N. B. Les millésimes s'abrègent quelquefois par la suppression du premier chiffre de gauche, le chiffre des mille: 825, pour 1825; 843-847, pour 1843 à 1847.

II.—LOCUTIONS LATINES

a … adde … à. Ex.: a p. 20 ad 28: de la page 20 à la page 28.
absquesans.
absque nota, absque ulla notasans indication, sans aucune indication (sans nom de ville d'imprimeur, nid'éditeur). Ex.: absque ulla nota,sed Parisiis, Guido Mercator, circa 1493.(Cf. sine.)
ad calcemau bas de la page (calx, calcis, talon).
addendum, addendaà ajouter.
ad extremumau bout, à l'extrémité. (Cf. ad calcem,in fine.)
ad libitumà volonté, au choix.
ad litteramà la lettre, mot pour mot, fidèlement.Ex.: Traduction ad litteram.(Cf. ad verbum.)
ad usumà l'usage (ad usum Delphini, à l'usage du Dauphin:à propos des livres expurgés).
ad verbum (ad verb.)au mot, à l'article. Ex.: Voir Littré, Dictionn.,ad verb. Dire:—Voir Littré, Dictionnaire,au mot Dire. (Cf. sub verbo et sub voce.)Ad verbum a aussi le sens dead litteram, mot pour mot, littéralement.
ædes, ædis; in ædibus;ex ædibusmaison; dans la maison, l'imprimerie de; de la maison, l'imprimerie de.
aliasautrement, autrement dit. Ex.: Henri Beyle, alias Stendhal.(Cf. seu, vel, vulgo.)
anno (A., a.)année, dans l'année.
anno Christi (A. C., an. Chr.)en l'an du Christ.
anno Domini (A. D., an. Dom., an. dni.)en l'an du Seigneur.
apud (ap.)chez, dans. Ex.: Voir Montaigne ap. Littré, Dictionn. art.Père:—Voir Montaigne dans Littré, Dictionnaire, article Père.
articulus (art.)article.
collatis passim articulisçà et là dans les articles réunis[698].
cætera desunt, cætera desideranturle reste manque, est désiré. (Formule qui se met parfois au basd'un ouvrage inachevé.)
capitulum (cap.)chapitre.
charta magna (Ch. M., ch. m.)grand papier.
circaautour de, environ.
corrigendum, corrigendaà corriger. (Erreur ou erreurs àcorriger.—Corrigenda s'emploiequelquefois comme synonyme d'errata.)
cum figuris (c. f.)avec figures, vignettes.
deleatur (∂)à effacer, à enlever. (Terme et signe detypographie.)
delineavit (del.)a dessiné; dessiné par… (Marque dudessinateur.)
eodem loco (eod. loc.)au même endroit.
epistola, æ (epist.)épître, s; lettre, s.
erratum, errataerreur, erreurs. On donne le nom d'errataà la liste des fautes commises dans letexte d'un ouvrage imprimé, suivies deleurs corrections[699].
et cætera (etc., &c.;etc., &c.)et le reste, et les autres.
exde, du.
ex ædibusVoir ædes.
excusum (excus.)imprimé.
ex donodu don de… (donné par l'auteur ou parl'éditeur, etc.).
ex librisdes livres, d'entre les livres(c'est-à-dire volume faisant partie deslivres de… de la bibliothèque de…;volume appartenant à…).
ex meis (sous-ent. libris)de mes livres, des miens (c'est-à-direvolume de ma bibliothèque).
ex officinade l'atelier, de l'imprimerie de…
ex typographia (ex typ.)de l'imprimerie de…
ibidem (ib., ibid.)là même, dans le même endroit.
idem (id.)le même, la même.
id est (i., i. e.)c'est, c'est-à-dire, c.-à-d.
impressumimprimé.
indans. Ex.: Cité in Géogr. univ. deReclus:—Cité dans la Géographieuniverselle de Reclus.
in ædibusVoir ædes.
in extensoen entier.
in fineà la fin. Ex.: Voir tel ouvrage ou telchapitre in fine, à la fin.(Cf. ad calcem, ad extremum.)
infra (inf.) (opposé de supra)plus bas, ci-dessous.
in globoen masse, en entier.
initium (init.)commencement. Ex.: Voir tel ouvrage ou telchapitre init., au commencement.
in memoriamà la mémoire de, en souvenir de.
invenit (inv.)a inventé; inventé par…
laudatus (laud.)loué, cité.
supra laudati omnes.tous les ouvrages loués (cités) ci-dessus.
liber (lib.)livre.
loco citato (loc. cit., l. c.)dans l'endroit ou l'ouvrage cité précédemment.
