[19] Mox: cf. 10, note [4].

[20] Vocarentur. À propos de cette phrase un savant commentateur dit: Interpretes hic fluctuant et fluctuabunt æternum. On peut l’expliquer ainsi: tous ces barbares d’abord appelés du nom de Germains par les vainqueurs des Gaulois (c.-à-d. les Tungres) dans le dessein d’effrayer leurs adversaires, se désignèrent ensuite eux-mêmes de ce nom une fois inventé. Ces explications de Tacite sont naturellement fort sujettes à caution. Cf. [lexique des noms propres], Germani.

3. Fuisse apud eos et Herculem memorant[1], primumque omnium virorum fortium ituri in prœlia canunt. Sunt illis hæc[2] quoque carmina, quorum relatu[3], quem barditum[4] vocant, accendunt animos futuræque pugnæ fortunam ipso cantu augurantur: terrent enim trepidantve, prout sonuit[5] acies, nec tam vocis ille quam virtutis concentus videtur. Affectatur præcipue asperitas soni et fractum murmur[6], objectis ad os scutis, quo[7] plenior et gravior vox repercussu intumescat. Ceterum[8] et Ulixen[9] quidam opinantur longo illo[10] et fabuloso errore in hunc Oceanum delatum adisse Germaniæ terras, Asciburgiumque, quod in ripa Rheni situm hodieque[11] incolitur, ab illo constitutum nominatumque[12]; aram quin etiam[13] Ulixi[14] consecratam, adjecto Laertæ patris nomine, eodem loco olim repertam, monumentaque et tumulos[15] quosdam Græcis litteris inscriptos in confinio Germaniæ Rætiæque adhuc exstare. Quæ neque confirmare argumentis neque refellere in animo est[16]: ex ingenio suo quisque demat vel addat fidem[17].

[1] Memorant (quidam). Cf. 2, note [14]. — Herculem, «un Hercule», et non pas l’Hercule grec. — Primum, «comme le premier».

[2] Hæc: certains commentateurs trouvent ce mot embarrassant, et proposent de le changer en alia. Il indique que l’existence de ces chants était bien connue des Romains.

[3] Relatu: Tacite paraît être le premier, et peut-être le seul qui ait employé ce mot dans le sens de «exécution d’un chant».

[4] Barditum ou baritum: l’un, dit-on, viendrait de Bardhi (bouclier), l’autre de Baren (crier).

[5] Sonuit, s.-e. cantu.

[6] Fractum murmur, sons saccadés. Virg., Georg., 4, 72: Vox..... fractos sonitus imitata tubarum.

[7] Quo: cf. Gr. lat., 472.