abest, et nūntium ad Scīpiōnem mīsit ut
[165] conloquendī sēcum potestātem faceret. Scīpiō cum conloquium haud
abnuisset, diēs locusque cōnstituitur. Itaque congressī sunt duo
clārissimī suae aetātis ducēs. Stetērunt aliquamdiū tacitī mūtuāque
admīrātiōne dēfīxī.[7] Cum vērō dē condiciōnibus pācis inter
eōs nōn convēnisset, ad suōs sē recēpērunt, renūntiantēs armīs[8]
B.C.
202. [170] dēcernendum esse. Commissō deinde proeliō Hannibal
victus cum quattuor equitibus fūgit. Cēterum[9] cōnstat
utrumque dē alterō cōnfessum esse nec melius īnstruī aciem nec
ācrius potuisse pūgnārī.
Carthāginiēnsēs metū perculsī[1] ad petendam pācem ōrātōrēs
[175] mittunt trīgintā cīvitātis prīncipēs. Quī ubi in castra Rōmāna
vēnērunt, veniam cīvitātī petēbant nōn culpam pūrgantēs,[2] sed
initium culpae in Hannibalem trānsferentēs.[2] Victīs lēgēs
imposuit Scīpiō. Lēgātī, cum nūllās condiciōnēs recūsārent, Rōmam
profectī sunt, ut, quae ā Scīpiōne pacta[3] essent, ea patrum ac
[180] populī auctōritāte cōnfīrmārentur. Ita pāce terrā marīque
partā,[4] Scīpiō exercitū in nāvēs impositō Rōmam revertit. Ad
quem advenientem concursus ingēns factus est; effūsa nōn ex
urbibus modo, sed etiam ex agrīs multitūdō viam obsidēbat.
Scīpiō inter grātulantium plausūs triumphō omnium[5] clārissimō
[185] urbem est invectus prīmusque nōmine victae ā sē gentis est
nōbilitātus Āfricānusque appellātus.
Ex hīs rēbus gestīs virum eum esse virtūtis dīvīnae vulgō
crēditum est. Id etiam dīcere haud piget,[6] quod scrīptōrēs dē
eō litterīs mandāvērunt, Scīpiōnem cōnsuēvisse, priusquam
TEMPLE OF IUPPITER
CAPITŌLĪNUS [190] dīlūcēsceret, in Capitōlium[7] ventitāre ac iubēre
aperīrī cellam Iovis ibi sōlum diū dēmorārī,
quasi cōnsultantem dē rē pūblicā cum Iove:
aedituōsque ēius templī saepe esse mīrātōs,
quod eum id[8] temporis in Capitōlium
[195] ingredientem canēs, semper in aliōs saevientēs,
nōn lātrārent. Hās vulgī dē Scīpiōne
opīniōnēs cōnfīrmāre atque approbāre vidēbantur
dicta factaque ēius plēraque admīranda, ex
quibus est ūnum hūiuscemodī. Adsidēbat oppūgnābatque oppidum
[200] in Hispāniā, sitū moenibusque ac dēfēnsōribus validum et
mūnītum, rē etiam cibāriā cōpiōsum, neque ūlla ēius potiundī
spēs erat. Quōdam diē iūs in castrīs sedēns dīcēbat Scīpiō atque
ex eō locō id oppidum procul vidēbātur. Tum ē[1] mīlitibus, quī
in iūre apud eum stābant, interrogāvit quispiam ex mōre in[2]
[205] quem diem locumque vadēs sistī iubēret. Et Scīpiō manum ad
ipsam oppidī, quod obsidēbātur, arcem prōtendēns, “Perendiē”
inquit “sēsē[3] sistant illō in locō,” atque ita factum. Diē[4] tertiā,
in quam vadēs sistī iusserat, oppidum captum est. Eōdem diē
in arce ēius oppidī iūs dīxit.
[210] Hannibal, ā Scīpiōne victus suīsque invīsus, ad Antiochum,
Syriae rēgem, cōnfūgit eumque hostem Rōmānīs fēcit. Missī
sunt Rōmā lēgātī ad Antiochum, in quibus erat Scīpiō Āfricānus,
quī cum Hannibale Ephesī[5] conlocūtus ab eō quaesīvit, quem
fuisse māximum imperātōrem crēderet. Respondit Hannibal
[215] Alexandrum, Macedonum rēgem, māximum sibi vidērī, quod
parvā manū innumerābilēs exercitūs fūdisset. Quaerentī deinde,
quem secundum pōneret, “Pyrrhum” inquit, “quod prīmus castra[6]
mētārī docuit nēmōque illō[7] ēlegantius loca[8] cēpit et praesidia
dēposuit.” Scīscitantī dēnique quem tertium dūceret, sēmet ipsum
[220] dīxit. Tum rīdēns Scīpiō “Quidnam tū dīcerēs[9]” inquit “sī mē
vīcissēs[9]?” “Tum[10] mē vērō” respondit Hannibal “et ante
Alexandrum et ante Pyrrhum et ante omnēs aliōs imperātōrēs
posuissem.[9]” Ita imprōvīsō adsentātiōnis genere Scīpiōnem ē
grege imperātōrum velut inaestimābilem sēcernēbat.
[225] Scīpiō ipse fertur quondam dīxisse, cum eum quīdam parum
pūgnācem dīcerent, “Imperātōrem mē māter, nōn bellātōrem[1]
peperit.[2]” Īdem dīcere solitus est nōn sōlum dandam esse viam
fugientibus, sed etiam mūniendam.
Dēcrētō adversus Antiochum bellō[3] cum Syria prōvincia
[230] obvēnisset Lūciō Scīpiōnī, quia parum in eō putābātur esse animī,[4]
parum rōboris,[4] senātus gerendī hūius bellī cūram mandārī volēbat
conlēgae ēius C. Laeliō. Surgēns tunc Scīpiō Āfricānus,
frāter māior Lūciī Scīpiōnis, illam familiae īgnōminiam
dēprecātus est: dīxit in frātre suō summam esse virtūtem, summum
[235] cōnsilium sēque eī lēgātum fore prōmīsit. Quod cum ab eō esset
dictum, nihil[5] est dē Lūciī Scīpiōnis prōvinciā commūtātum:
itaque frāter nātū māior minōrī lēgātus in Asiam profectus est
et tam diū eum cōnsiliō operāque adiūvit, dōnec triumphum ille
et cōgnōmen Asiāticī peperisset.
[240] Eōdem bellō fīlius Scīpiōnis Āfricānī captus est et ad Antiochum
dēductus. Benīgnē et līberāliter adulēscentem rēx habuit,[6]
quamquam ab ēius patre tum[7] māximē fīnibus imperiī pellēbātur.
Cum deinde pācem Antiochus ā Rōmānīs peteret, lēgātus ēius
Pūblium Scīpiōnem adiit eīque fīlium sine pretiō redditūrum
[245] rēgem dīxit, sī per eum pācem impetrāsset.[8] Cuī Scīpiō respondit
“Abī, nūntiā rēgī, mē prō tantō mūnere grātiās[9] agere; sed
nunc aliam grātiam nōn possum referre, quam ut eī suādeam[10] ut
bellō absistat et pācis condiciōnem nūllam recūset.” Pāx nōn
convēnit[11]; tamen Antiochus Scīpiōnī fīlium remīsit tantīque virī
[250] māiestātem venerārī quam dolōrem suum ulcīscī māluit.