loco laudato (loc. laud., l. l.)dans l'endroit ou l'ouvrage loué (cité) précédemment.
mementosouviens-toi. Livre, cahier ou registresur lequel on écrit ce dont on veutse souvenir.
ne varietur (N. V., n. v.).afin qu'il n'y soit rien changé. (Éditionne varietur: édition définitive.)
non licet (N. L., n. l.).ce n'est pas permis.
non liquet (N. L., n. l.).ce n'est pas clair.
nota, nota bene (N., n.;N. B.; N., n.; N. B.).notez, notez bien, remarquez bien.
opere citato (op. cit.)dans l'ouvrage cité précédemment.
passim (pass.)çà et là, en divers endroits.
pinxit (pinx.)a peint; peint par… (Marque du peintre.)
propeprès, à peu près, presque.
quæ supra (Q. S., q. s.).les choses (dites ou indiquées) ci-dessus,les ouvrages mentionnés ci-dessus.
sculpsit (sc., sculps.)a taillé, a gravé, gravé par… (Marque du graveur.)
sequens, sequentes,sequentia (seq., sq., sqq.)suivant, e; suivants, antes; la suite.
seuou, ou bien, autrement dit. Ex.:Henri Beyle, seu Stendhal. (Cf. alias,sive, vel, vulgo.)
sicainsi, c'est ainsi. Ex.: Boullier,Traitté (sic) de la certitudemorale.
sinesans. (Cf. absque.)
sine mendasans faute.
sine notasans indication (de ville, d'imprimeur, etc.).
siveou, ou bien. Ex.: Henri Beyle, siveStendhal. (Cf. alias, seu, vel,vulgo.)
subsous, dans, à.
sub verbo (s. v.,s. verbo, verbo)au mot, à l'article. Ex.: Voir Littré,verbo Dire; voir Larousse, s. voceÉcrire:—Voir Littré au mot Dire; voirLarousse à l'article Écrire. (Cf. adverbum et sub voce.)
sub voce (s. v.,s. voce, voce)même sens que sub verbo et ad verbum.
supra (sup.) (opposé d'infra)plus haut, ci-dessus.
suprascriptus (SS, ss)écrit plus haut, ci-dessus; susdit.
ut supracomme ci-dessus.
vade-mecum(littéralement: va avec moi). «Se ditsurtout d'un livre portatif destiné àrappeler en peu de mots les notionsprincipales d'une science, d'un art, etc.»(Littré.) On dit aussi qq. foisveni-mecum (viens avec moi).
velou, ou bien. Ex.: Henri Beyle, velStendhal. (Cf. alias, seu, sive,vulgo.)
verbo, vocemême sens que sub verbo, sub voce,ad verbum.
vulgogénéralement, très souvent, d'ordinaire.Ex.: Henri Beyle, vulgo Stendhal,c.-à-d. généralement désigné sous le nomde Stendhal. (Cf. alias, seu, sive,vel.)

ADVERBES NUMÉRAUX.

1oPrimo.UnefoisSemel.
2oSecundo.2Bis.
3oTertio.3Ter.
4oQuarto.4Quater.
5oQuinto.5Quinquies.
6oSexto.6Sexies.
7oSeptimo.7Septies.
8oOctavo.8Octies.
9oNono.9Novies.
10oDecimo.10Decies.
11oUndecimo.11Undecies.
12oDuodecimo.12Duodecies.
13oTertiodecimo.13Tredecies.
14oQuartodecimo.14Quaterdecies.
15oQuintodecimo.15Quindecies.
16oSextodecimo.16Sedecies.
17oSeptimodecimo.17Septiesdecies.
18oOctavodecimo ou Duodevicesimo.18Duodevicies.
19oNonodecimo ou Undevicesimo.19Undevicies.
20oVicesimo ou Vigesimo.20Vicies.
21oVicesimo primo.21Vicies semel, ou semel et vicies.
22oVicesimo altero.22Bis et vicies.
23oVicesimo tertio.23Ter et vicies.
30oTricesimo ou Trigesimo.30Tricies.
40oQuadragesimo.40Quadragies.
50oQuinquagesimo.50Quinquagies.
60oSexagesimo.60Sexagies.
70oSeptuagesimo.70Septuagies.
80oOctogesimo.80Octogies.
90oNonagesimo.90Nonagies.
100oCentesimo.100Centies.
200oDucentesimo.200Ducenties.
300oTrecentesimo.300Trecenties.
400oQuadringentesimo.400Quadringenties.
500oQuingentesimo.500Quingenties.
600oSexcentesimo.600Sexcenties.
1000oMillesimo.1000Millies.

III.—TERMES GÉOGRAPHIQUES LATINS[700]

Outre les termes géographiques qu'on rencontre le plus fréquemment dans les catalogues de librairie, tels que les noms de contrées, de capitales, etc., on trouvera dans la liste suivante les noms de la plupart des localités où l'imprimerie a été introduite dès ses débuts ou peu après, c'est-à-dire dès la seconde moitié du XVe siècle ou au commencement du XVIe.

Abbatis Villa, AbbavillaAbbeville.
Aduaticorum Oppidum, Atuatica,Namou, Namureum,NamurumNamur.
Æmona.Voir [Labacum][701]Laybach (Autriche).
Æsis, Æsium, EssiumJesi (Italie, près d'Ancône).
Agendicum, SenonesSens.
Agenno, AgennumAgen.
Agrippina.Voir [Colonia]Cologne.
Aichstadium, EustadiumEichstædt (Bavière).
Alata Castra, Castra Puellarum,Edinum, EdenburgumÉdimbourg.
Albani (Villa Sancti), Verulamium.St-Albans (Angleterre).
Albia, AlbigaAlbi (Tarn).
AlbiaAlby ou Albie (Haute-Savoie).
Albiorum, WittebergaWittenberg (Saxe).
Aldenarda, AldenardumOudenarde ou Audenarde (Belgique).
Alenconium, AlentioAlençon.
AlostumAlost (Belgique).
Alta VillaEltville ou Elfeld (Allemagne, près de Mayence).
Alvernia, Arvernial'Auvergne.
AmbianumAmiens.
Ambivaritum.Voir [Antverpia]Anvers.
AmstelodamumAmsterdam.
Ancone, AnconaAncône.
Andegava, AndegavumAngers.
Andemantunum, LingonæLangres.
Angolstadium, IngolstadiumIngolstadt (Bavière).
Annecium, AnnesiacumAnnecy.
Annonæum, AnnoniacumAnnonay.
Antverpia, Handoverpia, AmbivaritumAnvers (Antwerpen).
Aquæ, BadenaBaden (Duché de Bade).
Aquæ BonæBonn (Suisse); Eaux-Bonnes (Basses-Pyrénées); etc.
Aquæ SextiæAix (Provence).
Aquila in Vestinis, AquiliaAquila (Italie, Abruzzes).
AquilejaAglar ou Aquileja (Frioul).
Aquincum, BudaBude ou Ofen.
AquisgranumAix-la-Chapelle (Aachen).
Aquitanial'Aquitaine. (Partie S.-O. de la France, depuis l'Auvergne et laSaintonge jusqu'aux Pyrénées.).
ArelasArles.
ArenacumArnheim (Hollande).
ArgentoratumStrasbourg.
Armorica (du celte Ar Mor, près de la mer)l'Armorique, la Bretagne.
Artaunum.Voir [Herbipolis]Wurtzbourg (Bavière).
Arverna, ClaromontiumClermond-Ferrand.
Asculum PicenumAscoli Piceno (Italie, près d'Ancône).
AtrebatæArras.
Atuatica.Voir [Aduaticorum oppidum]Namur.
Audomarapolis, AudomarumSaint-Omer.
Augusta Ausciorum, AuxorumAuch.
Augusta Nemetum, Noviomagus, SpiraSpire (Bavière).
Augusta PrætoriaAoste (Italie, Piémont).
Augusta Suessonum, SuessonæSoissons.
Augusta Taurinorum, TaurinumTurin.
Augusta TiberiiRatisbonne (Bavière).
Augusta TrevirorumTrèves (Prusse rhénane).
Augusta Veromanduorum.Voir [Quintinopolis]Saint-Quentin.
Augusta VindelicorumAugsbourg (Bavière).
Augustobona, TrecæTroyes (Champagne).
AugustodunumAutun.
Augustomagus, Civitas SilvancetumSenlis.
Aurelia, AurelianumOrléans.
AutissiodorumAuxerre.
Auxorum.Voir [Augusta Ausciorum]Auch.
Avaricum, BituricæBourges.
AvenioAvignon.
Bacodurum, Passavia, PataviaPassau (Bavière).
Badena.Voir [Aquæ]Baden (Duché de Bade).
Bagaudarum Castrum,Monasterium FossatenseSaint-Maur-des-Fossés.
Bajocæ, BagiasBayeux.
Bajonna (Baya ona, bonne baie en basque),LapurdumBayonne.
BambergaBamberg (Bavière).
Bancona, OppenhemiumOppenheim (Allemagne).
Barcino, BarchinoBarcelone.
BarcumBarco (Italie, près de Brescia).
BariumBari (Italie).
Barium Ducis, Barro-DucumBar-le-Duc.
BaruthumBayreuth (Bavière).
BasilcaBâle.
Bataviala Hollande.
BellovacumBeauvais.
BelnaBeaune (Côte-d'Or).
Bergomum, Pergamus, PergamumBergame (Italie).
BernaBerne.
BerolinumBerlin.
Berona in Ergovia, Monasterium BeronenseBerone, Beromunster (Suisse).
BipontiumDeux-Ponts ou Zweybrücken (Bavière).
Bisuntium.Voir [Vesontio]Besançon.
BiterræBéziers.
Bituricæ.Voir [Avaricum]Bourges.
BlesæBlois.
BonnaBonn (Prusse).
BononiaBologne (Italie).
Bononia, Bononia in Francia, GessoriacumBoulogne-sur-Mer.
Barbetomagus.Voir [Vormatia]Worms.
Briocense oppidum, BriocæSaint-Brieuc.
Briovera, Oppidum Sancti LaudiSaint-Lô.
BrixiaBrescia.
BrugæBruges.
BrunnaBrünn (Autriche).
Bruxella, BruxelæBruxelles.
Buda.Voir [Aquincum]Bude ou Ofen.
BurdigalaBordeaux.
BurgdorfiumBurgdorf ou Berthoud (Suisse) et Burgdorf (Hanovre).
Burgi, BurgumBurgos.
Burgundiala Bourgogne.
Buscoduca, Buscum DucisBois-le-Duc (Hollande).
ByzantiumByzance, Constantinople.
CabeliaChablis (Yonne).
CadomumCaen.
CadurcumCahors.
CæsaraugustaSaragosse.
Cæsarodunum.Voir [Turoni]Tours (Indre-et-Loire).
CajetaGaëte.
Cale, Portus CalensisPorto ou Oporto (Portugal).
Caledonia, Scotial'Écosse (anc. Calédonie).
CaletumCalais.
Calium, CallisCagli (Italie, près d'Ancône).
Calmontium Bassiniæ, Calvus MonsChaumont-en-Bassigny.
CamberiacumChambéry.
Camboricum, CantabrigaCambridge.
CameracumCambrai.
Cantabriga.Voir [Camboricum]Cambridge.
CantuariaCanterbury.
CarentonumCharenton.
CarcasoCarcassonne.
CarnutumChartres.
Carodunum.Voir [Cracovia]Cracovie.
CarololesiumCharleroy.
Casale MajusCasal Maggiore (Italie, Milanais).
Casale Sancti EvasiiCasale Monferrato (Italie, Piémont).
Casinus Mons, Cassinensis MonsMont-Cassin.
CassellaCassel.
CastellodunumChâteaudun.
Castra Puellarum.Voir [Alata Castra]Édimbourg.
CatalaunumChâlons-sur-Marne.
CenomanumLe Mans.
CisterciumCîteaux.
Claromontium.Voir [Arverna]Clermont-Ferrand.
Cliniacum, CluniacumCluny.
CollisColle (Italie, Toscane).
Colonia, Agrippina, Colonia AgrippinaCologne.
CompendiumCompiègne.
ComplutumAlcala de Henarès (Espagne).
ComumCôme.
ConimbricaCoïmbre (Portugal).
Consentia, CosentiaCosenza (Italie, Calabre).
Constantia, ValeriaConstance.
ConstantiaCoutances.
Corabilium, Corbonium ad SequanamCorbeil.
Corbeja vetus, CorbeiaCorbie (Somme).
Corbonium ad Sequanam.Voir [Corabilium]Corbeil.
CordubaCordoue.
CoriosopitumQuimper.
Cosentia.Voir [Consentia]Cosenza (Italie, Calabre).
Cracovia, CarodunumCracovie.
CremonaCrémone (Italie, Milanais).
CulenburgumCulembourg ou Kuilenbourg (Hollande).
Cutna.Voir [Kuttenberga]Kuttenberg (Bohême).
Dariorigum, Dartoritum, Venetia.Vannes.
DarmstadiumDarmstadt.
Dartoritum.Voir [Dariorigum]Vannes.
DaventriaDeventer (Hollande).
DelfiDelft (Hollande).
DeodatumSaint-Dié.
Dionantum, DinandumDinant (Belgique).
Divio, DiviodunumDijon.
Divodurum, Mediomatrica, Metæ,Metis, MettisMetz.
Dola Sequanorum, DolumDôle (Jura).
DordracumDordrecht (Hollande).
DresdaDresde.
DuacumDouai.
DublinumDublin.
DusseldorpiumDusseldorf.
EboracumYork.
Ebroica, EbroicumÉvreux.
Edenburgum, Edinum.Voir [Alata Castra]Édimbourg.
EinsildaEinsiedeln (Suisse).
Emda, EmbdaEmden (Hanovre).
EngolismaAngoulême.
ErfordiaErfurt (Saxe).
Eridanium«Nom de lieu d'impression supposé, quel'on trouve sur un grand nombre delivres italiens… et qui, sur laplupart, doit être traduit parMilan.» (P. Deschamps, loc. cit., col. 464 et 1434.)
Eslinga.Voir [Ezelinga]Esslingen (Wurtemberg).
Essium.Voir [Æsis]Jesi (Italie, près d'Ancône).
Eustadium.Voir [Aichstadium]Eichstædt (Bavière).
Ezelinga, EslingaEsslingen (Wurtemberg).
FæsulæFiesole (Italie, Toscane).
Fanum Sancti Nicolai a PortuSaint-Nicolas-du-Port (Meurthe-et-Moselle).
Ferrara, FerrariaFerrare.
FivizanumFivizano (Italie, Toscane).
Flavium Aurgitanum, GiennumJaen (Espagne, Andalousie).
FlesingaFlessingue (Hollande).
FlorentiaFlorence.
Forum Livii, ForoliviumForli (Italie, près de Ravenne).
Fossatense Monasterium.Voir [Bagaudarum Castrum]Saint-Maur-des-Fossés.
Franciscopolis, Portus GratiæLe Havre.
Francofurtum ad MœnumFrancfort-sur-le-Mein.
Francofurtum ad OderamFrancfort-sur-l'Oder.
Franckera, FrancheraFranecker ou Francker (Hollande).
Fraxinum.Voir [Frisinga]Freising (Bavière).
FriburgumFribourg (Allemagne et Suisse).
Frisinga, Fraxinum, FruxinumFreising (Bavière).
FulginiumFoligno (Italie).
Galliala Gaule, la France.
Ganda, GandavumGand.
GaractumGuéret.
Geneva, Genava, GenuaGenève.
GenuaGênes (et quelquefois Genève.—Gênes, en ital. Genova).
Germaniala Germanie, l'Allemagne.
Gessoriacum.Voir [Bononia]Boulogne-sur-Mer.
Giennum.Voir [Flavium Aurgitanum]Jaen (Espagne, Andalousie).
Glascovia, GlascuaGlascow.
Goettinga, GottingaGoettingue (Hanovre).
Gouda, TergumGouda ou ter Gouw (Hollande).
GradisciaGradisca (Illyrie).
GratianopolisGrenoble.
HafniaCopenhague.
Haga ComitisLa Haye, Haag ou S'Gravenhaag.
HagenoaHaguenau.
HalaHalle (Allemagne).
Hamburgum, MarionisHambourg.
Handoverpia.Voir [Antverpia]Anvers.
HannoveraHanovre.
HarlemumHarlem (Hollande).
Heidelberga (Mont des myrtilles).Heidelberg.
Helvetial'Helvétie, la Suisse.
Herbipolis, Artaunum, WirceburgumWurtzbourg (Bavière).
HesdiniumHesdin (Pas-de-Calais).
Hibernial'Irlande.
HispalisSéville.
Hispanial'Espagne.
HolmiaStockholm.
Hungaria, Ungariala Hongrie.
IlerdaLérida (Espagne, Catalogne).
Ingolstadium.Voir [Angolstadium]Ingolstadt (Bavière).
InsulaLille.
IpraYpres (Belgique).
Kuttenberga, CutnaKuttenberg (Bohême).
Labacum, ÆmonaLaybach (Autriche).
Langobardiala Lombardie.
LantenacumLantenac (Côtes-du-Nord).
Lantriguerum.Voir [Trecora]Tréguier (Côtes-du-Nord).
Lapurdum.Voir [Bajona]Bayonne.
Laudi (Oppidum Sancti).Voir [Briovera]Saint-Lô.
Laudunum, Lugdunum ClavatumLaon.
Lauginga, LavingaLavingen (Bavière).
Leida.Voir [Lugdunum Batavorum]Leyde (Hollande).
LemovicumLimoges.
Leodicum, LeudicumLiège.
LeopolisLemberg, Leopol, ou Lwów (Autriche).
Leudicum.Voir [Leodicum]Liège.
LexoviumLisieux.
Limonum, PictaviaPoitiers.
Lingonæ.Voir [Andemantunum]Langres.
LipsiaLeipzig.
Londinium, LondinumLondres.
Longa VillaLongeville (Meuse).
Lotharingiala Lorraine.
Lovania, LovaniumLouvain.
LubecaLübeck.
LucaLucques.
LucernaLucerne.
Luciliburgum, LuciburgumLuxembourg.
LugdunumLyon.
Lugdunum Batavorum. LeidaLeyde (Hollande).
Lugdunum Clavatum.Voir [Laudunum]Laon.
Luneburgium, LunæburgumLunebourg (Hollande).
Lusitaniale Portugal.
Lutetia.(Cf. [Parisius].)Lutèce (Paris).
Maceriæ, MaceriaMézières.
MadritumMadrid.
MagdeburgumMagdebourg.
Maguntia.Voir [Mogontiacum]Mayence.
MantuaMantoue.
Marionis.Voir [Hamburgum]Hambourg.
MarpurgumMarbourg (Hesse-Cassel).
Marsiburgum, MarsipolisMersebourg (Saxe).
MassiliaMarseille.
MatiscoMâcon.
MechliniaMalines.
Mediolanium, Mediolanum, SantonumSaintes.
MediolanumMilan.
Mediomatrica.Voir [Divodurum]Metz.
Meldorum Civitas, MeldiMeaux.
MelodunumMelun.
MemmingaMemmingen (Bavière).
Mercurii CurtisMirecourt.
MessanaMessine.
Metæ, Metis, Mettia.Voir [Divodurum]Metz.
MisnaMeissen (Saxe).
ModiciaMonza (Italie, Lombardie).
Mogontiacum, Moguntiacum,Moguntiacus, Moguntia,Maguntia ou MagontiaMayence. («Cette ville est à jamais célèbre par la découverte de latypographie et par le nom de Gutenberg.» P. Deschamps,loc. cit., col. 850).
MolinæMoulins.
MonachiumMunich.
MonasteriumMoutier, Moustiers, Montiers, Münster, etc.
Monasterium Fossatense.Voir [Bagaudarum Castrum]Saint-Maur-des-Fossés.
Mons AlbanusMontauban.
Mons Argi, Mons ArginusMontargis.
Mons BiligardusMontbéliard.
Mons BrisonisMontbrison.
Mons Pessulanus, Mons Pessulus, Mons PuellarumMontpellier.
Mons Vici, Mons RegalisMondovi (Italie, Piémont).
Montes, Montes HannoniæMons (en flam. Bergen).
MurciaMurcie (Espagne).
Mussipons, MussipontumPont-à-Mousson (Meurthe-et-Moselle).
MutinaModène.
Namnetus portus, NamnetumNantes.
Namon, Namurcum, Namurum.Voir [Aduaticorum Oppidum]Namur.
NancejumNancy.
Narbo Martius, NarbonaNarbonne.
NeapolisNaples.
NemaususNîmes.
Neustria, Normanniala Neustrie, la Normandie.
Nicolai a Portu (Fanum Sancti)Saint-Nicolas-du-Port (Meurthe-et-Moselle).
Niortum in PictonibusNiort.
NonantulaNonandola (Italie, près de Modène).
NordovicumNorwich (Angleterre).
NorimbergaNuremberg.
Normannia.Voir [Neustria]la Normandie (anc. Neustrie).
NoviodunumNevers.
NoviomagusNeufchâteau (Vosges).
NoviomagusNimègue (Hollande).
Noviomagus.Voir [Augusta Nemetum]Spire.
Noviomagus VeromamduorumNoyon.
OcellodurumZamora (Espagne).
Œnipons, ŒnipontumInspruck.
OffenburgumOffenbourg (Allemagne, Bade).
Olisipo, UlyssipoLisbonne.
Olmutium, OlomuciumOlmutz (Moravie).
Oppenhemium.Voir [Bancona]Oppenheim (Allemagne, Darmstadt).
OriensLorient.
Oxonia, OxoniumOxford.
Palum, PalenzaPau.
PampalonaPampelune.
PanormusPalerme.
Papia.Voir [Ticinum]Pavie.
Parisius, Parisis.Cf. [Lutetia]Paris (anc. Lutèce).
Passavia, Patavia.Voir [Bacodurum]Passau (Bavière).
Patavium, PataviaPadoue.
Pergamus, Pergamum.Voir [Bergomum]Bergame.
PerpenianumPerpignan.
PerusiaPérouse (Italie).
PetricordiumPérigueux.
PetropolisSaint-Pétersbourg.
Phorca, PhorcenumPforzheim (Allemagne, Bade).
Pictavia.Voir [Limonum]Poitiers.
Pilona, PilsnaPilsen (Bohême).
PinaroliumPignerol (Italie, Piémont).
PinciacumPoissy (Seine-et-Oise).
PinczoviaPinczow (Pologne, palat. de Cracovie).
Pintia, ValdoletumValladolid.
PisæPise.
PisaurumPesaro (Italie, près d'Ancône).
PisciaPescia (Italie, Toscane).
PlacentiaPlaisance (Italie, près de Milan).
PlevisaciumPieve di Sacco (Italie, Vénétie).
Pollianum RusPogliano (Italie, près de Vérone).
PortesiumPortesio (Italie, près de Brescia).
Portus Calensis.Voir [Cale]Porto ou Oporto (Portugal).
Portus Gratiæ.Voir [Franciscopolis]Le Havre.
Portus RegiusPort-Royal (des Champs).
Portus Santonum.Voir [Rupella]La Rochelle.
Portus Venetus.Voir [Venetia]Venise.
Posnania, PosnaPosen.
PosoniumPresbourg (Hongrie).
PragaPrague.
PromontoriumPromentour ou Promenthoux (Suisse).
ProvinumProvins.
QuedlinburgumQuedlinbourg (Saxe).
Quintinopolis, Augusta VeromanduorumSaint-Quentin.
RavennaRavenne.
RedonesRennes.
Regiomontium BorussiæKœnigsberg.
Regium LepidiReggio d'Emilia (Italie, près de Modène).
Remorum Civitas, RemisReims.
Rhætiale Tyrol, les Grisons (anc. Rhétie).
RhaugiaRaguse (Dalmatie).
RicolocusRichelieu (Indre-et-Loire).
RicomagusRiom.
RomaRome.
RostochiumRostock (Allemagne, Mecklembourg).
Rotena Urbs.Voir [Segodunum]Rodez.
RoterodamumRotterdam.
RotoRedon.
RotomagusRouen.
RuotlingaReutlingen (Wurtemberg)
Rupella.Voir [Portus Santonum]La Rochelle.
Rupes FortisRochefort.
Sabate, SavonaSavone (Italie, Piémont).
SalernumSalerne.
Salinis, SalinæSalins (Jura).
SalmanticaSalamanque.
SalmuriumSaumur.
Sarisberia, SarusSalisbury.
SavilianumSavigliano (Italie, Piémont).
Savona.Voir [Sabate]Savone (Italie, Piémont).
Scandia, Scandinaviala Scandinavie (Suède, Norwège).
ScandianumScandiano (Italie, près de Modène).
Schiedamum, SciedammæSchiedam (Hollande).
SchoonhoviaSchoenhoven (Hollande).
Scotia.Voir [Caledonia]l'Écosse (anc. Calédonie).
SedanumSedan.
SegobrigaSegorbe (Espagne, prov. de Valence).
Segodunum, Rotena UrbsRodez.
Sena Julia, SenæSienne (Italie, Toscane).
Senones.Voir [Agendicum]Sens.
Sequanala Seine.
Silvanectum Civitas.Voir [Augustomagus]Senlis.
SlesvicumSchleswig (Allemagne).
Sora, SoriaSoria (Espagne, Vieille-Castille).
SpinaliumÉpinal.
Spira.Voir [Augusta Nemetum]Spire (Bavière).
StutgardiaStuttgard.
Sublacense Cœnobium, SubiacumSubiaco (Italie centrale).
Suessonæ.Voir [Augusta Suessonum]Soissons.
Sueviala Souabe (Wurtemberg, Bavière, etc.).
TarracoTarragone (Espagne, Catalogne).
TarvisiumTrévise (Italie, Vénétie).
Taurinum.Voir [Augusta Taurinorum]Turin.
Telo Martius, Telonis PortusToulon.
TergesteTrieste.
Tholosa.Voir [Tolosa Tectosagum]Toulouse.
ThoruniumThorn (Allemagne).
TiburTivoli (Italie centrale, près de Rome).
Ticinum, PapiaPavie.
TigurumZurich.
ToletumTolède.
TolosaTolosa (Espagne).
Tolosa, Tolosa Tectosagum,TholosaToulouse.
Tornacum NerviorumTournai.
Tornomagensis VicusTournon (Ardèche).
Trajectum, Trajectus Mosæou ad Mosam, Trajectum SuperiusMaestricht.
Trajectum Inferius,Trajectum Rheniou ad Rhenum, UltrajectumUtrecht.
Treba, TreviumTrevi (Italie, près de Spolète).
Trecæ.Voir [Augustobona]Troyes.
Trecora, LantriguerumTréguier (Côtes-du-Nord).
Trevirorum Augusta.Voir [Augusta Trevirorum]Trèves (Prusse rhénane).
Trevium.Voir [Treba]Trevi (Italie, près de Spolète).
TrevoltiumTrévoux.
TridentumTrente (Tyrol).
TubingaTubingen (Wurtemberg).
TullumToul.
Turoni, CæsarodunumTours.
Tusculanum, Tusculanum Lacus BenaciToscolano (Italie, près de Brescia).
TutelaTulle.
UlmaUlm.
Ultrajectum.Voir [Trajectum Inferius]Utrecht.
Ulyssipo.Voir [Olisipo]Lisbonne.
Ungaria.Voir [Hungaria]la Hongrie.
UpsaliaUpsal.
UraniburgusUranibourg (Suède).
UrbinumUrbino (Italie, près d'Ancône).
Ursius (Sanctus)Sant'Orso (Italie, près de Vicence).
UtinumUdine (Italie, Vénétie).
Valdoletum.Voir [Pintia]Valladolid.
ValentiaValence (France et Espagne).
Valeria.Voir [Constantia]Constance.
Vallis GuidonisLaval.
VarsaviaVarsovie.
Vasconiala Gascogne.
Venetia, Portus VenetusVenise.
Venetia.Voir [Dariorigum]Vannes.
VercellæVerceil (Italie, Piémont).
Verodunum.Voir [Virodunum]Verdun (Meuse).
VeronaVérone.
VersaliæVersailles.
Verulamium.Voir [Albani (Villa Sancti)]Saint-Albans (Angleterre).
VesolumVesoul.
Vesontio, BisuntiumBesançon.
VicentiaVicence (Italie, Vénétie).
Victriacum, Victoriacum FrancisciVitry-le-François.
ViennaVienne (France).
VigorniaWorcester.
VinariaWeimar.
VindobonaVienne (Autriche).
Virodunum, VerodunumVerdun (Meuse).
ViterbiumViterbe (Italie centrale).
Vormatia, BorbetomagusWorms.
VratislaviaBreslau.
WestmonasteriumWestminster.
Wirceburgum.Voir [Herbipolis]Wurtzbourg (Bavière).
Witteberga.Voir [Albiorum]Wittenberg (Saxe).
ZutphaniaZutphen (Hollande).
ZwollaZwolle (Hollande).

IV.—CHIFFRES ROMAINS

CHIFFRES ROMAINS VALEUR
I. 1
II. 2
III. 3
IIII ou IV. 4
V. 5
VI. 6
VII. 7
VIII. 8
VIIII, VIV ou IX. 9
X. 10
XI. 11
XII. 12
XIII. 13
XIV. 14
XV. 15
XVI. 16
XVII. 17
XVIII. 18
XIX. 19
XX. 20
XXI. 21
XXII. 22
XXIII. 23
XXIV. 24
XXV. 25
XXVI. 26
XXVII. 27
XXVIII. 28
XXIX. 29
XXX. 30
XXXX ou XL. 40
XLI. 41
XLII. 42
L. 50
LI. 51
LX. 60
LXX. 70
LXXX ou XXC. 80
LXXXX ou XC. 90
XCI. 91
XCII. 92
XCVIII. 98
XCIX ou IC. 99
C. 100
CI. 101
CII. 102
CL. 150
CC. 200
CCL. 250
CCC. 300
CCCC ou CD. 400
D500
IↃ ou Iↄ.
DL.550
IↃL ou Iↄl.
DC.600
IↃC ou Iↄc.
DCC.700
IↃCC ou Iↄcc.
DCCC.800
IↃCCC ou Iↄccc.
DCCCC.900
IↃCCCC ou Iↄcccc.
M.1 000
CIↃ ou cIↄ.
∞.
.
MM.2 000
CIↃCIↃ ou cIↄcIↄ.
IICIↃ ou IIcIↄ.
∞∞.
MMM.3 000
CIↃCIↃCIↃ.
IIICIↃ.
∞∞∞.
IↃↃ ou Iↄↄ.5 000
V∞.
V̅.
IↃↃ∞.6 000
VI∞.
V̅M.
CCIↃↃ ou ccIↄↄ.10 000
ↃMC.
IMI.
X∞.
XM.
XX∞. 20 000
XXX∞. 30 000
IↃↃↃ ou Iↄↄↄ.50 000
L∞.
L̅.
LX∞.60 000
L̅X̅.
CCCIↃↃↃ ou cccIↄↄↄ.100 000
C∞.
CM.
CC∞.200 000
CCM.
M̅. 1 000 000
M̅M̅. 2 000 000